અજડપ્રમાતૃસિદ્ધિ · શ્લોક 01-20

[પૂર્વપક્ષઃ:]
યથા સદસતામ્ નૈવ $ વિશેષો ઽસ્તિ નિજાત્મનિ &
જદાજડાનામ્ અપ્ય્ એવં % નાસ્ત્ય્ અસાવ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ

વૃ: વિજ્ઞાનસન્તાનવાદિનાં મતે સર્વેષાં ભાવાનાં ક્ષણિકત્વાત્ સ્વલક્ષણાત્મકે પ્રાતિસ્વિકે સ્વરૂપે વિશેષાભાવઃ સંતાનિન એકસ્યાનુસંધાતુર્ અનભ્યુપગતત્વાત્ । એવં ચેતનાચેતનાનામ્ અપિ સ્વાત્મનિ નિર્વિશેષત્વમ્ ॥
પ્રખ્યોપાખ્યા ચ સત્તા યદ્ $ યદ્ અસત્તા વિપર્યયઃ &
નૈતત્ સ્વરૂપં સ્પૃશતિ % વસ્તુનો જ્ઞાતૃગામ્ય્ અદઃ

વૃ: પ્રકાશવિમર્શલક્ષણાભ્યાં પ્રખ્યોપાખ્યાભ્યાં તદભાવેન ચ ભાવાનાં સદસત્તયોર્ વ્યવસ્થાપયિતુમ્ ઇષ્ટયોર્ અપિ વસ્તુનઃ સ્વરૂપસ્પર્શાભાવઃ, યતસ્ તત્પ્રખ્યાદિ જ્ઞાતુર્ ધર્મસ્ તતસ્ તત્સ્વરૂપવ્યવસ્થાનાભાવઃ ॥
પ્રખ્યોપાખ્યાવિષયતાપ્ય્ $ અર્થસ્યાત્મા ન યુજ્યતે &
પરાપેક્ષિતયા નૈક- % રૂપત્વે સત્ત્વલઙ્ઘનાત્

વૃ: ન ચ પ્રખ્યાદિવિષયત્વે ઽપિ પદાર્થસ્વરૂપતોપપદ્યતે પરપ્રકાશાધીનત્વાત્ તસ્ય । કિં ચાનેકાકારત્વે ઽપિ વસ્તુસત્તાયા અપ્રતિષ્ઠાનાત્ । તસ્માદ્ અન્યોન્યં વસ્તુતદભાવયોર્ નિર્વિશેષત્વમ્ ।
મા ભૂદ્ વિશેષઃ પ્રખ્યાદિ- $ ભાવાભાવૌ તતઃ પુનઃ &
સિદ્ધ્યત્ય્ એવ વિશેષો ઽત્ર % તાવતા ચ પ્રયોજનમ્

વૃ: નિર્વિશેષત્વાભ્યુપગમે ઽપિ સદસતોર્ વસ્તુનોઃ પ્રખ્યાદિ ભાવાભાવાવ્ અવિકલાવ્ એવ તદ્ અવલમ્બ્ય પુનર્ વિશેષવત્ત્વસ્ય સિદ્ધેઃ, તતઃ સાકલ્યેન ભાવેષ્વ્ અર્થક્રિયાપિ સિદ્ધ્યેદ્ એવ ॥
એવમ્ અપ્ય્ અવભાસાનુ- $ ષક્તા સત્તોચિતા ભવેત્ &
તદપેક્ષાં વિના ભાવા- % ભાવયોર્ અવિશિષ્ટતા

વૃ: ઇત્થં ચ વસ્તુસત્તાયાઃ પ્રકાશલગ્નાયા એવૌચિત્યં પ્રકાશમાનતાલક્ષણં સંભાવ્યતે ઽન્યથા સંવિદનુષઙ્ગં વિના સદસતોર્ અન્યોન્યનિરપેક્ષત્વાત્ સ્વસ્વરૂપનિષ્ઠયોર્ વિશેષાનુપપત્તેઃ ॥
કથં સ્યાદ્ અવિશેષો ઽત્ર $ યાવતાર્થક્રિયાં હિ સન્ &
કુર્યાન્ નાન્યસ્ તથાપ્ય્ અર્થો % નિર્વિશેષો નિજાત્મનિ

વૃ: યસ્માત્ સત એવ વસ્તુનો ઽર્થક્રિયાકારિત્વમ્ અસતસ્ તદભાવ ઇતિ કથમ્ અવિશિષ્ટત્વમ્ અર્થક્રિયયૈવ તદ્ભાવોપપાદનાત્, ઇત્ય્ આક્ષેપઃ । તત્રાહ તથાપ્ય્ અર્થક્રિયાયાસ્ તત્તત્પ્રમાત્રધીનતયા નૈસર્ગિકત્વાભાવાદ્ વિના સંવિદાશ્રયતામ્ અર્થસ્ય સ્વાત્મનિ વિશેષાધાયક્ત્વાસિદ્ધેઃ ॥
એવમ્ અર્થક્રિયાભાસો- $ પાધિસંભેદમ્ આગતઃ &
સન્ન્ અર્થઃ સ્યાત્ સ્વરૂપેણ % નાસતસ્ તુ વિશિષ્યતે

વૃ: ઉક્તપ્રકારેણ સંવિદ્ય્ અપ્રતિષ્ઠાનાદ્ અર્થક્રિયાકારિભિસ્ તત્તદાભાસોપાધિભિઃ સંભિન્નસ્યાર્થસ્યાર્થસ્વરૂપેણ સત્તાસંઓઅત્તાવ્ અપિ પુનર્ અસતો ઽર્થાદ્ વિશેષો ન સિદ્ધ્યેત્ ॥
તત્રાપ્ય્ અર્થક્રિયા સિદ્ધ- $ સત્તાકાર્થે ન વર્ણિતા &
સમમ્ એવાનયોસ્ તેન % પ્રતિષ્ઠા સંવિદાશ્રયા

વૃ: તયોર્ ઉભયોઃ સદસતોર્ મધ્યે ઽપિ પ્રાગસિદ્ધે ઽર્થે ઽર્થક્રિયાયા અવ્યવસ્થિતત્વાત્, અથ ચ પૂર્વસિદ્ધે ઽર્થે તત્સિદ્ધેર્ નાર્થક્રિયૈવ વસ્ત્વાત્મા; તસ્માદ્ ભાવાભાવયોર્ અક્રમમ્ એવ સંવિદધીનૈવ સિદ્ધિસ્ તન્નિષ્ઠત્વાદ્ એવ ભાવવ્યવસ્થિતીનામ્ ॥
સંવિદ્ અપ્ય્ અપરામર્શ- $ રૂપા ચેત્ તદ્ અસાવ્ અપિ &
અભાવેન જડેનાથ % તુલ્યૈવ પ્રાગ્વદ્ આત્મનિ

વૃ: નિર્વિમર્શસ્ય પ્રકાશસ્યાપિ સ્ફટિકાદિવદ્ વિશ્વાવભાસને ઽપ્ય્ અસ્વતન્ત્રત્વાત્ સ્વાત્મન્ય્ અસતા જડેન ચ ભાવેન સાદૃશ્યમ્ એવ સ્યાત્ પરસ્પરવૃત્તપરિજ્ઞાને ઽનેલમૂકપ્રાયત્વાત્, એતેન શાન્તબ્રહ્મવાદનિરાસઃ કટાક્ષિતઃ ॥
સૈવં ભૂતાત્મના સ્વેનાપ્ય્ $ અલબ્ધપરિનિષ્ઠિતિઃ &
કથમ્ અન્યસ્ય ભાવસ્ય % પ્રતિષ્ઠાસ્પદતામ્ ઇયાત્

વૃ: નિર્વિમર્શા સંવિત્ સ્વતો ઽ લબ્ધસત્તાકા પરં વ્યવસ્થાપયિતું નાલં ગગનકુસુમમ્ ઇવ સૌરભાદિજનને ॥
ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉચિતઃ સંવિત્ $ પ્રકાશે ઽન્યસ્ય વસ્તુનઃ &
પ્રતિષ્ઠાત્મકતાં ગચ્છેદ્ % અહમ્ ઇત્ય્ આત્મના પુનઃ

વૃ: ભિન્નં વસ્તુ ઇદંતાવિમર્શેન પ્રકાશનાર્હં સત્ પુનર્ અહંતાત્મના વ્યવસ્થામ્ ઇયાત્ । સંવિદ્ એવ વિશ્વસ્ફુરત્તામયી સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાદ્ એવ વિચિત્રાર્થાત્મનાવિભિન્નપ્રકાશમયેન પ્રસ્ફુરન્તી વિશ્વજીવિતં, તદ્ અહંતાવિશ્રાન્તિં વિના સ્વતો ઽસિદ્ધં કથં વ્યવહાર્યં સ્યાત્ ॥
વ્યતિરેકેતરાભ્યામ્ હિ $ નિશ્ચયો ઽન્યજડાત્મનોઃ &
વ્યવસ્થિતિઃ પ્રતિષ્ઠા ચ % સિદ્ધિર્ નિર્વૃત્તિર્ ઉચ્યતે

વૃ: જ્ઞાતરિ વ્યવસ્થિતત્વે સન્ જડો ઽન્યથાસન્, સ્વાત્માન્યસંરમ્ભત્વે સ્વપ્રકાશત્વં તદભાવે નાસ્તીત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં હિ સ્વપરત્વનિશ્ચયઃ, સ ચ વ્યવસ્થાપ્રતિષ્ઠાદિશબ્દૈર્ ઉચ્યતે ॥
એવમ્ આત્મન્ય્ અસત્કલ્પાઃ $ પ્રકાશસ્યૈવ સન્ત્ય્ અમી &
જડાઃ પ્રકાશ એવાસ્તિ % સ્વાત્મનઃ સ્વપરાત્મભિઃ

વૃ: ઇત્થં જડભાવાનાં સંવિદ્વિશ્રાન્તિં વિનાસત્કલ્પત્વાત્ સ્વાત્મન્ય્ અસત્સ્વભાવાનાં જ્ઞાતુઃ પ્રકાશસ્વભાવસ્ય સંબન્ધિતયૈવ સત્ત્વં, તસ્માત્ સંવિત્પ્રકાશ એવ સ્વાત્મોચ્છલત્તયા સ્વમાયાશક્ત્યુલ્લાસિતે વિશ્વવૈચિત્ર્યે જડાજડભાવરાશિદ્વયેન વેદ્યવેદકાત્મકેન સ્વરૂપાનતિરિક્તેનાતિરિક્તેનેવ પ્રસ્હ્પુરેત્, -- ઇતિ સ્વાતન્ત્ર્યવાદસ્ય પ્રોન્મીલનં સૂચિતવાન્ આચાર્યઃ ॥
ન ચૈવાનુભવો ઽપ્ય્ અસ્તિ $ ભિન્નાભિન્નવિનિશ્ચયમ્ &
મુક્ત્વાન્વયસ્ય પ્રકાશસ્ય % વિમર્શરહિતાત્મનઃ

વૃ: સંયોજનવિયોજનાત્મકં સ્વાતન્ત્ર્યં વિહાય સતો જડપ્રકાશસ્ય નૈવ સંરમ્ભાત્માનુભવો નિર્વિમર્શાત્મકત્વાત્ । એતદ્ એવ હિ પ્રત્યવમર્શસ્ય માહાત્મ્યં યદ્ વિશ્વં સ્વાત્મૈક્યેનાન્તઃસ્થિતં બહિરિદંતયોદ્ભાસયન્ ઉદ્ભાસ્યમાનમ્ અપિ પુનઃ પૂર્ણાહંતાવિશ્રાન્ત્યભેદમ્ આપાદયેત્ ॥
ઇદમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિચ્છિન્ન- $ વિમર્શસ્ય કૃતાર્થતા &
યા સ્વસ્વરૂપે વિશ્રાન્તિર્ % વિમર્શઃ સો ઽહમ્ ઇત્ય્ અયમ્

વૃ: ઇદમ્ ઇતિ વિચ્છિન્નતયા વિમૃશ્યસ્યાસ્ય જડસ્ય યા સંવિત્સ્વરૂપવિશ્રાન્તિલક્ષણા કૃતાર્થતા સો ઽયમ્ અહમ્ એવ તત્તદ્ભાવવૈચિત્ર્યાત્મના પ્રકાશે ઇતિ ચૈતન્યપ્રકાશતાદાત્મ્યાદ્ અહંપ્રત્યવમર્ષાત્મા જીવિતસ્થાનીયઃ, યદાશ્રયાજ્ જડમ્ અપિ વસ્તુ વિમ્રષ્ટૃસ્વભાવપ્રમાત્રૈક્યાદ્ અહંભાવવિશ્રાન્તેર્ અજડત્વમ્ આયાતિ । અજડાશ્ ચ વસ્તુતઃ પરપ્રમાત્રેકસ્વભાવાઃ, -- ઇત્ય્ અદ્વૈતો ઽજડપ્રમાતૃભાવ એવ સર્વતઃ પારિપૂર્ણ્યેન વિજૃમ્ભતે ઇતિ તાત્પર્યમ્ ॥
દ્વિધા સ એષ એવાત્મા $ મિતો ઽપરિમિતસ્ તથા &
પ્રાણાદિના નિરુદ્ધો ઽણુઃ % પરમાત્મા ત્વ્ અખણ્ડિતઃ

વૃ: સ એવ સંવિદાત્મા પરમેશ્વરઃ સ્વેચ્છયા વિશ્વક્રીડોલ્લિલાસયિષાયાં પ્રાણાદ્યાત્મતામ્ અવભાસ્ય તત્પ્રમાતૃત્વેન સંકુચિતીભૂય જીવતામ્ એતિ, પ્રાણાદ્યનિરુદ્ધસ્ તુ વિશ્વનિર્ભરિતાત્મતયા પૂર્ણઃ સ્વતન્ત્રશ્ ચિદાત્મૈવેતિ પરિમિતાપરિમિતત્વેન દ્વિવિધત્વમ્ ॥
ઉભયો ઽપ્ય્ એષ પર્યન્ત- $ ભૂમિઃ સર્વાર્થસંવિદામ્ &
એક એવાનુસન્ધાનાદ્ % અતો ઽન્યો નોપપદ્યતે

વૃ: દ્વિવિધસ્યાપ્ય્ અસ્ય પ્રકાશાત્મનઃ સમસ્તભાવાભાવાત્મિકાનામ્ અર્થસંવિદાં વિશ્રાન્ત્યાસ્પદત્વમ્ । સ ચ પૌર્વાપર્યાનુસંધાતૃતયા સંવિન્માત્રસ્ફુરત્તૈકરૂપ એવ યસ્માદ્ અતો ભેદાનુપપત્તિઃ ॥
ન ચાપ્ય્ અવ્યતિરેકાત્મ- $ વિમર્શાત્મન્ય્ અહંવિદિ &
ભાતિ પર્યન્તવર્તિન્યાં % ભાસનાદ્ અધિકં જડમ્

વૃ: ન ચ વિશ્વાભિન્નપ્રત્યવમર્શસ્વરૂપે ઽહંપ્રકાશે સર્વજ્ઞાનવિશ્રાન્તિભૂમૌ તત્પ્રકાશાધિક્યેન જડસ્ય સત્તા, તસ્ય સંવિત્પ્રકાશાદ્ ભેદાભેદવિકલ્પૈર્ ઉપહતત્વાત્, અત એક એવાજડપ્રમાતા સ્વસ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્વાભિન્નં ભાવજાતં સ્વાત્મન્ય્ એવોદ્ભાસયન્ વિલાપયાંશ્ ચાપ્રચ્યુતસ્વાત્મસ્થિતિઃ પ્રસ્ફુરતીત્યર્થઃ ॥
ન સિદ્ધો ઽપ્રથનાદ્ એવ $ જ્ઞાનાદિસમવાય્ય્ અપિ &
તત્ પ્રાણાદિ પ્રમેયં સ્યાન્ % ન પ્રમાતાન્યતો ભ્રમાત્

વૃ: જ્ઞાનાદિગુણૈઃ સમવેતો ઽપિ પરિમિતપ્રમાતા વિમર્શવૈધુર્યાદ્ એવ ન સિદ્ધ્યતિ નિર્વિમર્શત્વે જાડ્યપ્રસઙ્ગાત્, તસ્માદ્ વ્યવચ્છિન્નાં ભ્રાન્તિમ્ આશ્રિત્ય પ્રાણપુર્યષ્ટકમાતુર્ વેદ્યત્વં સ્યાન્ ન પરમાર્થપ્રમાતૃભાવઃ સંભાવ્યતે ॥
યદ્ય્ અપ્ય્ અર્થસ્થિતિઃ પ્રાણ- $ પુર્યષ્ટકનિયન્ત્રિતે &
જીવે નિરુદ્ધા તત્રાપિ % પરમાત્મનિ સા સ્થિતા