આનન્દકન્દ · અધ્યાય 2.2

આક્, 2, 2
શ્રીભૈરવઃ ।
સ્વર્ણાદિસર્વલોહાનામુત્પત્ત્યાદિક્રમં બ્રુવે ।
<ગોલ્દ્:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
સ્વર્ણં સુવર્ણકનકોજ્જ્વલકાઞ્ચનાનિ કલ્યાણહાટકહિરણ્યમનોહરાણિ ।
ગાઙ્ગેયગૈરિકમહારજતાગ્નિવીર્યરુક્માનિ હેમતપનીયકભાસ્વરાણિ

જામ્બૂનદાષ્ટાપદજાતરૂપપિઞ્જાનચામીકરકર્બુરાણિ ।
કાર્તસ્વરાપિઞ્જરવર્ણભૂરિતેજાંસિ દીપ્તામલદીપિપીતકાનિ

મઙ્ગલ્યસૌમેરવશાતકુમ્ભશૃઙ્ગારચન્દ્રારજજામ્બવાનિ ।
આગ્નેયનિષ્કાગ્નિશિખાનિ ચેતિ નેત્રાબ્ધિનિર્ધારિતહેમનામ

<સ્વર્ણભેદાઃ>
પ્રાકૃતં સહજં વહ્નિસમ્ભૂતં ખનિસમ્ભવમ્

રસેન્દ્રવેધસંજાતં સ્વર્ણં પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડં સંવૃતં યેન રજોગુણભુવા ખલુ

તત્પ્રાકૃતમિતિ પ્રોક્તં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।
બ્રહ્મા યેનાવૃતો જાતઃ સુવર્ણં સહજં હિ તત્

વિસૃષ્ટમગ્નિના શૈવં તેજઃ પીતં સુદુઃસહમ્ ।
અભૂત્સ્વર્ણં તદુદ્દિષ્ટં સુવર્ણં વહ્નિસંભવમ્

એતત્સ્વર્ણત્રયં દિવ્યં વર્ણૈઃ ષોડશભિર્યુતમ્ ।
ધારણાદેવ તત્કુર્યાચ્છરીરમજરામયમ્

ગિરીણાં ખનિસમ્ભૂતં તત્સ્વર્ણં ખનિજં સ્મૃતમ્ ।
તચ્ચતુર્દશવર્ણાઢ્યં ભક્ષિતં સર્વરોગહૃત્

રસેન્દ્રવેધસમ્ભૂતં તદ્વેધજમુદાહૃતમ્ ।
રસાયનં મહાશ્રેષ્ઠં પવિત્રં વેધજં હિ તત્

રક્તાભં પીતવર્ણં ચ દ્વિવિધં કાઞ્ચનં ભવેત્ ।
<ગ્રાહ્યાગ્રાહ્યસ્વર્ણરૂપ>
દાહે રક્તં સિતં છેદે નિકષે કુઙ્કુમપ્રભમ્

ગુરુ સ્નિગ્ધં મૃદુ સ્વચ્છં નિર્દલં રક્તપીતકમ્ ।
હેમ ષોડશવર્ણાઢ્યં શસ્યતે દેહલોહયોઃ

શ્વેતાઙ્ગં કઠિનં રૂક્ષં વિવર્ણં સમલં દલમ્ ।
દાહે શ્વેતાસિતં શ્વેતં નિકષે લઘુ ચ વ્રજેત્

ન શુદ્ધં ન મૃતં સ્વર્ણં રોગવર્ગં કરોતિ ચ ।
સૌખ્યં વીર્યં બલં હન્તિ તસ્માચ્છુદ્ધિરુદીર્યતે

<સ્વર્ણશુદ્ધિ>
વલ્મીકમૃત્તિકા ધૂમં ગૈરિકં ચેષ્ટકા પટુ ।
ઇત્યેતે મૃત્તિકાઃ પઞ્ચ જમ્બીરૈર્ વારનાલકૈઃ

પિષ્ટ્વા લિમ્પેત્સ્વર્ણપત્રં ભસ્મચ્છન્નં તુ કર્પરે ।
યાવદ્દ્રવં પુટં તાવત્કુર્યાત્તેન વિશુધ્યતિ

મૃત્તિકાં માતુલુઙ્ગામ્લૈઃ પઞ્ચવાસરભાવિતામ્ ।
સભસ્મલવણં હેમ શોધયેત્ પુટપાકતઃ

ભાવયેન્માતુલુઙ્ગામ્લૈસ્ત્રિદિનં પઞ્ચમૃત્તિકામ્ ।
સૈન્ધવં ભૂમિભસ્માભિઃ સ્વર્ણં શુધ્યતિ પૂર્વવત્

તૈલે તક્રે ગવાં મૂત્રે હ્યારનાલે કુલુત્થકે ।
ક્રમાન્નિષેચયેત્ તપ્તં સપ્તવારં દ્રવૈર્ દ્રવૈઃ

સ્વર્ણાદિલોહપત્રાણાં શુદ્ધિરેષા પ્રશસ્યતે ।
દ્રાવિતૌ નાગવઙ્ગૌ ચ તદ્વત્સિઞ્ચેદ્વિશુદ્ધયે

સુવર્ણં ઢાલયેત્ પૂર્વં કાઞ્ચનારોદ્ભવે રસે ।
સપ્તવારં તતઃ કર્મયોગ્યં હેમ ભવેદ્ ધ્રુવમ્

<સ્વર્ણભસ્મ (1)>
નાગચૂર્ણં શિલાયુક્તં વજ્રીક્ષીરસમન્વિતમ્ ।
લેપનાત્પુટયોગાચ્ચ હેમપત્રાણિ લેપયેત્

મૃતં નાગં સ્નુહીક્ષીરૈર્ અથવામ્લેન કેનચિત્ ।
પિષ્ટ્વા લેપ્યં સ્વર્ણપત્રં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

આદાય પેષયેદમ્લે મૃતનાગં ચાષ્ટમાંશકમ્ ।
પચેદ્ગજપુટે રુદ્ધ્વા પૂર્વવન્નાગસંયુતમ્

એવં પુનઃ પુનઃ પાકાદષ્ટધા મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ।
<સ્વર્ણભસ્મ (2)>
શુદ્ધસૂતસમં ગન્ધં માક્ષિકં ચ સહામ્લકૈઃ

અષ્ટભિશ્ચ પુટૈર્હેમ મ્રિયતે પૂર્વવત્ક્રિયા ।
<સ્વર્ણભસ્મ (3)>
શુદ્ધસૂતસમં સ્વર્ણં ખલ્વે કુર્યાચ્ચ ગોલકમ્

ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં દત્ત્વા સર્વતુલ્યં નિરુધ્ય ચ ।
ત્રિંશદ્વનોત્પલૈર્ દદ્યાત્ પુટાનેવં ચતુર્દશ

નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ ગન્ધં દેયં પુનઃ પુનઃ ।
<સ્વર્ણભસ્મ (4)>
સ્વર્ણમાવર્ત્ય તોલૈકં માષૈકં શુદ્ધનાગકમ્

ક્ષિપ્ત્વાદાય તુ તચ્ચૂર્ણં તત્તુલ્યે ગન્ધમાક્ષિકે ।
અમ્લેન મર્દયેદ્યામં રુદ્ધ્વા લઘુપુટે પચેત્

ગન્ધં પુનઃ પુનર્દેયં મ્રિયતે દશભિઃ પુટૈઃ ।
<રસાદિભિઃ સ્વર્ણમારણમ્>
હેમપત્રાણિ કુર્વીત વિલિમ્પેદ્રસભસ્મના

અમ્લપિષ્ટેન પુટયેદ્ધેમ નિર્જીવતાં વ્રજેત્ ।
અથવા તાપ્યપુટિતં સ્વર્ણં ગચ્છતિ ભસ્મતામ્

યદ્વા મૃતેન કરિણા શિલાયોગેન ભસ્મયેત્ ।
અથવા મૃતવજ્રેણ યોગિન્યંશવિલેપિતમ્

ભસ્મતાં યાત્યુપરસૈ રસૈશ્ચૈવ મહારસૈઃ ।
અમ્લપિષ્ટૈર્ વિલિપ્તં ચ પુટિતં યાતિ ભસ્મતામ્

<સ્વર્ણમારણ (5)>
સ્વર્ણસ્ય દ્વિગુણં સૂતં યામમમ્લેન મર્દયેત્ ।
આરોટં માક્ષિકં ક્ષિપ્ત્વા મૂષાયાં સ્વર્ણતુલ્યકમ્

તત્પૃષ્ઠે મર્દિતં હેમ તત્પૃષ્ઠે શુદ્ધમાક્ષિકમ્ ।
દેયં સ્વર્ણસમં તચ્ચ પૃષ્ઠે ગન્ધં ચ તત્સમમ્

સર્વં ચ ચૂર્ણિતં દદ્યાદ્ રુદ્ધ્વા મૂષાં ધમેદ્દૃઢમ્ ।
સ્વભાવશીતલં ગ્રાહ્યં ભસ્મ તદ્ભાગપઞ્ચકમ્

ટઙ્કણં શ્વેતકાચં ચ ભાગૈકૈકં પ્રપેષયેત્ ।
ત્રિતયં મધુનાજ્યેન મેલકં ગોલકીકૃતમ્

ધાન્યાભ્રસ્ય ચ ભાગૈકમધશ્ચોર્ધ્વં ચ દાપયેત્ ।
નિરુધ્ય તદ્ધમેદ્ગાઢં મૂષાયાં ઘટિકાદ્વયમ્

નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ તત્તદ્યોગેષુ યોજયેત્ ।
<સ્વર્ણમારણ (6)>
હેમ્નઃ પાદં મૃતં સૂતં પિષ્ટમમ્લેન કેનચિત્

પત્રે લિપ્ત્વા પુટે પચ્યાદષ્ટભિર્મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ।
શુદ્ધાનાં સર્વલોહાનાં મારણે રીતિરીદૃશી

<સ્વર્ણમારણ (7)>
શુદ્ધમાક્ષીકભાગૈકં ભાગં ચારોટમાક્ષિકમ્ ।
દ્વિભાગં સૂતકં ક્ષિપ્ત્વા ત્રયમમ્લેન મર્દયેત્

ભાગૈકં હેમપત્રં ચ લિપ્ત્વા ચામ્લેન મર્દયેત્ ।
તદ્ગોલં પાતનાયન્ત્રે હઠાદ્ યામત્રયં પચેત્

ઇત્યેવં મ્રિયતે સ્વર્ણં નિરુત્થં નાત્ર સંશયઃ ।
<સ્વર્ણમારણ (8)>
યવચિઞ્ચારજોવૃક્ષભલ્લાતૈષ્ટઙ્કણેન ચ

લિપ્ત્વા સ્વર્ણસ્ય પત્રાણિ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
તૈર્ દ્રવૈઃ પિષ્ટ્યા મ્રિયતે સપ્તધા પુટૈઃ

પીલુકઙ્કુષ્ઠબુક્કાણસૌવર્ચલમ્ અપેષિતમ્ ।
લિપ્ત્વા સ્વર્ણસ્ય પત્રાણિ મ્રિયતે સપ્તભિઃ પુટૈઃ

<સ્વર્ણસ્ય ગુણાઃ>
સુવર્ણં બૃંહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ ।
વિષદોષહરં શીતં સકષાયં સતિક્તકમ્

હૃદ્યં કાન્તિપ્રદં બલ્યં સંરસનં ગુરુ લેખનમ્ ।
બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં વ્રણઘ્નં વાગ્વિશુદ્ધિદમ્

ક્ષયોન્માદપ્રશમનં ચક્ષુષ્યં ચ રસાયનમ્ ।
ત્રિદોષશમનં સૌમ્યમાયુષ્યં રુચિરં શુચિ

પ્રજ્ઞાવીર્યસ્વરકરમ્ ઐશ્વર્યં ધારણાદ્ભવેત્