આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.5

આક્, 1, 5
<વિશેષજારણાક્રમઃ>
શ્રીભૈરવી ।
સામાન્યજારણા પ્રોક્તા ત્વયા પૂર્વં સદાશિવ ।
વિશેષજારણં બ્રૂહિ યથા જાનામ્યહં પ્રભો

શ્રીભૈરવઃ ।
શૃણુ દેવિ વક્ષ્યામિ ભૂચરાખ્યં તુ જારણમ્ ।
<ભૂચરી જારણા>
કૃષ્ણં પીતં તથા રક્તં શુલ્બે તીક્ષ્ણે ચ મેલયેત્

શુલ્બં શુદ્ધં યદા જીર્ણં દ્વાવિંશતિગુણં મતે ।
ગન્ધનાગં તતોઽર્ધં તુ ક્રમેણૈવ તુ મેલયેત્

હેમ્ના તુ સહ દાતવ્યં સૂતકૈકેન ષોડશ ।
ગન્ધનાગં યદા જીર્ણં તદા બદ્ધો ભવેદ્ રસઃ

હેમ્નિ જીર્ણે તતોઽર્ધેન મૃતલોહેન રઞ્જયેત્ ।
ગન્ધકેન હતં શુલ્બં માક્ષિકં દરદાયસમ્

પુટેન મારયેચ્છુદ્ધં હેમ દદ્યાત્તુ ષડ્ગુણમ્ ।
સૂતકે હેમબીજં ચ યદા જીર્ણં ચતુર્ગુણમ્

બદ્ધરાગં વિજાનીયાદ્ધેમાભો જાયતે રસઃ ।
સારણાયન્ત્રમધ્યસ્થં તેનૈવ સહ સારયેત્

ત્રિભાગં સારિતં કૃત્વા પુનસ્તત્રૈવ જારયેત્ ।
જારિતઃ સારિતશ્ચૈવ પુનર્જારિતસારિતઃ

સપ્તશૃઙ્ખલિકાયોગાત્ કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ ।
ભૂચરી જારણા પ્રોક્તા ખેચરીં જારણાં શૃણુ

<ખેચરી જારણા>
હીનરાગાનિ રત્નાનિ રસોચ્છિષ્ટાનિ કારયેત્ ।
કટુતુંબસ્ય બીજાનિ તસ્યાર્ધેન તુ દાપયેત્

મહાજારસમાયુક્તં કલ્કં કુર્યાદ્ વિચક્ષણઃ ।
વજ્રમૂષામુખે ચૈવ તન્મધ્યે સ્થાપયેદ્ રસમ્

કતકં કનકં ચૈવમ્ એકીકૃત્ય વિમર્દયેત્ ।
પદ્મરાગપ્રલેપં તુ રસે ગ્રાસં તુ દાપયેત્

ભક્ષિતવ્યં પ્રયત્નેન નત્વા ચ ગુરુદેવયોઃ ।
સર્વસિદ્ધાન્ નમસ્કૃત્ય દેવતાશ્ચ વિશેષતઃ

મૂર્ચ્છાઙ્ગદાહશ્ચ તતો જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
આત્માનમુત્થિતં પશ્યેદ્ દિવ્યદેહો મહાબલઃ

શઙ્ખકાહલનિર્ઘોષૈઃ સિદ્ધવિદ્યાધરૈઃ સહ ।
ઇચ્છયા વિચરેલ્લોકાન્ કામરૂપી વિમાનગઃ

દેવા વૈ યત્ર લીયન્તે સિદ્ધસ્તત્રૈવ લીયતે ।
<અન્યો જારણાપ્રકારઃ>
પુનરન્યં પ્રવક્ષ્યામિ જારણાયોગમ્ ઉત્તમમ્

સુઘૃષ્ટં પાતિતં સૂતં સર્વદોષોજ્ઝિતં તતઃ ।
શાકપલ્લવસારેણ વિષ્ણુક્રાન્તારસેન ચ

પાલાશપુષ્પતોયેન ભાવિતં ગન્ધકં સમમ્ ।
સમં કૃષ્ણાભ્રસત્વં ચ રસકં ચાષ્ટકં ગુણમ્

તીક્ષ્ણશુલ્બોરગં ચૈવ કૂર્મયન્ત્રેણ જારયેત્ ।
કાઞ્ચનં જારયેત્ પશ્ચાદ્ બિડયોગેન પાર્વતિ

તતઃ સિદ્ધં વિજાનીયાદ્ દ્વૈધં શુલ્વસ્ય દાપયેત્ ।
કર્મસંખ્યાપ્રમાણેન નાગો ભવતિ કાઞ્ચનમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ જારણાક્રમમ્ ઉત્તમમ્ ।
બીજચૂર્ણાનિ તૈલેન ભાવયિત્વા પુનઃ પુનઃ

ષોડશાંશેન તં ગ્રાસમઙ્ગુલ્યા મર્દયેચ્છનૈઃ ।
આર્દ્રકાદિ તતો યોગાદ્ દાતવ્યં ષોડશાંશતઃ

ભૂર્જે દત્ત્વા તતો દેયં ડોલાયન્ત્રે વિનિક્ષિપેત્ ।
અહોરાત્રેણ તદ્બીજં સૂતકો ગ્રસતિ પ્રિયે

સમુદ્ધૃત્ય રસં દેવિ ખલ્વે સંમર્દયેત્ તતઃ ।
તતો યન્ત્રે વિનિક્ષિપ્ય દિવારાત્રં દૃઢાગ્નિના

તપ્તં સમુદ્ધૃતં યન્ત્રાત્ તપ્તખલ્વે વિમર્દયેત્ ।
મર્દયિત્વાર્દ્રકે પિણ્ડે ક્ષિપ્ત્વાથ ત્રિપુટં દહેત્

તતો ગર્ભે પતત્યાશુ જરતે તત્સુખેન તુ ।
ડોલાયન્ત્રે તતો દદ્યાદ્ આર્દ્રપિણ્ડેન સંયુતમ્

તૃતીયદિવસે સૂતો જરતે ગ્રસતે તતઃ ।
સમજીર્ણં તતો યાવત્ ડોલાયન્ત્રે વિચક્ષણઃ

પશ્ચાત્કચ્છપયન્ત્રેણ સમજીર્ણં તુ પાર્વતિ ।
તામ્રાંશદ્વાદશાંશેન કચ્છપેન તુ જારયેત્

પ્રાગ્વદ્ આર્દ્રકયોગં ચ ગર્ભદ્રાવણમ્ એવ ચ ।
પશ્ચાત્ તં દેવિ નિક્ષિપ્ય પુટં દદ્યાદ્ વિચક્ષણઃ

અષ્ટાંશેન તતો ગ્રાસં ગર્ભદ્રાવં ચ પૂર્વવત્ ।
કન્દોદરે સૂરણસ્ય તં વિનિક્ષિપ્ય સૂતકમ્

પુટયેદ્વાર્તિકસ્તાવત્ યાવત્ કન્દો ન દહ્યતે ।
પાદાંશેન તુ મૂષાયાં ગ્રાસઃ સૂતે વિધીયતે

પૂર્વવચ્ચ બિડં દદ્યાદ્ગર્ભદ્રાવણમેવ ચ ।
એવં ચતુર્ગુણે જીર્ણે સૂતકો બલવાન્ ભવેત્

તતઃ શલાકયા ગ્રાસમગ્નિસ્થો ગ્રસતે રસઃ ।
તતો રત્નાનિ જાર્યાણિ વક્ષ્યમાણક્રમેણ તુ

અભ્રકં ભ્રામકં ચૈવ શઙ્ખનાભિં તથૈવ ચ ।
રસાનુપરસાન્દત્ત્વા મહાજારસમન્વિતમ્

વજ્રકન્દલતાં બ્રાહ્મીમેષશૃઙ્ગ્યમૃતાયસમ્ ।
કટુતુમ્બસ્ય બીજાનિ મૃતલોહાનિ પાચયેત્

સર્વાણિ સમભાગાનિ શિખિશોણિતમર્દિતમ્ ।
તાવત્તં મર્દયેત્પ્રાજ્ઞો યાવત્કર્મ દૃઢં ભવેત્

મૂષા મલ્લાકૃતિશ્ચૈવ કર્તવ્યાચ્છાદનૈઃ સહ ।
તન્મધ્યે સ્થાપયેત્સૂતમધોવાતેન ધામયેત્

આદૌ તાવત્પ્રકર્તવ્યં વજ્રમૌષધલેપિતમ્ ।
ગૃહ્યતે નાત્ર સન્દેહો યથા તીવ્રહુતાશને

કુલિશાદિ ભવેદ્ દગ્ધં કરીષા તેન મર્દયેત્ ।
યાવદેકાદશગુણં કુલિશં જારયેદ્બુધઃ

સંદગ્ધા શઙ્ખનાભિશ્ચ માતુલુઙ્ગરસપ્લુતા ।
મુક્તાફલં તતો દેયં વજ્રજીર્ણે તુ સૂતકે

અનેન ક્રમયોગેન હ્યેકાદશગુણં ભવેત્ ।
કેવલં શિખિપિત્તં ચ નીલીનિર્યાસમિશ્રિતમ્

નીલોત્પલાનિ લિપ્તાનિ નિક્ષિપ્તાનિ તુ સૂતકે ।
રસઃ પિબેન્મહારાગાન્ હીનરાગાન્ પરિત્યજેત્

રત્નાનિ શિખિપિત્તં ચ મહારત્નસમન્વિતમ્ ।
સદ્રત્નં લેપયેત્ તેન પ્રક્ષિપેદ્ રસમધ્યતઃ

રજની ચૈવ કઙ્કુષ્ઠં બ્રહ્મનિર્યાસભાવિતમ્ ।
જારણં પુષ્પરાગસ્ય તેનૈવ સહ દાપયેત્

બહુરત્નેષુ જીર્ણેષુ ભૃઙ્ગરાજેષુ સુવ્રતે ।
રસેન્દ્રો દૃશ્યતાં દેવિ નીલપીતારુણચ્છવિઃ

<ધૂમવેધીરસઃ>
શુદ્ધાનિ હેમપત્રાણિ શતાંશેનાનુલેપયેત્ ।
પુટેન મારયેદેતદિન્દ્રગોપનિભં ભવેત્

સંસ્પર્શાદ્ વેધયેત્ સર્વમ્ ઇદં હેમ મૃતં પ્રિયે ।
ત્રિભાગં સૂતકેન્દ્રસ્ય તેનેવ સહ કારયેત્

મૂષામધ્યે સ્થિતે તસ્મિન્ પુનસ્તેનૈવ જારયેત્ ।
ધૂમવેધી ભવેદ્દેવિ પુનઃ પુનઃ પ્રસારિતઃ

અનેન ક્રમયોગેન યદિ જીર્ણા ત્રિશૃઙ્ખલા ।
વેધયેન્નાત્ર સન્દેહો ગિરિપાષાણભૂતલમ્

પાર્શ્વે જ્યોતિઃ પ્રદૃશ્યેત ઊર્ધ્વં દૃશ્યેત તેન વૈ ।
ભૂચરં તં વિજાનીયાદ્ રસેન્દ્રં નાત્ર સંશયઃ

તેનાશ્રાન્તગતિર્ દેવિ યોજનાનાં શતં વ્રજેત્ ।
દિવ્યતેજા મહાકાયો દિવ્યદૃષ્ટિર્ મહાબલઃ

સર્વરોગવિનિર્મુક્તો જીવેચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ।
તસ્ય મૂત્રપુરીષં તુ સર્વલોહાનિ વિધ્યતિ

<અન્યે વેધપ્રકારાઃ>
સમજીર્ણેન વજ્રેણ હેમ્ના ચ સહિતેન ચ ।
અગ્નિસ્થો જારયેલ્લોહાન્ બન્ધમ્ આયાતિ સૂતકઃ

સારયેત્તેન બીજેન સહસ્રમપિ વેધયેત્ ।
સારિતં જારયેત્પશ્ચાત્ લેપ્યં ક્ષેપ્યં સહસ્રતઃ

સારયેત્તેન બીજેન લક્ષવેધમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
અનેન ક્રમયોગેન કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ

કેવલં તુ યદા વજ્રં સમજીર્ણં તુ કારયેત્ ।
બદ્ધઃ સૂતસ્તદા જ્ઞેયો નિષ્કમ્પો નિરુપદ્રવઃ

અગ્નિસ્થો જાયતે સૂતઃ શલાકાં ગ્રસતે ક્ષણાત્ ।
હઠાગ્નિના ધામ્યમાનો ગ્રસતે સર્વમાદરાત્

ગ્રસતે જરતે સૂતમ્ આયુર્દ્રવ્યપ્રદાયકઃ ।
મૂષાસ્થં ધમયેત્ સૂતં હઠાગ્નૌ નૈવ કમ્પયેત્

જારયેત્ સર્વરત્નાનિ બદ્ધઃ ખેચરતાં નયેત્ ।
અષ્ટલોહે ઽષ્ટગુણિતે જીર્ણે સ્યાદ્રસબન્ધનમ્

લોહાનિ સર્વાંસ્ત્રિગુણં ત્રિગુણં કનકં તથા ।
ધૂમાવલોકે વેધી સ્યાત્ ભવેન્નિર્વાણદોઽમ્બરઃ

આદાવષ્ટગુણં જાર્યં વ્યોમસત્ત્વં મહારસે ।
સમં હેમદશાંશેન વજ્રરત્નાનિ જારયેત્

સમં ચ જારયેદ્ વજ્રં તદાસૌ ખેચરો રસઃ ।
ક્રમે પ્રદક્ષિણાવર્તઃ કોટિવેધી ચ જાયતે

<જીર્ણદ્રવ્યમાનભેદાદ્વેધે વિશેષઃ>
સમે તુ પન્નગે જીર્ણે દશવેધી ભવેદ્રસઃ ।
દ્વિગુણે શતવેધી સ્યાત્ સહસ્રં ત્રિગુણે ભવેત્

ચતુર્ગુણેઽયુતં દેવિ ક્રમેણાનેન વર્ધયેત્ ।
ઉત્તરોત્તરવૃદ્ધ્યા તુ જારયેત્ તત્ર પન્નગમ્

કુટિલં પન્નગં જાર્યં નવસંખ્યાક્રમેણ તુ ।
દત્ત્વા ક્રમેણ દેવેશિ કોટિવેધી ભવેદ્રસઃ

ગન્ધકાદિમપાષાણે ષડ્ગુણે જીર્ણતાં ગતે ।
રોગહર્તા રસઃ સ્યાત્તુ સમુખે તવદા ભવેત્

તસ્મિન્ શતગુણે જીર્ણે રુગ્જરામૃત્યુહા ભવેત્ ।
અભ્રકાદિમપાષાણસત્ત્વાન્યાત્મસમં ગ્રસન્

રુગ્જરા મરણં જિત્વા શતવેધી રસો ભવેત્ ।
શતાયુર્દ્વિગુણે જીર્ણે સૂતઃ સાહસ્રવેધકઃ

ચતુર્ગુણે સહસ્રાયુઃ પારદો ઽયુતવેધકઃ ।
રસશ્ચાષ્ટગુણે જીર્ણે લક્ષાયુર્ લક્ષવેધકઃ

બ્રહ્માયુઃ ષોડશગુણે કોટિવેધી ભવેદ્ રસઃ ।
દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતે જીર્ણે ખેચરત્વાદિસિદ્ધિદઃ

વિષ્ણોર્ આયુર્બલં દત્તે પારદઃ સ્પર્શવેધકઃ ।
ચતુઃષષ્ટિગુણે જીર્ણે શિવાયુઃ શબ્દવેધકઃ

<ષડ્ગુણાભ્રકજારણેન સર્વદોષનાશઃ>
રસસ્ય સર્વદોષાસ્તુ ષડ્ગુણેનાભ્રકેણ તુ ।
જીર્ણેન નાશમ્ આયાન્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તદા ગ્રસતિ લોહાનિ ત્યજેચ્ચ ગતિમ્ આત્મનઃ ।
<પઞ્ચાવસ્થા>
ધૂમશ્ચિટિચિટિશ્ચૈવ મણ્ડૂકપ્લુતિરેવ ચ

સકમ્પશ્ચ વિકમ્પશ્ચ પઞ્ચાવસ્થા રસસ્ય તુ ।
સમજીર્ણો ભવેદ્બાલો યૌવનસ્થશ્ચતુર્ગુણઃ

વૃદ્ધઃ ષડ્ગુણજીર્ણસ્તુ સર્વકર્મકરઃ શુભઃ ।
<જારણે ક્રમઃ>
ગન્ધકં જારયેદાદૌ સર્વસત્ત્વાન્યતઃ પરમ્

તતઃ સર્વાણિ લોહાનિ દ્વન્દ્વાનિ વિવિધાનિ ચ ।
પક્વબીજાનિ રત્નાનિ દ્રુતિસત્ત્વે ચ જારયેત્

ચતુઃષષ્ટ્યંશકે પૂર્વં દ્વાત્રિંશાંશે તૃતીયકઃ ।
તૃતીયઃ ષોડશાંશે તુ ચતુર્થશ્ચાષ્ટમેન ચ

પઞ્ચમોઽથ ચતુર્થાંશે ષષ્ઠો દ્વ્યંશે પ્રકીર્તિતઃ ।
શતાંશે સપ્તમો જ્ઞેયો ગ્રાસમાનં રસસ્ય તુ

<ગ્રાસમાનભેદેન સ્વરૂપભેદઃ>
ચતુઃષષ્ટ્યંશકે ગ્રાસે દણ્ડધારી ભવેદ્ રસઃ ।
જલૂકાભો દ્વિતીયે તુ ગ્રાસયોગે સુરેશ્વરિ

ગ્રાસે રસાત્ તૃતીયે ચ કાકવિષ્ઠાસમો ભવેત્ ।
ચતુર્થો ગોલકાકારઃ પઞ્ચમે દહનપ્રભઃ

ષષ્ઠે સૂર્યપ્રભઃ સૂતસ્તેજઃપુઞ્જશ્ચ સપ્તમે ।
રસરાજસ્ય દેવેશિ ક્રમાજ્જીર્ણસ્ય લક્ષણમ્

સમાંશં દ્વિગુણં ગ્રાસં તતઃ સૂતે ચતુર્ગુણમ્ ।
તથા ચાષ્ટગુણં દેવિ જારયેચ્ચ કલાગુણમ્

દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતં દેવિ ચતુઃષષ્ટિગુણં ક્રમાત્ ।
<સંસ્કારૈર્ જાયમાના ગુણાઃ>
તીવ્રત્વં જનયેત્ સ્વેદાદ્ અમલત્વં ચ મર્દનાત્

મૂર્છનાદ્ દોષરાહિત્યમ્ ઉત્થાનાત્ પૂતિનાશનમ્ ।
રસાયનં પાતનેન રોધાદાપ્યાયનં ભવેત્

અચાપલ્યં નિયમનાદ્ દીપનાત્સમુખો જ્વલેત્ ।
વાસનાદ્ યોગસાંગત્યં ચારણાદ્બલચારિતા

જારણાદ્બન્ધનં સમ્યગેકત્વં દ્રાવણદ્વયાત્ ।
રક્તત્વં રઞ્જનાત્ તસ્ય વ્યાપિત્વં સારણાત્રયાત્

ક્રામિત્વં ક્રામણાદ્ દેહલોહેષ્વપિ ચ વેધનાત્