આનન્દકન્દ · અધ્યાય 2.6

આક્, 2, 6
શ્રીભૈરવઃ ।
<તિન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
ખુરકં મિશ્રકં ચેતિ દ્વિવિધં વઙ્ગમુચ્યતે ।
ખુરં તત્ર ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠં ગુણહીનં તુ મિશ્રકમ્

<ખુર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
ધવલં મૃદુલં સ્નિગ્ધં દ્રુતદ્રાવં સગૌરવમ્ ।
<મિશ્રક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
નિઃશબ્દં ખુરવઙ્ગં સ્યાન્મિશ્રકં શ્યામશુભ્રકમ્

<તિન્:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
ત્રપુ ત્રપુસમારૂપં વઙ્ગં ચ કુટિલં હિમમ્ ।
કુરૂપ્યં વિચ્ચટં રઙ્ગં પૂતિગન્ધં રસાહ્વયમ્

<તિન્:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્>
સ્વચ્છમ્ ઉષ્ણાસહં શીતં સૂક્ષ્મપત્રકરં લઘુ ।
રુઙ્નાશે રૂપ્યકરણે તદ્વઙ્ગં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે

<વઙ્ગશુદ્ધિ (1)>
દ્રાવયિત્વા નિશાયુક્તે ક્ષિપ્તં નિર્ગુણ્ડિકારસૈઃ ।
વિશુધ્યતિ ત્રિવારેણ ખુરવઙ્ગં ન સંશયઃ

અમ્લતક્રવિનિપિષ્ટવર્ષાભૂવૃષસિન્ધુભિઃ ।
કટ્વલાબુગતં વઙ્ગં દ્વિતયં પરિશુધ્યતિ

સતાલેનાર્કદુગ્ધેન લિપ્ત્વા વઙ્ગદલાન્યથ ।
બોધિચિઞ્ચાત્વચઃ ક્ષારૈર્ દદ્યાલ્લઘુપુટાનિ ચ

મર્દયિત્વા ચરેદ્ભસ્મ તદ્રસાદિષુ કીર્તિતમ્ ।
<વઙ્ગશુદ્ધિ (2)>
નાગવચ્છોધયેદ્ વઙ્ગં તદ્વદશ્વત્થચિઞ્ચયોઃ

તદ્ભસ્મ હરિતાલં ચ તુલ્યમમ્લેન મર્દયેત્ ।
પલાશોત્થદ્રવૈર્ વાથ લોલયિત્વાન્ધ્રયેત્પુટે

ઉદ્ધૃત્ય દશમાંશેન તાલેન સહ મર્દયેત્ ।
<વઙ્ગશુદ્ધિ (3)>
પૂર્વદ્રાવૈઃ સહાલોડ્ય રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

એકવિંશત્પુટૈર્વઙ્ગો મૃતો ભવતિ રોગહા ।
શિરીષરજનીચૂર્ણૈઃ કુમાર્યા યુતગોલકમ્

સૂતલિપ્તં વઙ્ગપત્રં ગોલકં સમમર્દિતમ્ ।
રુદ્ધ્વા લઘુપુટૈઃ પક્વં મૃતં સ્યાત્પૂર્વસંખ્યયા

અક્ષભલ્લાતકીતોયૈઃ પિષ્ટ્વા પત્રાણિ લેપયેત્ ।
તતસ્તિલખરીમધ્યે ક્ષિપ્ત્વા રુદ્ધ્વા પુટૈઃ પચેત્

ચત્વારિંશદ્ગજપુટૈર્ વઙ્ગકં ભસ્મ જાયતે ।
<વઙ્ગગુણાઃ>
વઙ્ગં તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકમીષદ્વાતપ્રકોપનમ્

મેદઃશ્લેષ્મામયઘ્નં ચ ક્રિમિઘ્નં મેહનાશનમ્ ।
હિમં કષાયલવણં પાણ્ડુદાહહરં સરમ્

લેખનં પિત્તલં કિંચિત્ ત્રપુ સીસં ચ તદ્ગુણમ્ ।
<સીસક>
સીસકં તુ જડં શીતં યવનેષ્ટં ભુજઙ્ગમમ્

યોગીષ્ટં નાગમ્ ઉરગં કુવઙ્ગં પરિપિષ્ટકમ્ ।
મૃદુ કૃષ્ણાયસં પક્ષ્મતારશુદ્ધિકરં સ્મૃતમ્

સિરાવૃત્તં ચ વઙ્ગં સ્યાચ્ચીનપિષ્ટં ચ ષોડશ ।
સીસં તુ વઙ્ગસામ્યં સ્યાદ્રસવીર્યવિપાકતઃ

<અશુદ્ધવઙ્ગનાગસેવને દોષાઃ>
પાકહીનૌ નાગવઙ્ગૌ કુષ્ઠગુલ્મરુજાકરૌ ।
મેહપાણ્ડુજ્વરશ્લેષ્મવાતપિત્તપ્રદૌ સ્મૃતૌ

દ્રુતદ્રાવં મહાભારં છેદે કૃષ્ણં સમુજ્જ્વલમ્ ।
પૂતિગન્ધં બહિઃ કૃષ્ણં શુદ્ધં સીસમતોઽન્યથા

નિર્ગુણ્ડીમૂલચૂર્ણેન સાર્કદુગ્ધેન લેપયેત્ ।
નાગપત્રં તતઃ શુષ્કં દ્રાવયિત્વા નિષેચયેત્

લિપ્ત્વા દ્રાવ્યં પુનઃ સેચ્યં સપ્તવારં વિશુદ્ધયે ।
નિશાતુમ્બુરુબીજાનિ કોકિલાક્ષીકુબેરકમ્

ગૌરીફલં મલ્લિકા ચ મોક્ષો બ્રહ્મા મયૂરકમ્ ।
યથાલાભં તુ ભસ્મૈષાં વજ્રીક્ષીરેણ ભાવયેત્

તન્મધ્યે દ્રાવિતં નાગં શુદ્ધં સેચ્યં તુ સપ્તધા ।
મહિષસ્યાસ્થિચૂર્ણેન સુપાકં મૂત્રસેચનાત્

વઙ્ગં શુદ્ધં ભવેત્તદ્વન્નાગો નાગાસ્થિમૂત્રતઃ ।
<નાગભસ્મ (1)>
અશ્વત્થચિઞ્ચાત્વગ્ભસ્મ નાગસ્ય ચતુરંશતઃ

ક્ષિપ્ત્વા ચુલ્લ્યાં પચેદગ્નૌ ચાલયેલ્લોહચટ્ટુના ।
યાવદ્ભસ્મ તમુદ્ધૃત્ય ભસ્મતુલ્યાં મનઃશિલામ્

જમ્બીરૈર્ આરનાલૈર્ વા પિષ્ટ્વા રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્ ।
સ્વાઙ્ગશીતં પુનઃ પિષ્ટ્વા વિંશત્યંશે શિલામ્લકે

એવં ષષ્ટિપુટૈઃ પક્ત્વા નાગઃ સ્યાત્તુ નિરુત્થિતઃ ।
<નાગભસ્મ (2)>
અથવા નાગપત્રાણિ ચૂર્ણલિપ્તાનિ ખર્પરે

અલ્પાગ્નૌ પાચયેદ્યામં ભસ્મ તચ્ચિત્રકદ્રવૈઃ ।
ભર્જયેલ્લોહપાત્રે તત્પાર્થદણ્ડેન ચાલયન્

યામષોડશપર્યન્તં દ્રવં દેયં પુનઃ પુનઃ ।
દણ્ડેન મર્દયેદ્ગાઢમુદ્ધૃતં ચિત્રકદવૈઃ

લોલયિત્વા નિરુધ્યાથ ષટ્પુટૈર્ મ્રિયતે લઘુ ।
<નાગભસ્મ (3)>
ચિઞ્ચાક્ષમિક્ષુભલ્લાતવાશાવજ્રલતાભવૈઃ

અપામાર્ગાર્જુનાશ્વત્થસમુદ્ભૂતૈશ્ચ ભસ્મભિઃ ।
દૃઢં પાલાશદણ્ડેન લોહપાત્રે તુ ભર્જયેત્

સપ્તભિર્દિવસૈરેવ મ્રિયતે નાત્ર સંશય ।
<નાગભસ્મ (4)>
પિષ્ટ્વાગસ્ત્યં ચ ભૂનાગં લિપ્ત્વા ભાણ્ડં વિશોધયેત્

તદ્ભાણ્ડે દ્રાવયેન્નાગં દ્રુતે નાગે વિનિક્ષિપેત્ ।
વાશાચિઞ્ચટયોઃ ક્ષારં વાશાકાષ્ઠેન ઘટ્ટયેત્

યામૈકં પાચયેચ્ચુલ્લ્યાં સમુદ્ધૃત્ય વિમિશ્રયેત્ ।
સંચૂર્ણ્ય ચ શિલાતાપ્યે વાશકક્ષારસંયુતમ્

ચતુસ્તુલ્યં પૂર્વનાગં વિંશત્યેકપુટૈઃ પચેત્ ।
દ્વિપુટં ચિઞ્ચિકક્ષારૈર્ દેયં વાશારસાન્વિતૈઃ

નાગઃ સિન્દૂરવર્ણાભો મ્રિયતે સર્વકાર્યકૃત્ ।
અત્યુષ્ણં સીસકં સ્નિગ્ધં તિક્તં વાતકફાપહમ્

પ્રમેહતોયદોષઘ્નં દીપનં ચામવાતનુત્