આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.7

આક્, 1, 7
<પદ્મરાગાદિરત્નોત્પત્તિઃ>
પુરા કૈલાસશિખરે ગહ્વરેઽદ્રિસુતેશ્વરૌ ।
ચિરમાસ્તાં ક્રીડમાનૌ જિગૂષૂ તૌ પરસ્પરમ્

તદા રેતઃ સૂતરૂપપ્રવાહોઽભૂત્તયોર્મહાન્ ।
તત્પ્રવાહપ્રભાવેન વેધિતા દૃષદોઽભવન્

પદ્મરાગાદિમણયો લોહા હેમાદયસ્તથા ।
ગન્ધકાદ્યાશ્ચ પાષાણા દિવ્યા ઓષધયો લતાઃ

નાનાવર્ણા બહુવિધા નાનાસિદ્ધિપ્રદાયકાઃ ।
પૂર્વોક્તાનાં સમસ્તાનાં વજ્રં શ્રેષ્ઠતમં મહત્

તજ્જાતિલક્ષણં દેવિ સંસ્કારં ભજનં ફલમ્ ।
ક્રમાદ્વક્ષ્યામિ તે દેવિ સાવધાનં શૃણુ પ્રિયે

<વજ્રલક્ષણં વજ્રભેદાંશ્ચ>
દ્વિજન્માનશ્ચ રાજન્યા ઊરવ્યા વૃષલાઃ ક્રમાત્ ।
શુભ્રશોણહરિદ્રાભાઃ કાલા નાનાવિધાસ્તથા

સ્ત્રીપુંનપુંસકાશ્ચૈવ જ્ઞાતવ્યાસ્તે ક્રમાત્પ્રિયે ।
શુક્લાઃ ફલકસમ્પૂર્ણા જ્યોતિષ્મન્તો મહત્તરાઃ

પુમાંસસ્તે તુ વિજ્ઞેયા રેખાબીજવિવર્જિતાઃ ।
બલાઢ્યાઃ સત્વસહિતા લોહક્રમણહેતવઃ

રસબન્ધકરાઃ ક્ષિપ્રં સર્વેષાં સિદ્ધિદાયકાઃ ।
રસાયનકરાઃ સ્થૂલા હ્યષ્ટસિદ્ધિપ્રદાયકાઃ

ષટ્કોણબીજરેખાભિરુજ્જ્વલાસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સ્મૃતાઃ ।
દેહજ્યોતિઃપ્રજનના ભોગકાન્તિસુખપ્રદાઃ

દીર્ઘાસ્ત્ર્યસ્રાશ્ચ તનવો નિબોદ્ધવ્યા નપુંસકાઃ ।
ક્ષીણસત્વાઃ સ્વલ્પવીર્યાઃ ક્રામકાઃ સુરનાયિકે

ક્લીબા નપુંસકે સ્ત્રીણાં સ્ત્રિયઃ સર્વહિતા નરાઃ ।
જાત્યાનુરૂપાશ્ચોત્સાહં યથા સત્વં તથા ગુણમ્

યથા કાન્તિસ્તથા શીલં કુર્વન્ત્યેવં દ્વિજાતયઃ ।
વલીપલિતરોગઘ્નાઃ ક્ષત્રિયા મૃત્યુહારિણઃ

દેહસ્થૈર્યકરા વૈશ્યા લોહાનાં વેધકારિણઃ ।
વયઃસ્તંભકરાઃ શૂદ્રા નાનામયવિનાશનાઃ

<વજ્રસંસ્કારઃ>
વજ્રસંસ્કારમધુના કથયામિ શૃણુ પ્રિયે ।
શ્યામા શમી મેઘનાદા વર્ષાભૂધૂર્તકોદ્રવાઃ

મેષશૃઙ્ગ્યાખુકર્ણી ચ કુલુત્થં ચામ્લવેતસઃ ।
મદનાગસ્ત્યનિર્ગુણ્ડી ચૈતેષાં સ્વરસૈર્યુતે

ડોલાયન્ત્રે પાચયેચ્ચ વ્યાઘ્રીકન્દગતં દિનમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય માહિષશકૃલ્લિપ્તં કારીષવહ્નિના

દહેદ્રાત્રૌ ચતુર્યામં રાત્ર્યન્તે પરિષેચયેત્ ।
હયમૂત્રસ્નુહીક્ષીરકુલત્થકરસૈસ્તથા

પાચયેદ્દાહયેદેવં સેચયેત્સપ્તવારકમ્ ।
એવં દ્વિજાતિજાતીયાઃ શોધિતાઃ સ્યુશ્ચ સિદ્ધિદાઃ

<વજ્રરસાયનમ્>
રસાયનાર્હં વક્ષ્યામિ વજ્રભસ્મ સુરેશ્વરિ ।
વૈક્રાન્તતાપ્યગન્ધાશ્મશિલામાક્ષિકતાલકમ્

કાન્તાસ્યટઙ્કણક્ષારકુલીરાસ્થીનિ પેષયેત્ ।
સ્તન્યેન ગોલકે ક્ષિપ્ત્વા મૂષાયાં નિક્ષિપેત્ તતઃ

ધમેદ્દૃઢતરં પૂર્વં પશ્ચાદ્ગજપુટે પચેત્ ।
તદેવ વજ્રમાદાય તસ્મિન્ષોડશમાત્રકે

એકાંશં પારદં તસ્મિન્ પક્વબીજેન જારિતમ્ ।
સ્તન્યેન મર્દયેત્તૌ દ્વૌ પુનર્ ગજપુટે પચેત્

એવં તત્ષોડશપુટાદ્બીજજીર્ણરસાન્વિતમ્ ।
દૃઢં કુર્વીત તદ્વજ્રં ભવેદ્ભસ્મ રસાયનમ્

શૃણુ રુદ્રાણિ વક્ષ્યામિ દિવ્યં વજ્રરસાયનમ્ ।
પૂર્વોક્તવત્પ્રકુર્વીત દેહશુદ્ધ્યાદિકં વિધિમ્

શુભર્ક્ષે સુમુહૂર્તે ચ ચન્દ્રતારાબલાન્વિતે ।
શિવાગ્નિગુરુગોવિપ્રભિષજઃ પૂજયેત્પુરા

તતઃ સેવેત તદ્ભસ્મ યવમાત્રં વરાનને ।
કાન્તાભ્રસત્ત્વં સૌવર્ણભસ્મ ગુઞ્જૈકમાત્રકમ્

ત્રિફલામધુસર્પિર્ભિઃ પ્રાતઃ શુદ્ધવપુર્ લિહેત્ ।
એવં ષોડશમાસાન્તમ્ એકદ્વિત્રિચતુષ્ટયમ્

પ્રતિમાસં વર્ધયિત્વા યાવદ્યાવકષોડશમ્ ।
કાન્તાદિભસ્મત્રિતયં ગુઞ્જાવૃદ્ધિક્રમે તથા

દ્વિનિષ્કં ત્રિફલાચૂર્ણં સર્પિર્મધુ યથાસુખમ્ ।
પૂર્વોક્તવદ્વિધિં ત્યાજ્યં પ્રકુર્યાન્મમ વલ્લભે

સેવિતં પલમાત્રં તુ વજ્રભસ્મ દિનં ક્રમાત્ ।
વલીપલિતરોગઘ્નં શતાયુષ્યં દદાતિ ચ

દ્વિપલં ચ સહસ્રાયુર્ અયુતં ત્રિપલં તથા ।
ચતુષ્પલં લક્ષમાયુર્ દશલક્ષં ચ પઞ્ચમમ્

કોટ્યાયુષ્યં ષટ્પલં ચ સુરેન્દ્રાયુશ્ચ સપ્તમમ્ ।
બ્રહ્માયુષ્યં ચાષ્ટપલં વિષ્ણુત્વં નવમં પલમ્

રુદ્રત્વં દશમં દેવિ ઈશ્વરત્વં તતઃ પરમ્ ।
સદાશિવત્વં દ્વાદશ્યાં વજ્રભસ્મ દદાત્યલમ્

સર્વજ્ઞત્વં સર્વગત્વં સ્વેચ્છાવિહરણં તથા ।
<વજ્રૌદનમ્>
વજ્રૌદનં પ્રવક્ષ્યામિ રસાયનહિતં પરમ્

પૂર્વવચ્છોધિતે વજ્રે મૃદુકર્મ સમારભેત્ ।
માતૃવાહકમધ્યસ્થં તિત્તિરીમાંસવેષ્ટિતમ્

તીક્ષ્ણકાન્તાનનરસૈઃ પુનસ્ તત્ પરિવેષ્ટયેત્ ।
કુલત્થત્રિફલાનીરકોદ્રવેષુ પૃથક્પૃથક્

ત્રિદિનં પાચયેદ્ એવં તદ્વજ્રં વેષ્ટયેદ્દલૈઃ ।
ત્રિવર્ષારૂઢતામ્બુલ્યાસ્ તથા કાર્પાસકસ્ય વા

ચેષ્ટિતં જાનુમધ્યસ્થં વજ્રં યામદ્વયાન્મૃદુ ।
વજ્રૌદનમ્ ઇદં પ્રોક્તં વજ્રદ્રુતિર્ અથોચ્યતે

<વજ્રદ્રુતિઃ>
ત્રિક્ષારં ચણકામ્લં ચ રામઠં ચામ્લવેતસમ્ ।
જ્વાલામુખી ચેક્ષુરકં સ્થલકુમ્ભીરસેન ચ

પિષ્ટ્વા સ્નુહ્યર્કયોઃ ક્ષીરૈસ્ તદ્ગોલે મૃદુ હીરકમ્ ।
નિક્ષિપેત્તચ્ચ જમ્બીરે દોલાયન્ત્રે ત્ર્યહં પચેત્

એવં કૃતે હીરકસ્ય દ્રુતિર્ ભવતિ સૂતવત્ ।
<અન્યદ્રુત્યતિદેશઃ>
પદ્મરાગાદિરત્નાનાં દ્રુતિર્ એવં કૃતે ભવેત્

અભ્રકાદિમપાષાણા દ્રવન્ત્યેવં કૃતે ધ્રુવમ્ ।
દ્રવન્તિ રસરત્નાનિ મૌક્તિકં ચામ્લવેતસમ્

સપ્તાહં ભાવયેદ્ ઘર્મે ક્ષિપેજ્જમ્બીરકે તતઃ ।
ધાન્યરાશૌ ત્રિસપ્તાહં પુટપાકે દ્રવત્યલમ્

<વજ્રભસ્મગુણાઃ>
વજ્રભસ્મ યથા તદ્વદ્ દ્રુતિમાર્દવયોરપિ ।
ભવેદ્ ભસ્મ વરારોહે જરાદારિદ્ર્યમૃત્યુજિત્

રસાયને ભવેત્સૌખ્યં ભસ્મ દ્રુતિમૃદૂદ્ભવમ્ ।
રસાયને તુ સ્ત્રીપુંસૌ ક્રામણે તુ નપુંસકઃ

ષડ્રસં હિમવીર્યં ચ સર્વામયવિનાશનમ્ ।
સર્વદોષપ્રશમનં સર્વસૌખ્યં રસાયનમ્

વિદ્યુત્પ્રભાં દેહદાર્ઢ્યં સ્વચ્છં સ્નિગ્ધં ચ લેખનમ્ ।
સૌન્દર્યં બલમાયુષ્યં ગ્રહાલક્ષ્મીવિનાશનમ્

શુદ્ધિર્મૃદુદ્રુતીભસ્મ વૈક્રાન્તસ્ય તુ વજ્રવત્ ।
<સ્વર્ણં તદ્ભેદાઃ>
અથ વક્ષ્યે શ્રેષ્ઠતમં શૃણુ હેમરસાયનમ્

હેમોત્પત્તિઃ પુરા પ્રોક્તા તથાપિ ત્રિવિધા ભવેત્ ।
રસવેધાદ્ ભવેચ્ચૈકમ્ ઇતરત્ક્ષેત્રસમ્ભવમ્

લોહસઙ્કરજં ચાન્યચ્છ્રેષ્ઠમધ્યકનીયસઃ ।
ક્રમેણ પીતરક્તે ચ પીતરક્તં ચ વર્ણતઃ

નિકર્ષછેદદાહેષુ કુઙ્કુમશ્વેતશોણિતમ્ ।
<સ્વર્ણશુદ્ધિઃ>
દિવ્યમ્ એવંવિધં સ્વર્ણં પટ્ટકં કણશઃ કૃતમ્

હલિનીકઞ્ચુકીકન્દસ્નુહ્યર્કાગ્નિકરઞ્જકમ્ ।
ધૂર્તગુઞ્જેઙ્ગુદીચીરમૂલતાલાશ્વગન્ધિકાઃ

પિષ્ટ્વેન્દ્રવારુણી ચૈષા મૂલાનિ મથિતેન વૈ ।
લેપયેત્સ્વર્ણપટ્ટાનિ તાપયેજ્જાતવેદસિ

મૂત્રે મથિતે તૈલે કુલુત્થામ્ભસિ કાઞ્જિકે ।
જમ્બીરાર્કપયોમધ્યે પ્રત્યેકં સપ્તધા ક્ષિપેત્

લેપયેત્તાપયેત્સિઞ્ચ્યાદ્ભૂયો ભૂયોઽપિ સપ્તધા ।
વલ્મીકમૃદ્ધૂમસારમ્ ઇષ્ટકાપટુગૈરિકમ્

પિષ્ટ્વા જમ્બીરનીરેણ લિપ્ત્વા પત્રં પુટીકૃતમ્ ।
ચતુર્વર્ણાભ્રકં તાપ્યં દરદં તાલકં શિલામ્

કાન્તકઙ્કુષ્ઠરસકવિમલાસૂતભૂલતાઃ ।
પિષ્ટ્વામ્લેન વટીઃ કુર્યાન્નિષ્કમાત્રાઃ સુરેશ્વરિ

પલાદૂનં ન કર્તવ્યમ્ અધિકં ચ ચતુષ્પલાત્ ।
પુટિતં હેમ શુલ્બં ચ દ્રાવયેચ્ચ સમીકૃતમ્

તન્મધ્યે તદ્દ્રવીભૂતે ચૈકૈકાં વટિકાં ક્ષિપેત્ ।
સ્વર્ણાદ્ દશગુણા વાહ્યા વટિકાઃ શોષિતાઃ ક્રમાત્

યાવચ્છેષં ભવેત્ સ્વર્ણં તાવદ્ એવં ધમેચ્છનૈઃ ।
શુદ્ધં તજ્જાયતે દિવ્યં જરામરણરોગહૃત્

<સ્વર્ણભસ્મ>
ચિઞ્ચાપત્રનિભં સ્વર્ણં પત્રં શુદ્ધં ચ પારદમ્ ।
એકાન્તં મર્દયેદ્ અમ્લૈસ્ તત્પિષ્ટિમ્ અપિ લેપયેત્

સમગન્ધકતાપ્યાભ્યાં પિષ્ટિં મૂષાગતાં ધમેત્ ।
ષોડશાંશં સૂતભસ્મ હેમચૂર્ણે વિનિક્ષિપેત્

અમ્લેન મર્દયેદ્ ગાઢં પચેત્ તદ્ભૂધરે પુટે ।
એવં ષોડશપર્યન્તં રસં પ્રતિપુટં ક્ષિપેત્

નિરુત્થં હેમભસ્મેદં જાયતે સર્વસિદ્ધિદમ્ ।
<હેમરસાયનમ્>
વિરેકવમનાદ્યૈશ્ચ શુદ્ધદેહઃ શુભે દિને

અર્ચયેદીશવિપ્રાગ્નિગુરુવૈદ્યપુરઃસરાન્ ।
સેવેત શુદ્ધહૃદયો દિવ્યં હેમરસાયનમ્

કાન્તાભ્રયોઃ સત્ત્વભસ્મ ચૈકગુઞ્જાપ્રમાણકમ્ ।
માષોન્મિતં હેમભસ્મ વરામધ્વાજ્યયુગ્લિહેત્

પૂર્વોક્તવદ્ વજ્રમાસષોડશિકાવધિ ।
પૂર્વોક્તવદ્ વિધિં ત્યાજ્યં પ્રકુર્વીત રસાયની

શૃણુ ચિત્રાં ગિરિસુતે સેવાં હેમરસાયને ।
પલમાત્રોપયોગેન સર્વરોગવિવર્જિતઃ

તતો દ્વિપલયોગેન વલીપલિતવર્જિતઃ ।
વાક્સિદ્ધિર્દિવ્યદૃષ્ટિશ્ચ ત્રિપલેન ભવેત્પ્રિયે

ચતુઃપલોપયોગેન વિષવ્યાઘ્રાહિભીર્ન હિ ।
તથા પઞ્ચપલેનૈવ દિવ્યાત્મજ્ઞાનિતા ભવેત્

દેવિ ષટ્પલયોગેન સિદ્ધસાધ્યપદં ભવેત્ ।
તથા સપ્તપલેનાપિ વિદ્યાધરપદં ભવેત્

તથાષ્ટપલયોગેન સ્વેચ્છાવિહરણે પટુઃ ।
પલેન નવમેનાપિ ચાષ્ટૈશ્વર્યગુણાન્વિતઃ

તથા દશપલેનાપિ મહેન્દ્રત્વમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
એકાદશપલૈર્ દેવિ બ્રહ્મત્વં નાત્ર સંશયઃ

દ્વાદશભિઃ પલૈઃ કાન્તે વિષ્ણુત્વં સમુપૈતિ ચ ।
ત્રયોદશપલેનાપિ રૌદ્રં પદમ્ અવાપ્નુયાત્

તથા ચતુર્દશપલૈર્ ઐશ્વરં લભતે પદમ્ ।
પલૈઃ પઞ્ચદશૈર્ એતિ સદાશિવપદં પરમ્

તથા સ્યાત્ ષોડશપલૈઃ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ હર્તા ગોપ્તા સ સર્વગઃ

<હેમદ્રુતિઃ>
હેમદ્રુતિં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સંપ્રતિ પાર્વતિ ।
ફલપાંશુર્ દેવદાલ્યાઃ શક્રગોપોઽશ્વલાલિકા

ટઙ્કણં જાલિનીનીરૈર્ ભાવયેદ્બહુધા પ્રિયે ।
દ્રાવયેત્કાઞ્ચનં તત્ર વપેત્સૂતસમા દ્રુતિઃ

ઇમાં દ્રુતિં કાઞ્ચનવદ્ ભસ્મ સેવાં ચ કલ્પયેત્ ।
સ્વાદુ તિક્તં કષાયં ચ શીતમ્ ઉષ્ણં રસાયનમ્

હૃદ્યં કાન્તિપ્રદં શુદ્ધં ચક્ષુષ્યં ગુરુ લેખનમ્ ।
ધૃતિસ્મૃત્યાયુરારોગ્યનયવાક્સિદ્ધિદાયકમ્

ક્ષયોન્માદાદિરોગાણાં નાશનં દોષશાન્તિકૃત્ ।
સ્નિગ્ધં રુચ્યં દીપ્તિં વીર્યકૃદ્બલવર્ધનમ્

<કાન્તમ્ તદ્ભેદા લક્ષણઞ્ચ>
અથ કાન્તે પ્રવક્ષ્યામિ કાન્તં કાન્તરસાયનમ્ ।
દિવ્યા ઔષધયઃ સન્તુ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયિકાઃ

તેભ્યઃ કાન્તં શ્રેષ્ઠતમં વલીરુક્પલિતાપહમ્ ।
કલ્પાન્તે તાણ્ડવં શંભુઃ શર્વાણીસહિતઃ સ્વયમ્

ઉચ્ચણ્ડં વ્યતનોત્તત્ર સંજાતાઃ સ્વેદબિન્દવઃ ।
તત્ર તત્ર ગતાસ્તેઽપિ હ્યયસ્કાન્તત્વમાયયુઃ

જાઙ્ગલે બહવો જાતા દેશે સાધારણે ક્વચિત્ ।
જલપ્રાયેઽસ્તિ વા નાસ્તિ જાત્યા પઞ્ચવિધાઃ સ્મૃતાઃ

ભ્રામકં ચુમ્બકં દેવિ કર્ષકં દ્રાવકં તથા ।
રોમકં ચ તથૈકદ્વિત્રિચતુઃ સર્વતોમુખાઃ

તેષાં પઞ્ચવિધાનાં તુ પીતં કૃષ્ણં ચ શોણિતમ્ ।
મિશ્રં પૃથક્પૃથક્તેષાં ક્રમાત્સ્યુરધિદેવતાઃ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશભૂતાત્મમાતૃકાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પીતવર્ણં સ્પર્શવેધિ કૃષ્ણં શ્રેષ્ઠં રસાયને

રસબન્ધકરં રક્તં મિશ્રં સર્વરુજાપહમ્ ।
રોમકં ગ્રહભીતિઘ્નં દ્રાવકં ચોત્તમોત્તમમ્

ઉત્તમં મધ્યમં નીચં કર્ષકં ચુમ્બકં ક્રમાત્ ।
ભ્રામકં લક્ષણં વચ્મિ લોહં તુ ભ્રામયેત્તતઃ

તસ્માદ્ભ્રામકમિત્યુક્તં ચુમ્બકં લોહચુમ્બકમ્ ।
કર્ષકં કર્ષયેલ્લોહં દ્રાવકં દ્રાવયેદ્યતઃ

સ્ફુટનાદ્રોમજનનં તદ્રોમકમુદાહૃતમ્ ।
અત્યુત્તમં બહુમુખં ચતુઃપઞ્ચાસ્યમુત્તમમ્

મધ્યમં સ્યાદ્દ્વિત્રિમુખં નીચમેકમુખં ભવેત્ ।
ભ્રામકં ચુમ્બકં સર્વરોગાણાં નાશને હિતમ્

કર્ષકં દ્રાવકં શ્રેષ્ઠં રસયોગે રસાયને ।
રસદ્વિપાઙ્કુશમિદં કાન્તં પઞ્ચવિધં પ્રિયે

સમીરણાતપસ્પૃષ્ટં ન ગ્રાહ્યં તત્કદાચન ।
હસ્તદ્વયં સમુત્ખાય કાન્તં ગ્રાહ્યં વરાનને

<કાન્તસત્ત્વપાતનમ્>
આદૌ સમ્પૂજ્ય દુર્ગાં ચ ગણેશં ભૈરવં પ્રિયે ।
તીવ્રાગ્નિના દહેત્કાન્તં સેચયેત્ત્રિફલામ્બુના

તત્કાન્તં ચૂર્ણયેત્સૂક્ષ્મં કાચસામુદ્રટઙ્કણૈઃ ।
લાક્ષાગુગ્ગુલુગુઞ્જાભિર્ ઊર્ણાજ્યમધુસિક્થકૈઃ

શશાસ્થિક્ષુદ્રમીનૈશ્ચ ભલ્લાતતિલકલ્કકૈઃ ।
સર્જક્ષારયવક્ષારરાલૈશ્ ચિરગુલૈસ્ તથા

ન્યઙ્કુસૈરિભદન્તીનાં વિષાણૈશ્ચ સમાંશકૈઃ ।
એતત્સમાંશં તત્કાન્તમજાક્ષીરેણ મર્દયેત્

મેલયેત્ પઞ્ચમાહિષ્યૈર્ દધ્યાદ્યૈર્ ગોમયાન્તકૈઃ ।
શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વા વટીઃ કુર્યાત્ કર્ષમાત્રાઃ સુરેશ્વરિ

કોષ્ઠીયન્ત્રે વઙ્કનાલે ખદિરાઙ્ગારકૈર્ દૃઢમ્ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ વટીસ્તત્ર નિક્ષિપેચ્ચ શનૈઃ શનૈઃ

ત્રિયામમથનાદેવ કાન્તાત્સત્વં પતેચ્છુચિ ।
તત્સર્વં કણશઃ કૃત્વા કાચાદ્યૈરૌષધૈઃ સમૈઃ

મૂષાગતં ધમેત્તીવ્રમેવં ધામ્યં ત્રિધા પ્રિયે ।
એવં કૃતં તુ તત્કાન્તસત્વં સત્ત્વતમં ભવેત્

<કાન્તસ્વરૂપમ્>
કાન્તલોહસ્ય પાત્રસ્થજલે તૈલસ્ય બિન્દવઃ ।
ન સર્પન્તિ ચણાસ્ત્વેતાઃ કૃષ્ણાઃ સ્યુર્ નાત્ર સંશયઃ

ઘૃષ્ટહિઙ્ગોર્ન ગન્ધઃ સ્યાત્ ક્ષીરોર્મિઃ શિખરાકૃતિઃ ।
ન કદાચિદ્ ભુવિ પતેચ્છિવા મુઞ્ચતિ તિક્તતામ્

તલ્લોહક્ષિપ્તમ્ ઉષ્ણામ્બુ શીતલં ભવતિ ક્ષણાત્ ।
<લોહશુદ્ધિઃ>
ઊનં પઞ્ચપલાન્નૈવ નોર્ધ્વં પઞ્ચદશાત્ પલાત્

ત્રિફલા ષોડશપલા તચ્ચતુર્ગુણમમ્બુ ચ ।
ક્વાથયેત્ પાદશેષં તુ તસ્મિન્પત્રાણિ ઢાલયેત્

શશરક્તપ્રલિપ્તાનિ શોષયેદાતપે પુનઃ ।
તાપિતાનિ પુનસ્તક્રતૈલસૌવીરસર્પીંષિ

ક્ષૌદ્રાર્કક્ષીરજમ્બીરકુલત્થકરસેષ્વપિ ।
લેપનં શોષણં દાહં સેચનં ચ ક્રમાત્પ્રિયે

પ્રત્યેકં સપ્તધા કુર્યાદ્ ગિરિદોષં ત્યજેદયઃ ।
<લોહસંસ્કારમન્ત્રાઃ>
આદૌ મન્ત્રસ્તતઃ કર્મ કર્તવ્યો મન્ત્ર ઉચ્યતે

ઉદ્ભવોદ્ભવશબ્દઃ સ્યાચ્ચતુર્થ્યન્તો ઽમૃતાત્ પરઃ ।
સ્વાહાન્તઃ પ્રણવશ્ચાદૌ મન્ત્રોઽયં મર્દને સ્થિતઃ

ઓં અમૃતોદ્ભવોદ્ભવાય સ્વાહા ।
રક્ષાયૈ લોહનરયોરયમેકોદ્ભવો મનુઃ ।
વિના સ્વાહાપદં સ્થાને ફડન્તં યઃ સમુચ્ચરેત્

ઓં અમૃતોદ્ભવાય ફટ્ પ્રણવોર્ધ્વં નમશ્ચણ્ડવજ્રપાણય ઇત્યપિ ।
તતઃ પરં મહાયક્ષસેનાધિપતયે નમઃ

દ્વિરુક્તં સુરુશબ્દસ્ય મહાવિદ્યાબલાય ચ ।
તતઃ સ્વાહેતિ મન્ત્રોઽયં બલિકર્મણિ કીર્તિતઃ

ઓં નમશ્ચણ્ડવજ્રપાણયે મહાયક્ષસેનાધિપતયે નમઃ સુરુ સુરુ મહાવિદ્યાબલાય સ્વાહા ।
<લોહભસ્મ>
એતાનિ લોહપત્રાણિ સૂક્ષ્મં સંચૂર્ણયેત્તતઃ ।
અયઃપાત્રે કાન્તચૂર્ણં નિક્ષિપ્ય ત્રિફલારસૈઃ

સેચયેત્તદયોદર્વ્યા ચાલયન્પાચયેદિતિ ।
પિણ્ડીભૂતં તદાદાય મૃત્તિકાપટલે શુભે

સંપુટે નિક્ષિપેત્સમ્યક્ ષોડશાઙ્ગુલગર્તકે ।
નિધાયારણ્યકારીષમધ્યગં કારિષં દહેત્

અહોરાત્રં પ્રકુર્વીત વાતાતપવિવર્જિતમ્ ।
પુનઃ પ્રાતઃ સમાદાય વરાક્વાથેન મર્દયેત્

સ્થાલીસંપુટયોરેવં કુર્યાત્પાકપુટૈઃ ક્રમાત્ ।
એવં વિદધ્યાત્સપ્તાહં તસ્મિન્ક્ષેપ્યં ચ હિઙ્ગુલમ્

લોહસ્ય ષોડશાંશં ચ નારીસ્તન્યેન મર્દયેત્ ।
સ્થાલ્યાં પાકં સંપુટે ચ પુટં કુર્વીત ષોડશ

નિરુત્થં તદ્ભવેદ્ભસ્મ દેવિ યોજ્યં રસાયને ।
<લ્હોહભસ્મનોઽમૃતીકરણમ્>
યાવત્સ્યાત્ત્રિફલા તસ્માદ્ ભવેદ્વારિ ચતુર્ગુણમ્

અષ્ટાવશેષં ક્વાથયેત્ ક્વાથસ્ય સદૃશં ઘૃતમ્ ।
ઘૃતતુલ્યં કાન્તભસ્મ તામ્રપાત્રે પચેત્પ્રિયે

લોહદર્વ્યા પ્રચલયન્ યાવચ્છુષ્યતિ તદ્રસઃ ।
તાવન્મૃદ્વગ્નિના પાચ્યં લોહતુલ્યાં સિતાં ક્ષિપેત્

અમૃતીકરણમિત્યુક્તં સર્વયોગવહં પરમ્ ।
<લોહપાકભેદાઃ>
લોહપાકં પ્રવક્ષ્યામિ તદ્ભવેત્ત્રિવિધં પ્રિયે

મૃદુમધ્યખરાઃ પ્રોક્તા જમ્બીરસદૃશો મૃદુઃ ।
મધ્યમઃ પિણ્ડસદૃશો વાલુકાસદૃશઃ ખરઃ

<કાન્તલોહરસાયનસેવાક્રમઃ>
અથ સેવાં પ્રવક્ષ્યામિ કાન્તલોહસ્ય ભસ્મનઃ ।
સુમુહૂર્તે શુભદિને પૂજિતેશાદિદેવતઃ

સેવેત સિદ્ધિદં દિવ્યં કાન્તભસ્મ રસાયનમ્ ।
શુદ્ધદેહો વિરેકાદ્યૈરભ્રભસ્મ પુરા પ્રિયે

માસમેકં તુ સેવેત તસ્માચ્છુદ્ધવપુર્ભવેત્ ।
માષમાત્રં કાન્તભસ્મ ગુઞ્જામાત્રાભ્રભસ્મ ચ

દ્વિનિષ્કં ત્રિફલાચૂર્ણં મધુસર્પિઃસમન્વિતમ્ ।
લિહેત્ પ્રાતર્ વિશુદ્ધાત્મા સ્નાનદાનાદિકર્મભિઃ

અનુપેયં તતો લોહાદ્ ગવ્યં ષષ્ટિગુણં પયઃ ।
ધારોષ્ણં તદભાવે તુ કૃત્વા ક્ષીરં સમામ્બુકમ્

યાવત્ક્ષીણજલં ક્વાથ્યં ક્ષીરં ચાનુપિબેત્પ્રિયે ।
તદસાત્મ્યે વરાક્વાથં ગુડૂચ્યા વા કષાયકમ્

ઇત્યેકમાસં સેવેત ક્રમાદ્દ્વિત્રિચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રતિમાસં માષગુઞ્જાવૃદ્ધિઃ કાન્તાભ્રભસ્મનોઃ

એવં ષોડશમાસાન્તં વૃદ્ધિઃ ષોડશમાત્રકાઃ ।
પૂર્વોક્તવદ્વિધિં ત્યાજ્યં કુર્યાત્સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

અસ્ય વત્સરયોગેન ક્ષુદ્રામયવિનાશનમ્ ।
એતદ્દ્વિવર્ષયોગેન મહારોગપ્રણાશનમ્

ત્રિવર્ષાત્પલિતં હન્તિ ચતુર્વર્ષાદ્વલિં હરેત્ ।
પઞ્ચમાદપમૃત્યુઘ્નં ષષ્ઠે સ્યાદાયુષઃ શતમ્

સપ્તાબ્દે સૂર્યવદ્દીપ્તિં દશમે સિદ્ધિમેલનમ્ ।
વૈદ્યાધરં સમાપ્નોતિ વર્ષે ચૈકાદશે પ્રિયે

ત્રયોદશાબ્દે દેવત્વમ્ ઇન્દ્રત્વં ચ ચતુર્દશે ।
તથા પઞ્ચદશાબ્દે ચ સર્વલોકપ્રિયો ભવેત્

ષોડશાબ્દેઽષ્ટસિદ્ધિઃ સ્યાત્સત્યં સત્યં મહેશ્વરિ ।
<કાન્તદ્રુતિક્રમઃ>
સુવર્ણદ્રુતિવત્કાન્તદ્રુતિઃ સ્યાત્પૂર્વવત્પ્રિયે

કાન્તદ્રુતિર્ભવેદ્ભસ્મ કાન્તલોહસ્ય ભસ્મવત્ ।
<લોહભેદાસ્તદ્ગુણાશ્ચ>
કિટ્ટં મુણ્ડં તથા તીક્ષ્ણં કાન્તં પૂર્વોત્તરોત્તરમ્

ગુણાઢ્યાઃ સ્યુર્ દશશતસહસ્રં લક્ષકં ક્રમાત્ ।
શતાધિકો ભવેત્ કાન્તસ્ત્વૌષધાનાં રસાયનમ્

ત્રિદોષશમનં દિવ્યં સર્વરોગાપહારકમ્ ।
કાન્તિં રુચ્યં ચ ચક્ષુષ્યં હૃદ્યમ્ આયુષ્યદં શુચિ

સ્થૈર્યં દાર્ઢ્યં ચ ધાતૂનાં બલવચ્ચ રસાયનમ્ ।
<અભ્રકોત્પત્તિઃ તદ્ભેદા લક્ષણઞ્ચ>
અથાભ્રકં પ્રવક્ષ્યામિ તદુત્પત્ત્યાદિકં ક્રમાત્

પુરાદિશક્તિર્ ભવતી શ્વેતદ્વીપે મનોરમે ।
ઇન્દ્રાણીકમલાવાણીગાયત્રીપ્રમુખૈઃ સહ

અરુન્ધતીમુખૈર્ દિવ્યમુનિદારૈશ્ચ સંયુતા ।
સંચિક્રીડે મહામાયા ચિત્સદાનન્દરૂપિણી

આનન્દાશ્રુકણાઃ ક્ષૌમે ન્યપતન્બહવો દૃશોઃ ।
તદા ઋતુમતી જાતા તતઃ સ્વાદુ સરિત્પતેઃ

તીરે ત્યક્ત્વા ચ તદ્વસ્ત્રં સ્નાત્વા કૈલાસમાયયૌ ।
વાત્યાવશેન તદ્વસ્ત્રં ક્ષીરાબ્ધૌ ન્યપતત્તદા

દેવાસુરૈર્ મથ્યમાનાત્ તસ્માત્ ક્ષીરામ્બુધેસ્તદા ।
સમભૂત્ તદ્રજોવસ્ત્રં ચતુર્ધાભ્રકસંજ્ઞકમ્

કૃષ્ણાભ્રકં સાઞ્જનાભં પીતં દેવ્યઙ્ગલેપનાત્ ।
રક્તં તસ્ય રજોરૂપં ક્ષૌમં શ્વેતમ્ અભૂદિતિ

ચતુર્વિધં તદાલોક્ય રસબન્ધનકારણમ્ ।
રસાયનં રોગહરં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

ઇત્યૂચિરે સુરાઃ સર્વે સાક્ષાદમૃતસંમિતમ્ ।
શ્વેતં રજતકાર્યેષુ ત્રયમન્યત્સુવર્ણકે

સર્વં રસાયને યોજ્યં રક્તપીતસિતાસિતમ્ ।
શ્વેતાચ્છતગુણં રક્તં રક્તાત્પીતં સહસ્રકમ્

પીતાલ્લક્ષગુણં કૃષ્ણં જ્ઞેયં લોહે રસાયને ।
પ્રત્યેકં તાનિ જાયન્તે ચતુર્ધા જાતિતઃ ક્રમાત્

પિનાકં દર્દુરં નાગં વજ્રં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
વજ્રં સમાહરેન્મુખ્યં ત્રીણ્યન્યાનિ વિવર્જયેત્

પિનાકમગ્નિનિક્ષિપ્તં મુઞ્ચતે દલસંચયમ્ ।
તત્સેવિતં મલં બદ્ધ્વા મારયેદ્રોગકારણમ્

દર્દુરં વહ્નિનિક્ષિપ્તં કુરુતે ભેકનિઃસ્વનમ્ ।
તદુત્પાદયતે રોગમશ્મર્યાખ્યમ્ અસાધ્યકમ્

નાગમગ્નૌ વિનિક્ષિપ્તં ફૂત્કારં વિતનોતિ યત્ ।
તત્સેવયા મહાકુષ્ઠં મણ્ડલાખ્યં ભવેદ્ધ્રુવમ્

<ગ્રાહ્યલક્ષણમ્>
એતત્ત્રિતયસેવાભિર્જાયતે રોગસંચયઃ ।
વહ્નિસ્થિતં તુ વજ્રાભ્રં વિકારાન્નાચરેત્ક્વચિત્

તસ્માદ્વજ્રાભ્રકં સેવ્યં વલીપલિતમૃત્યુજિત્ ।
રાજહસ્તાત્પરં ગ્રાહ્યં ખનિત્રેન તદાકરાત્

<વજ્રાભ્ર:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્>
ભારયુક્તં પૃથુદલં સ્નિગ્ધં મોચ્યદલં સુખમ્ ।
કાચચન્દ્રકકિટ્ટાભં ન યોજ્યં તત્કદાચન

<ધાન્યાભ્રકમ્>
પૂર્વોક્તલક્ષણયુતં વજ્રાભ્રં ધમયેદ્ દૃઢમ્ ।
અર્કક્ષીરારનાલે ચ ગોમૂત્રે ત્રિફલારસે

મેઘનાદરસે ચેત્થં નિક્ષિપેત્તેષુ તત્ત્રિધા ।
સમ્યગ્દલં મોચયિત્વા મેઘનાદામ્લયોર્ દ્રવૈઃ

ભાવયેદ્ આતપે તીવ્રે શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વાથ વસ્ત્રકે ।
નિક્ષિપ્ય ધાન્યસહિતં બદ્ધ્વા તત્કાઞ્જિકે પુનઃ

કરાભ્યાં ઘટ્ટયેદ્ ગાઢં સૂક્ષ્મં તત્કાઞ્જિકે સ્રવેત્ ।
તત્ કુર્યાદ્ આતપે શુષ્કમ્ એતદ્ ધાન્યાભ્રકં સ્મૃતમ્

<અભ્રકસત્વપાતનમ્>
કાન્તવત્સત્વપતનમભ્રકસ્ય ભવેત્પ્રિયે ।
હેમ રૂપ્યં માક્ષિકં ચ વૈક્રાન્તં મધુ ટઙ્કણમ્

ગુઞ્જા ગુડં ઘૃતં ભલ્લમ્ એકૈકં દશનિષ્કકમ્ ।
પિષ્ટ્વાર્કપયસા કાર્યા વટિકાઃ કર્ષમાત્રકાઃ

શતનિષ્કે ઽભ્રસત્વે ઽસ્મિન્ વિદ્રુતે વટિકાઃ ક્ષિપેત્ ।
એકૈકઘટિકામાત્રં વટ્યઃ ક્ષેપ્યાઃ શનૈઃ શનૈઃ

યાવત્ તત્ સત્ત્વશેષં સ્યાત્ તાવદ્ ધામ્યમ્ અતન્દ્રિતૈઃ ।
ઇદમ્ અભ્રકસત્ત્વં તુ દેવયોગ્યં રસાયનમ્

<અભ્રકસત્વભસ્મ>
ચૂર્ણીકૃત્યાભ્રસત્ત્વં તન્મેઘનાદઃ પુનર્નવા ।
સૂરણોઽર્કદલં મુસ્તા જમ્બીરસ્તાલમૂલિકા

ત્રિફલા વજ્રવલ્લી ચ શાઙ્ગેરી મરિચં તથા ।
અમ્લવર્ગો વટજટા કાર્પાસમુનિશિગ્રુકમ્

એકવીરા કોકિલાક્ષી સર્પાક્ષી તુલસી વચા ।
પેટારી વાકુચી કન્યા ચૈકૈકસ્ય રસૈઃ પૃથક્

મર્દનં ઘર્મપાકં ચ સ્થાલીપાકં પુટં ક્રમાત્ ।
એકૈકાહં પ્રકુર્વીત તતો દરદમાક્ષિકે

સત્વષોડશભાગેન યોજ્યં પેષ્યં વરારસૈઃ ।
પુટષોડશપર્યન્તં કુર્યાદેવં હિ ભૈરવિ

પૂર્વોક્તવત્ સ્યાદ્ અમૃતીકરણં કાન્તસત્વવત્ ।
નિરુત્થં ભસ્મ ભવતિ ચાયુરારોગ્યદાયકમ્

<અભ્રકસત્વસેવાક્રમઃ>
અથ સેવાં પ્રવક્ષ્યામિ ઘનસત્વરસાયને ।
વમનાદિવિશુદ્ધાત્મા પૂજિતસ્વેષ્ટદેવતઃ

ગુઞ્જામાત્રાભ્રસત્વં ચ દ્વિનિષ્કં ત્રિફલારજઃ ।
મધ્વાજ્યાભ્યાં લિહેત્પ્રાતરેકમાસં ભજેદિતિ

એવં ષોડશમાસાન્તં માસવૃદ્ધિક્રમેણ વૈ ।
ગુઞ્જાવૃદ્ધિર્ભવેદ્દેવિ સેવેતેત્થં રસાયનમ્

પૂર્વોક્તવદ્વિધિં ત્યાજ્યં પ્રકુર્વીત સુરેશ્વરિ ।
વર્ષેણ દેહશુદ્ધિઃ સ્યાદ્દ્વિવર્ષાદામયાચ્ચ્યુતઃ

ત્રિવત્સરાન્મહારોગનાશનં ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
ચતુર્વર્ષાન્ મહાકાન્તિબલવીર્યપ્રવર્ધનમ્

પઞ્ચવર્ષાદ્દેહદાર્ઢ્યં ષષ્ઠે વાક્સિદ્ધિમેતિ હિ ।
સપ્તમે દિવ્યદૃષ્ટિઃ સ્યાદષ્ટમે વિષનાશનમ્

નવાબ્દે સિદ્ધતામેતિ તતો વિદ્યાધરો ભવેત્ ।
એકાદશાબ્દે ત્વિન્દ્રત્વં દ્વાદશે બ્રહ્મતા ભવેત્

ત્રયોદશાબ્દે વિષ્ણુત્વં રુદ્રત્વં ચ ચતુર્દશે ।
ઈશત્વં પઞ્ચદશકે ષોડશાબ્દે સદાશિવઃ

અણિમાદિયુતઃ સ્વૈરી સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃદ્ભવેત્ ।
<અભ્રકદ્રુતિઃ>
અથાભ્રકદ્રુતિં વક્ષ્યે કઞ્ચુકીકન્દ એવ ચ

કપિતિન્દૌ કેશતૈલે પ્રત્યેકં તુ ત્રિધા વપેત્ ।
મૂષાયાં દ્રાવયિત્વા તદભ્રસત્વદ્રુતિર્ભવેત્

ભસ્મીકુર્યાત્પ્રયત્નેન દ્રુતિમભ્રકસત્વવત્ ।
<અભ્રકગુણાઃ>
ષડ્રસઃ સર્વરોગઘ્નસ્ત્રિદોષશમનઃ પરઃ

વીર્યાયુષ્યબલપ્રજ્ઞાકાન્તિરૂપવિવર્ધનઃ ।
વપુર્દાર્ઢ્યસ્થૈર્યયુક્તો વલીપલિતમૃત્યુહા

રુચ્યો વૃષ્યો લઘુઃ શીતો મેધ્યઃ સ્નિગ્ધો રસાયનમ્ ।
અભ્રકં દીપનં ગ્રાહિ શ્રેષ્ઠં પારદબન્ધનમ્

પક્ષજિત્સૂતરાજસ્ય ભસ્મીભૂતાભ્રસત્વકઃ ।
અભ્રસ્ય પત્રં રોગઘ્નં તચ્ચ સત્વં દૃઢંકરમ્

ચેતસત્વં મૃદુ હરેદ્દ્રુતિસ્તાંશ્ચ દરિદ્રતામ્