આનન્દકન્દ · અધ્યાય 2.4

આક્, 2, 4
શ્રીભૈરવઃ ।
<તામ્ર>
તામ્રં મ્લેચ્છમુખં શુલ્બં તપનેષ્ટમુદુમ્બરમ્ ।
ત્ર્યમ્બકં ચારવિન્દં ચ રવિલોહં રવિપ્રિયમ્

રક્તં નૈપાલકં ચૈવ રક્તધાતુઃ કરેન્દુધા ।
મ્લેચ્છં નેપાલકં ચેતિ તયોર્નેપાલમુત્તમમ્

નેપાલાદ્ અન્યખન્યુત્થં મ્લેચ્છમિત્યભિધીયતે ।
સુસ્નિગ્ધં મૃદુલં શોણં ઘનઘાતક્ષયં ગુરુ

નિર્વિકારં ગુરુ શ્રેષ્ઠં તામ્રં નેપાલમુચ્યતે ।
સિતકૃષ્ણારુણચ્છાયં વામભેદિ કઠોરકમ્

ક્ષાલિતં ચ પુનઃ કૃષ્ણમ્ એતન્મ્લેચ્છકતામ્રકમ્ ।
પાણ્ડુરં કૃષ્ણશોણં ચ લઘુ સ્ફુટનસંયુતમ્

રૂક્ષાઙ્ગં સદલં તામ્રં નેષ્યતે રસકર્મણિ ।
ઉત્ક્લેદમોહભ્રમદાહભેદાઃ તામ્રસ્ય દોષાઃ ખલુ દુર્ધરાસ્તે ।
વિશોધનાત્ તદ્વિગતસ્વદોષં સુધાસમં સ્યાદ્રસવીર્યપાકે

વાન્તિમૂર્ચ્છાભ્રમોન્માદનાનારુક્કુષ્ઠશૂલકૃત્

આયુઃકાન્તિબલભ્રંશકરં ધાતુપ્રદૂષણમ્ ।
નુ શુદ્ધં ન મૃતં તામ્રં તેન સંશોધ્ય મારયેત્

<તામ્રશુદ્ધિ>
તામ્રં ક્ષારામ્લસંયુક્તં દ્રાવિતં તપ્તગૈરિકમ્ ।
નિક્ષિપ્તં મહિષીતક્રછગણે સપ્તવારકમ્

પઞ્ચદોષવિનિર્મુક્તં સપ્તવારેણ જાયતે ।
તામ્રનિર્દલપત્ત્રાણિ લિપ્ત્વા નિમ્બવસિન્ધુના

ધ્માત્વા સૌવીરકે ક્ષેપાદ્વિશુધ્યત્યષ્ટવારતઃ ।
નિમ્બ્વમ્બુપટુલિપ્તાનિ તાપિતાન્યષ્ટવારકમ્

વિશુધ્યન્ત્યર્કપત્રાણિ નિર્ગુણ્ડીરસમર્દનાત્ ।
કુમારીપત્રમધ્યે તુ શુલ્વપત્રં નિવેશિતમ્

પુટિતં દોષનિર્મુક્તં પાણ્ડુરં ચ પ્રજાયતે ।
ઇત્થં વિશોધિતં તામ્રં સર્વદોષવિવર્જિતમ્

ભવેદ્રસાયનકરં દેહલોહકરં પરમ્ ।
ઇમાં શુદ્ધિં વિજાનીયાચ્છિવો વા નન્દિકેશ્વરઃ

બલિના નિહતં તામ્રં સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
સર્વદોષવિનિર્મુક્તં ભવેદમૃતસન્નિભમ્

સ્નુહ્યર્કક્ષીરલવણકાઞ્જિકૈસ્ તામ્રપત્રકમ્ ।
લિપ્ત્વા પ્રતાપ્ય નિર્ગુણ્ડીરસૈઃ સિઞ્ચ્યાત્ પુનઃ પુનઃ

વારાન્ દ્વાદશતઃ શુદ્ધં લેપાત્તાપાચ્ચ સેચનાત્ ।
ખટિકાં લવણં તક્રૈરારનાલૈશ્ચ પેષયેત્

તેન લિપ્તં તામ્રપત્રં તપ્તં તપ્તં નિષેચયેત્ ।
ષડ્વારમ્ અમ્લતક્રાન્તર્ નિર્ગુણ્ડ્યાશ્ચ વિશુદ્ધયે

તપ્તાનિ તામ્રપત્રાણિ સેચયેત્તિક્તકારસૈઃ ।
લિપ્ત્વામ્લતક્રલવણકાઞ્જિકેન પુનઃ પુનઃ

તપ્તં તપ્તં ત્રિધા સિઞ્ચ્યાચ્છુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચયમ્ ।
ગોમૂત્રેણ પચેદ્યામં તામ્રપાત્રં દૃઢાગ્નિના

શુધ્યતે નાત્ર સન્દેહો મારણં ચાપ્યથોચ્યતે ।
<તામ્રભસ્મ (1)>
ગન્ધેન તામ્રતુલ્યેન હ્યમ્લપિષ્ટેન લેપયેત્

કણ્ટવેધીકૃતં પત્રમન્ધયિત્વા પુટે પચેત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય ચૂર્ણયેત્તસ્મિન્પાદાંશં ગન્ધકં ક્ષિપેત્

જમ્બીરૈર્ આરનાલૈર્ વા મૃગદૂર્વાથવા દ્રવૈઃ ।
પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા પચેદ્રુદ્ધં સગન્ધં ચ ચતુષ્પુટૈઃ

માતુલુઙ્ગદ્રવૈઃ પિષ્ટ્વા પુટમેકં પ્રદાપયેત્ ।
સિતશર્કરયાપ્યેકં પુટં દેયં મૃતં ભવેત્

<તામ્રભસ્મ (2)>
પાષાણભેદિમત્સ્યાક્ષીદ્રવૈર્ દ્વિગુણગન્ધકમ્ ।
તામ્રસ્ય લેપયેત્ પિષ્ટિં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

સમાંશેન પુનર્ગન્ધં દત્ત્વા દ્રાવૈશ્ચ લોલયેત્ ।
એવં સપ્તપુટૈઃ પક્વં તામ્રભસ્મ ભવેદ્ ધ્રુવમ્

<તામ્રભસ્મ (3)>
તામ્રસ્ય ત્રિગુણં સૂતં જમ્બીરામ્લેન મર્દયેત્ ।
આદૌ મૂષાન્તરે ક્ષિપ્ત્વા ધુત્તૂરસ્ય તુ પત્રકમ્

તત્પૃષ્ઠે તામ્રતુલ્યં ચ ગન્ધકં ચૂર્ણિતં ક્ષિપેત્ ।
તત્પૃષ્ઠે મર્દિતં તામ્રં પૂર્વતુલ્યં ચ ગન્ધકમ્

આચ્છાદ્ય ધૂર્તપત્રૈસ્તુ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
સ્વાઙ્ગશીતં તતશ્ચૂર્ણં મૃતં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

<તામ્રભસ્મ (4)>
કિંચિદ્ગન્ધેન વામ્લેન ક્ષાલયેત્તામ્રપત્રકમ્ ।
તામ્રપાદેન સૂતેન સાર્દ્રં પત્રં પ્રલેપયેત્

તામ્રદ્વિગુણગન્ધેન ચામ્લપિષ્ટેન તત્પુનઃ ।
લિપ્ત્વા હ્યધોર્ધ્વગં દેયા સુપિષ્ટા ચામ્લપર્ણિકા

તત્પિણ્ડં ભાણ્ડગર્ભે તુ રુદ્ધ્વા ચુલ્લ્યાં વિપાચયેત્ ।
યામૈકં તામ્રપાકેન ભસ્મીભવતિ નિશ્ચિતમ્

<તામ્રભસ્મ (5)>
સૂતમેકં દ્વિધા ગન્ધં યામં કન્યા વિમર્દયેત્ ।
દ્વયોસ્ તુલ્યે તામ્રપત્રે સ્થાલ્યા ગર્ભે નિરોધયેત્

સમ્યઙ્મૃલ્લવણૈઃ સન્ધિં પાર્શ્વે ભસ્મ નિધાપયેત્ ।
ચતુર્યામં પચેચ્ચુલ્લ્યાં પાત્રપૃષ્ઠે સગોમયમ્

જલં પુનઃ પુનર્દેયં સ્વાઙ્ગશીતં વિચૂર્ણયેત્ ।
મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<તામ્રભસ્મ (6)>
જીર્ણં તામ્રં સમાદાય તત્ર ચૈતાન્વિનિક્ષિપેત્ ।
વઙ્ગં ઘોષં ગજં તીક્ષ્ણસારં કાન્તં ચ ષટ્ સમાન્

પ્રત્યેકં તામ્રમાનેન સર્વાનેકત્ર ધામયેત્ ।
વઙ્કનાલેન તાવત્તદ્યાવદર્કોઽવશિષ્યતે

તમર્કં ઢાલયેત્પૂર્વં નિર્ગુણ્ડીસલિલાન્તરે ।
સપ્તવારાંશ્ચ તન્મૂલચૂર્ણમર્કે પ્રવાપયેત્

તેન તામ્રેણ કુર્વીત વટિકામવ્રણાં શુભામ્ ।
દ્વિગુણં ગન્ધકં લિપ્ત્વા બલેસ્ત્ર્યંશં ચ પારદમ્

શુદ્ધં હિઙ્ગુલજં વાપિ મર્દયેદ્બીજપૂરકૈઃ ।
જમ્બીરજૈર્વા લિકુચનીરૈઃ સમ્યક્ પ્રમર્દયેત્

ત્રિદિનં તદ્વિશોષ્યાથ ભાણ્ડાન્તસ્તન્નિવેશયેત્ ।
ઉપરિષ્ટાત્તામ્રઘટીમ્ અધોવક્ત્રાં નિધાય ચ

દૃઢં વિલેપયેત્પશ્ચાત્ કટોરીં મૃણ્મયીં ક્ષિપેત્ ।
અતિપ્રયત્નાલ્લિમ્પેત્ તાં યથા વારા ન ભિદ્યતે

અધિચુલ્લિ તતો દત્ત્વા પૂરયિત્વા જલૈરધઃ ।
પ્રજ્વાલયેદ્વીતિહોત્રં મૃદુમધ્યોત્તમક્રમાત્

દિનાનિ ષટ્ સમાદાય સ્વાઙ્ગશીતં તુ પાત્રકમ્ ।
નિર્ભિદ્ય શુલ્વં ગૃહ્ણીત મૃતં સૂતેન યત્નતઃ

તતઃ ખલ્વે વિચૂર્ણ્યૈતદ્ યથેષ્ટં વિનિયોજયેત્ ।
<તામ્રભસ્મશુદ્ધિઃ>
નાનાવિધં મૃતં તામ્રં શુદ્ધ્યર્થં ભાગપઞ્ચકમ્

ભાગૈકં શ્વેતકાચં ચ ભાગં શ્વેતં ચ ટઙ્કણમ્ ।
મૂષાયાં મિશ્રિતં ક્ષિપ્ત્વા ભાગૈકં ચાભ્રપત્રકમ્

ઊર્ધ્વં દત્ત્વા નિરુધ્યાથ ધ્માતે ગ્રાહ્યં સુશીતલમ્ ।
નિર્દોષં તુ ભવેત્તામ્રં સર્વરોગહરં ભવેત્

અથવા મારિતં તામ્રમ્ અમ્લેનૈકેન મર્દયેત્ ।
તદ્ગોલં સૂરણસ્યાન્તઃ રુદ્ધ્વા સર્વત્ર લેપયેત્

શુષ્કં ગજપુટે પચ્યાત્સર્વદોષહરં ભવેત્ ।
વાન્તિં ભ્રાન્તિં વિરેકં ચ ન કરોતિ કદાચન

<તામ્રભસ્મ (7)>
વિલિપ્ય લિકુચદ્રાવપિષ્ટગન્ધાશ્મપઙ્કતઃ ।
તામ્રપત્રાણિ સંછાદ્ય સ્થાલીમધ્યે નિરુધ્ય ચ

યામમાત્રં પચેત્સમ્યક્ શીતાન્યાકૃષ્ય ચૂર્ણયેત્ ।
તદ્ભસ્મ વલ્લમાત્રં હિ તામ્બૂલીદલવેષ્ટિતમ્

ભક્ષિતં વામયિત્વાથ રેચયિત્વા દ્વિયામતઃ ।
જ્વરં વિનાશયેન્ન્ઃણાં શૂલાધ્માનસમન્વિતમ્

વિષં ગરં ચ વેગેન વામયત્યેવ નિશ્ચિતમ્ ।
પથ્યમત્ર પ્રદાતવ્યં ગવ્યં તક્રં ચ ભક્તકમ્

અતિરેકેઽતિવાન્તૌ ચ સમોહે ચાતિમાત્રકે ।
તત્તદૌચિત્યયોગેન કુર્યાચ્છીતાં પ્રતિક્રિયામ્

અતિવાન્તૌ ભજેદ્ ભ્રષ્ટમ્ ઇક્ષુદણ્ડં સુશીતલમ્ ।
યદ્વા બિલ્વભવં ક્વાથં સિતયા સહ પાચયેત્

બર્બૂરત્વગ્રસઃ પેયો વિરેકે તક્રસંયુતઃ ।
<તામ્રભસ્મ (8)>
શુલ્બતુલ્યેન સૂતેન બલિના તત્સમેન ચ

તદર્ધાંશેન તાલેન શિલયા ચ તદર્ધયા ।
વિધાય કજ્જલીં શ્લક્ષ્ણાં ભિન્નકજ્જલસન્નિભામ્

યન્ત્રાધ્યાયવિનિર્દિષ્ટગર્ભયન્ત્રોદરાન્તરે ।
કજ્જલીં તામ્રપત્રાણિ પર્યાયેણ વિનિક્ષિપેત્

પ્રપચેદ્યામપર્યન્તં સ્વાઙ્ગશીતં વિચૂર્ણયેત્ ।
તત્તદ્રોગહરાનુપાનસહિતં તામ્રં દ્વિવલ્લોન્મિતં સલ્લીઢં પરિણામશૂલમુદરં શૂલં ચ પાણ્ડુજ્વરમ્ ।
ગુલ્મપ્લીહયકૃત્ક્ષયાગ્નિસદનં મેહં ચ મૂલામયં દુષ્ટાં ચ ગ્રહણીં હરેદ્ધ્રુવમિદં સર્વામયધ્વંસનમ્

તામ્રં તિક્તકષાયકં ચ મધુરં પાકેઽથ વીર્યોષ્ણકં કોષ્ણં પિત્તકફાપહં જઠરરુક્કુષ્ઠામજૂર્ત્યન્તકૃત્ ।
ઊર્ધ્વાધઃપરિશોધનં ચ વિષહૃત્સ્થૌલ્યાપહં ક્ષુત્કરં દુર્નામક્ષયપાણ્ડુરોગશમનં નેત્ર્યં પરં લેખનમ્