આનન્દકન્દ · અધ્યાય 2.5

આક્, 2, 5
શ્રીભૈરવઃ ।
<લોહોત્પત્તિઃ>
કાન્તાયસ્તીક્ષ્ણમુણ્ડાખ્યલોહોત્પત્તિર્ અથોચ્યતે ।
દેવાસુરસમૂહેન મથ્યમાને મહોદધૌ

સમુત્પન્નં પુરા તસ્મિન્નમૃતં દેવજીવનમ્ ।
પીયમાનાત્સુરૈસ્તસ્માન્નિપેતુઃ ક્ષુદ્રબિન્દવઃ

જ્ઞાત્વા તાન્ ભૂગતાન્ યન્તા ગોપયામાસ ધૂર્જટિઃ ।
લોહપાષાણરૂપેણ કૃત્વા તાન્વસુધાતલે

પાપરોગાભિભૂતા યે માનવા ન ભજન્ત્વમૂન્ ।
ઇત્યેવં શિવગુપ્તા યે સુધાયા બિન્દવઃ પુરા

તેષાં મયા સમાસેન કથ્યતે સાધનં સ્ફુટમ્ ।
કુષ્ઠાદિરોગનાશાર્થં યથાબુદ્ધ્યનુસારતઃ

<ઇરોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
કાન્તાયસ્તીક્ષ્ણમુણ્ડાખ્યં લોહમેવમપિ ત્રિધા ।
રસાયનેભ્યઃ સર્વેભ્યો વિદ્યાચ્છતગુણાધિકમ્

<કાન્તલોહ:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
અયસ્કાન્તં કાન્તલોહં કાન્તં સ્યાત્ કૃષ્ણલોહકમ્ ।
કાન્તાયસં મહાલોહં કાલલોહં ચ સપ્તધા

<અશુદ્ધકાન્તલોહસેવનજા દોષાઃ>
હૃત્પીડાં વહ્નિદૌર્બલ્યં મહારોગાન્મૃતિં તથા ।
કરોતિ સેવનાલ્લોહમ્ અશોધિતમ્ અમારિતમ્

<કાન્તગ્રહણવિધિઃ>
તસ્માત્કાન્તસ્ય સંશુદ્ધિર્ મારણં ચ વિધીયતે ।
મદોન્મત્તગજઃ સૂતઃ કાન્તમઙ્કુશમુચ્યતે

ક્ષેત્રં જ્ઞાત્વા ગૃહીતવ્યં તત્પ્રયત્નેન ભૂયસા ।
મારુતાતપનિક્ષિપ્તં વર્જયેત્સુરસુન્દરિ

ભૂમિસ્થિતં ચ યત્કાન્તં છાગરક્તેન ભાવયેત્ ।
છાગરક્તપ્રલિપ્તેન ચર્મણા તત્પ્રવેષ્ટયેત્

છાગચર્મ પરીવેષ્ટ્ય વિન્યસેત્પૂર્વવત્ક્ષિતૌ ।
ઉદ્ધૃતં સપ્તભિર્માસૈસ્તોયકુમ્ભે વિનિક્ષિપેત્

રક્તપુષ્પૈઃ સદા પૂજ્યં રક્તગન્ધાનુલેપનૈઃ ।
પૂરિતં મદ્યમાંસૈશ્ચ યોજ્યં રસરસાયને

સંસ્કૃતં છાગરક્તેન ભ્રામકં ચુમ્બકં ભવેત્ ।
અનેન ક્રમયોગેન દ્રાવકં ભવતિ પ્રિયે

કાન્તલોહં વિના સૂતો દેહે ન ક્રામતિ ક્વચિત્ ।
ન કાન્તેન વિના સૂતઃ કાન્તઃ સૂતવિવર્જિતઃ

કાન્તસૂતસમાયુક્તઃ પ્રયોગો દેહધારકઃ ।
પુરા પ્રોક્તં મયા સર્વં કાન્તસત્વં યથાવિધિ

અધુના સમ્પ્રવક્ષ્યામિ કાન્તસંસ્કારતદ્ગુણાન્ ।
<કાન્તલોહ:: શોધન:: નૈસર્ગિક>
શશરક્તેન સંલિપ્તં કાન્તપત્રં સુધામિતમ્

ત્રિવારં ચાગ્નિના દેવિ દોષં નૈસર્ગિકં ત્યજેત્ ।
<કાન્તલોહ:: શોધન:: અદ્રિ>
ત્રિફલાષ્ટગુણે તોયે ત્રિફલા ષોડશં પલમ્

તત્ક્વાથપાદશેષં ચ કાન્તસ્ય પલપઞ્ચકમ્ ।
કૃત્વા પત્રાણિ તપ્તાનિ સપ્તવારં નિષેચયેત્

એવ પ્રલીયતે દોષો ગિરિજો લોહસંભવઃ ।
કાન્તલોહમયં ચૂર્ણં ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે પચેત્

ધાન્યામ્લૈઃ ક્ષાલિતં ભૂયઃ શોષિતં શુદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।
રત્નમાલા હંસપાદી ગોજિહ્વા ત્રિફલામૃતા

ગોપાલી તુમ્બુરુર્દન્તી ગોમૂત્રે પેષયેદિમાઃ ।
તત્કલ્કે કાન્તપત્રં તુ તપ્તં તપ્તં દ્વિસપ્તધા

સેચયેત્કાન્તલોહં તુ સર્વદોષનિવૃત્તયે ।
<કાન્તસિદ્ધિક્રમઃ>
ક્રમઃ કાન્તસ્ય સિદ્ધ્યર્થં કર્તવ્યો મન્ત્રપૂર્વકમ્

ઉદ્ભવોદ્ભવશબ્દઃ સ્યાચ્ચતુર્થ્યન્તો ઽમૃતાત્પરમ્ ।
સ્વાહાન્તઃ પ્રણવશ્ચાદૌ મન્ત્રોઽયં મર્દને સ્થિતઃ

રક્ષાયૈ લોહરસયોરયમેવૈકમુદ્ભવમ્ ।
વિના સ્વાહેતિ તસ્યાન્તે ફડન્તં યોજયેત્પ્રિયે

પ્રણવોર્ધ્વં નમશ્ચણ્ડં વજ્રપાષાણ ઇત્યપિ ।
તતઃ પરં મહાવજ્રસેનાધિપતયે નમઃ

દ્વિરુક્તસરુશબ્દઃ સ્યાન્ મહાવિદ્યાબલાય ચ ।
તતસ્ત્વાહેતિ મન્ત્રોઽયં બલિકર્મણિ પૂજિતઃ

અનેનૈવ બલિં કૃત્વા યથોક્તામાચરેત્ક્રિયામ્ ।
<લોહભસ્મવિધિઃ (1)>
સ્તન્યેન હિઙ્ગુલસ્યાથ પેષયેત્પલપઞ્ચકમ્

તેનૈવ પત્રં કાન્તસ્ય લિમ્પેત્પઞ્ચપલોન્મિતમ્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પાચ્યં કષાયૈસ્ત્રૈફલૈઃ પુનઃ

જમ્બીરૈર્ આરનલૈર્વા વિંશત્યંશેન હિઙ્ગુલમ્ ।
પિષ્ટ્વાલિપ્ય પુટે રુદ્ધ્વા તલ્લોહે પાચયેત્પુનઃ

રુદ્ધં પુટેત્પચેદ્રાત્રૌ પ્રાતર્ દ્રાવૈશ્ચ ભાવયેત્ ।
એવમષ્ટદિનં કુર્યાત્ત્રિવિધં મ્રિયતે હ્યયઃ

<લોહભસ્મવિધિઃ (2)>
ચિઞ્ચાપત્રનિભં કુર્યાત્કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડકમ્ ।
મૃત્પાત્રસ્થં ક્ષિપેદ્ ઘર્મે દન્તીદ્રાવૈઃ પ્રપૂરયેત્

પત્રં પુનઃ પુનસ્તાવદ્યાવત્તરતિ તત્સ્વયમ્ ।
મ્રિયતે તીવ્રઘર્મેણ તચ્ચૂર્ણીકૃત્ય યોજયેત્

<લોહભસ્મવિધિઃ (3)>
કાન્તાયસ્તીક્ષ્ણમુણ્ડાનાં ચૂર્ણં મત્સ્યાક્ષિજૈર્દ્રવૈઃ ।
આતપે ત્રિદિનં ભાવ્યં ત્રિદિનં ચિત્રકદ્રવૈઃ

ત્ર્યહં ત્રિકણ્ટકરસૈઃ સહદેવીદ્રવૈર્ દિનમ્ ।
ગોમૂત્રૈસ્ત્રિફલાક્વાથૈર્ભાવયેચ્ચ ત્ર્યહં ત્ર્યહમ્

ઉક્તદ્રાવૈસ્તતો મર્દ્યં ક્રમાદ્દેયં પુટં પુટમ્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટૈરેવં મૃતં યોગેષુ યોજયેત્

<લોહભસ્મવિધિઃ (4)>
સ્થાલ્યાં વા લોહપાત્રે વા લોહદર્વ્યા વિચાલયન્ ।
પાચયેત્ત્રિફલાક્વાથૈર્ દિનં લોહચૂર્ણકમ્

તત્પિણ્ડં ત્રિફલાતોયૈઃ પિષ્ટ્વા રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્ ।
ષોડશાઙ્ગુલગર્તાન્તર્ નિર્વાતે ઽહર્નિશં પચેત્

એવં ત્રિધા પ્રકર્તવ્યં સ્થાલીપાકં પુટાન્તકમ્ ।
ભૃઙ્ગાર્દ્રકં તાલમૂલં હસ્તિકર્ણ્યાશ્ચ મૂલકમ્

શતાવરીવિદાર્યોશ્ચ મૂલં તત્ત્રિફલામ્ભસિ ।
સંપેષ્ય પૂર્વવત્સ્થાલ્યાં પાચ્યં પેષ્યં ત્રિધા પુટૈઃ

પાચ્યં તતઃ પુનર્નવ્યાઃ ક્વાથૈશ્ચ દશમૂલતઃ ।
બૃહત્યાશ્ચ કષાયેણ બીજપૂરસ્ય ચ દ્રવૈઃ

બ્રહ્મબીજરસૈઃ શિગ્રુક્વાથૈર્ ગોપયસાપિ ચ ।
પ્રત્યેકં સંપ્રપેષ્યાદૌ પૂર્વગર્તે પુટે પચેત્

ભાવયેત્તદ્દ્રવેણૈવ પુટાન્તે યામમાત્રકમ્ ।
પ્રત્યેકમેવં સંપેષ્ય પુટયેદ્ ભાવયેત્ક્રમાત્

મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહઃ કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડકમ્ ।
<લોહભસ્મવિધિઃ (5)>
શુદ્ધસૂતં દ્વિધા ગન્ધં ખલ્વે કૃત્વા તુ કજ્જલીમ્

દ્વયોઃ સમં કાન્તચૂર્ણં મર્દયેત્કન્યકાદ્રવૈઃ ।
યામદ્વયાત્સમુદ્ધૃત્ય તદ્ગોલં તામ્રપાત્રકે

આચ્છાદ્યૈરણ્ડપત્રૈશ્ચ યામાર્ધે ઽત્યુષ્ણતાં ગતમ્ ।
ધાન્યરાશૌ ન્યસેત્પશ્ચાત્ત્રિદિનાન્તે સમુદ્ધરેત્

સંપેષ્ય ગાલયેદ્વસ્ત્રે સત્યં વારિતરં ભવેત્ ।
કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડં ચ નિરુત્થં જાયતે મૃતમ્

સ્વર્ણાદીન્મારયેદેવં ચૂર્ણીકુર્યાચ્ચ લોહવત્ ।
સિદ્ધયોગમ્ અથાખ્યાતં સિદ્ધાનાં સંમુખાગતમ્

અનુભૂતં મયા દેવિ સર્વરોગાપહારકમ્ ।
નાયઃ પચેત્પઞ્ચપલપ્રમાણાદ્ અધો ન ચોર્ધ્વં ત્રિદશપ્રમાણાત્

<લોહભસ્મવિધિઃ (6)>
અર્જુનસ્ય ત્વચઃ પેષ્યાઃ કાઞ્જિકેનાતિલોલિતાઃ ।
તન્મધ્યે કાન્તચૂર્ણં ચ કાંસ્યપાત્રે વિનિક્ષિપેત્

દિનૈકં ધારયેદ્ઘર્મે દ્રવૈઃ પૂર્યં પુનઃ પુનઃ ।
અર્જુનૈઃ સારનાલૈર્વા ત્રિવિધં મારયેદયઃ

દ્રવૈઃ કુક્કુટપત્રોત્થૈઃ કાન્તચૂર્ણં વિમર્દયેત્ ।
દિનં ચ હ્યાતપે તીવ્રે દ્રવૈર્મર્દ્યં ત્રિકણ્ટજૈઃ

વન્ધ્યાભૃઙ્ગપુનર્નવ્યાઃ સગોમૂત્રૈર્ દિનં પુનઃ ।
ગોમૂત્રૈસ્ ત્રિફલા ક્વાથ્યા તત્કષાયેણ ભાવયેત્

ત્રિસપ્તાહં પ્રયત્નેન દિનૈકં મર્દયેત્તતઃ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાદ્દિનં ક્વાથેન મર્દયેત્

દિવા મર્દ્યં પુટેદ્ રાત્રાવેકવિંશદ્દિનાવધિ ।
એકવિંશત્પુટૈરેવં મ્રિયતે ત્રિવિધં હ્યયઃ

<લોહભસ્મવિધિઃ (8)>
માક્ષિકં ચ શિલા હ્યમ્લૈર્હરિદ્રા મરિચાઙ્ઘ્રિ ચ ।
પિષ્ટ્વા લેપ્યં કાન્તપત્રં તપ્તં તપ્તં નિષેચયેત્

સપ્તધા ત્રૈફલે ક્વાથે જલેન ક્ષાલયેત્પુનઃ ।
કુટ્ટયેલ્લોહદણ્ડેન પેષયેત્ત્રૈફલે જલે

ષોડશાંશેન લોહસ્ય દાતવ્યં માક્ષિકં શિલા ।
અમ્લેન મર્દિતં રુદ્ધ્વા ગજાખ્યૈકપુટે પચેત્

નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડકમ્ ।
<લોહભસ્મવિધિઃ (9)>
તિન્દૂફલસ્ય મજ્જાયાં ખડ્ગં લિપ્ત્વાતપે ખરે

ધારયેત્કાંસ્યપાત્રાન્તર્દિનૈકેન સ્ફુટત્યલમ્ ।
લેપં પુનઃ પુનઃ કુર્યાદ્દિનાન્તે તં પ્રપેષયેત્

ત્રિફલાક્વાથસંયુક્તં દિનૈકેન મૃતો ભવેત્ ।
તોયાષ્ટભાગશેષેણ ત્રિફલા પલપઞ્ચકમ્

ઘૃતં ક્વાથસ્ય તુલ્યં સ્યાદ્ઘૃતતુલ્યં મૃતાયસમ્ ।
પાચયેત્તામ્રપાત્રે તુ લોહદર્વ્યા વિચાલયન્

મૃદ્વગ્નિના પચેદ્યાવત્તાવજ્જીર્યતિ તદ્દ્રવમ્ ।
લોહતુલ્યા સિતા યોજ્યા સુપક્વામવતારયેત્

યોગવાહમ્ ઇદં ખ્યાતં મૃતલોહં મહામૃતમ્ ।
ઇત્થં કાન્તસ્ય તીક્ષ્ણસ્ય મુણ્ડસ્યાપિ હ્યયં વિધિઃ

ઘૃતતુલ્યં મૃતં લોહં લોહપાત્રગતં પચેત્ ।
જીર્ણે ઘૃતે સમાદાય સર્વયોગેષુ યોજયેત્

ઓં ઓં અમૃતેન્દ્ર ભક્ષયામિ નમઃ ।
પાત્રે યસ્મિન્પ્રવિશતિ જલે તૈલબિન્દુર્ન સર્પેત્ હિઙ્ગુર્ગન્ધં વિસૃજતિ નિજાં તિક્તતાં નિમ્બકલ્કઃ ।
પાકે દુગ્ધં ભવતિ શિખરાકારતા નૈવ ભૂમૌ કાન્તં લોહં તદિદમુદિતં લક્ષણોક્તં ન ચાન્યત્

<લોહપાકસ્વરૂપમ્>
લોહપાકસ્ત્રિધા પ્રોક્તો મૃદુમધ્યખરાત્મકઃ ।
પઙ્કોત્કરસમઃ પૂર્વઃ પિણ્ડપાકસ્તુ મધ્યમઃ

તૃતીયઃ ખરપાકઃ સ્યાદ્ વાલુકાસદૃશઃ પ્રિયે ।
<નિરુત્થભસ્મપરીક્ષા>
પાકં વર્ણં તથા ગન્ધં જ્ઞાત્વા લોહસ્ય વહ્નિતઃ

ઉત્તાર્યાથ તતઃ શુદ્ધં લોહપાત્રાન્તરે ન્યસેત્ ।
લોહમાતઙ્ગપઞ્ચાસ્યા ગન્ધમાક્ષીકહિઙ્ગુલાઃ

<લોહ:: છેચ્કિન્ગ્ થે વારિતર સ્તતે>
સર્વમેતન્મૃતં લોહં ધ્માતવ્યં મિત્રપઞ્ચકૈઃ ।
યદ્યેવં સ્યાન્નિરુત્થાનં સેવ્યં વારિતરં હિતમ્

મધ્વાજ્યેન સમાયુક્તં લોહં તારેણ સંયુતમ્ ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં ગૃહ્ણીયાત્ સ્વાઙ્ગશીતલમ્

લોહમધ્યગતં તારં પૂર્વમાનં ભવેદ્યદિ ।
તદા લોહં નિરુત્થં સ્યાદન્યથા સાધયેત્પુનઃ

ગન્ધકં ચોત્થિતં લોહં તુલ્યં ખલ્વે વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં કન્યકાદ્રાવૈ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

ઇત્યેવં સર્વલોહાનાં કર્તવ્યેત્થં નિરુત્થિતિઃ ।
<કાન્તાદિભસ્મગુણાઃ>
કાન્તસિન્દૂરમાયુષ્યમારોગ્યં બલવીર્યદમ્

દેહદાર્ઢ્યકરં શ્રેષ્ઠં કુર્યાદિન્દ્રિયપાટવમ્ ।
ત્રિદોષશમનં રાજયક્ષ્મરોગવિનાશનમ્

જ્વરાસૃક્પિત્તપાણ્ડ્વાદીન્ હન્યાદ્ અષ્ટમહાગદાન્ ।
યદ્યદ્રોગહરૈર્ યોગૈસ્ તત્તદ્રોગહરં ભવેત્

<તીક્ષ્ણલોહ:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
તીક્ષ્ણં શસ્ત્રાયસં શસ્ત્રં પિણ્ડં પિણ્ડાયસં શઠમ્ ।
આયસં નિશિતં તીવ્રં લોહખડ્ગં ચ મુણ્ડજમ્

અયશ્ચિત્રાયસં પ્રોક્તં ચીનજં ચ ત્રિપઞ્ચધા ।
<મુણ્ડલોહ:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
મુણ્ડં મુણ્ડાયસં લોહં કૃષ્ણલૌહં શિલોદ્ભવમ્

<તીક્ષ્ણ-, મુણ્ડલોહ:: મારણ>
કાન્તલોહપ્રકારેણ મારણં તીક્ષ્ણમુણ્ડયોઃ ।
<તીક્ષ્ણલોહ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
તીક્ષ્ણલોહં કષાયામ્લં તિક્તકં કટુકં લઘુ

શીતલં લેખનં રૂક્ષં કફપિત્તાસ્રપાણ્ડુજિત્ ।
પ્રમેહસર્વશૂલઘ્નં તીક્ષ્ણં મુણ્ડાધિકં ગુણૈઃ

<મુણ્ડ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
ચક્ષુષ્યં મુણ્ડલોહં તુ કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્ ।
લેખનં વાતહૃચ્છીતં કૃમિપિત્તકફપ્રણુત્

શ્વયથૂદરશૂલાર્શઃકુષ્ઠપાણ્ડુપ્રમેહજિત્