ઐતરેયોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ઐતુપ્ભ્_2.6
સ વામદેવ ઋષિર્યથોક્તમાત્માનમેવં વિદ્વાનસ્માચ્છરીરભેદાચ્છરીરસ્યાવિદ્યાપરિકલ્પિતસ્ય આયસવદનિર્વેદ્યસ્ય જનનમનણાદ્યનેકાનર્થશતાવિષ્ટશરીરપ્રબન્ધનસ્ય પરમાત્મજ્ઞાનામૃતોપયોગજનિતવીર્યકૃત્ભેદાચ્છરીરોત્પત્તિબીજાવિદ્યાદિનિમિત્તોપમર્દહેતોઃ શરીરવિનાશાદિત્યર્થઃ ।
ઊર્ધ્વઃ પરમાત્મભૂતઃ સન્નધોભાવાત્સંસારાદુત્ક્રમ્ય જ્ઞાનાવદ્યોતિતામલસર્વાત્મભાવમાપન્નઃ સન્નમુષ્મિન્યથોક્તે ઽજરે ઽમરે ઽમૃતે ઽભયે સર્વજ્ઞે ઽપૂર્વે ઽનપરે ઽનન્તરે ઽબાહ્યે પ્રજ્ઞાનામૃતૈકરસે પ્રદીપવન્નિર્વાણમત્યગમત્સ્વર્ગે લોકે સ્વસ્મિન્નાત્મનિ સ્વે સ્વરૂપે ઽમૃતઃ સમભવત્ ।
આત્મજ્ઞાનેન પૂર્વમાપ્તકામતયા જીવન્નેવ સર્વાન્કામાનાપ્ત્વેત્યર્થઃ ।
દ્વિર્વચનં સફલસ્ય સોદાહણસ્યાત્મજ્ઞાનસ્ય પરિસમાપ્તિપ્રદર્શનાર્થમ્ ॥6॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ
દ્વિતીયઃ અધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ 3.1
બહ્મવિદ્યાસાધનકૃતસર્વાત્મભાવફલાવાપ્તિં વામદેવાદ્યાચાર્યપરમ્પરયા શ્રુત્યાવદ્યોત્યમાનાં બ્રહ્મવિત્પરિષદ્યત્યન્તપ્રસિદ્ધામુપલભમાના મુમુક્ષવો બ્રાહ્મણ અધુનાતના બ્રહ્મજિજ્ઞાસવો ઽનિત્યાત્સાધ્યસાધનલક્ષણાત્સંસારાદાજીવભાવાદ્ વ્યાવિવૃત્સવો વિચારયન્તો ઽન્યોન્યં પૃચ્છન્તિ કો ઽયમાત્મેતિ? કથમ્ -
કો ઽયમ્ ।
આત્મેતિ વયમ્ ઉપાસ્મહે ।
કતરઃ સ આત્મા ।
યેન વા પશ્યતિ યેન વા શૃણોતિ યેન વા ગન્ધાઞ્ જિઘ્રતિ યેન વા વાચં વ્યાકરોતિ યેન વા સ્વાદુ ચાસ્વાદુ ચ વિજાનાતિ

ઐતુપ્ભ્_3.1
યમાત્માનમયમાત્મેતિ સાક્ષાદ્વયમુપાસ્મહે કઃ સ આત્મેતિ યં ચાત્માનમયમાત્મેતિ સાક્ષાદુપાસીનો વામદેવો ઽમૃતઃ સમભવત્તમેવ વયનમપ્યુપાસ્મહે કો નુ ખલુ સ આત્મેતિ ।
એવં જિજ્ઞાસાપૂર્વમન્યોન્યં પૃચ્છતામતિક્રાન્તવિશેષવિષયશ્રુતિસંસ્કારજનિતા સ્મૃતિરજાયત ।
ઽતં પ્રપદાભ્યાં પ્રાપદ્યત બ્રહ્મેમં પુરુષમ્ઽ ઽસ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યતઽ એતમેવ પુરુષમ્ ।
અત્ર દ્વે બ્રહ્મણી ઇતરેતરપ્રાતિકૂલ્યેન પ્રતિપન્ને ઇતિ ।
તે ચાસ્યપિણ્ડસ્યાત્મભૂતે ।
તયોરન્યતર આત્મોપાસ્યો ભવિતુમર્હતિ ।
યો ઽત્રોપાસ્યઃ કઃ આત્મેતિ વિશેષનિર્ધારણાર્થં પુનરન્યોન્યં પપ્રચ્છુર્વિચારયન્તઃ ।
પુનસ્તેષાં વિચારયતાં વિશેષવિચારણાસ્પદવિષયા મતિરભૂત્ ।
કથમ્? દ્વેવસ્તુનિ અસ્મિન્ પિણ્ડ ઉપલભ્યેતે ।
અનેકભેદભિન્નેન કરણેન યેનોપલભતે ।
યશ્ચૈક ઉપલભ્યેતે ।
કરણાન્તરોપલબ્ધવિષયસ્મૃતિપ્રતિસન્ધાનાત્ ।
તત્ર ન તાવદ્યેનોપલભતે સ આત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કેન પુનરુપલભત ઇત્યુચ્યતે યેન વા ચક્ષુર્ભૂતેન રૂપં પશ્યતિ ।
યેન વા શ્રુણોતિ શ્રોત્રભૂતેન શબ્દમ્, યેન વા ઘ્રાણભૂતેન ગન્ધાનાજિઘ્રતિ, યેન વા વાક્કરણભૂતેન વાચં નામાત્મિકાં વ્યાકરોતિ ગૌરશ્વ ઇત્યેવમાદ્યાં સાધ્વસાધ્વિતિ ચ, યેન વા જિહ્વાભૂતેન સ્વાદુ ચાસ્વાદુ ચ વિજાનાતીતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ 3.2
કિં પુનસ્તદેવૈકમનેકધા ભિન્નં કરણમ્ ઇત્યુચ્યતે -
યદ્ એતદ્ ધૃદયં મનશ્ ચૈતત્ ।
સઞ્જ્ઞાનમ્ આજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાનં મેધા દૃષ્ટિર્ ધૃતિર્ મતિર્ મનીષા જૂતિઃ સ્મૃતિઃ સઙ્કલ્પઃ ક્રતુર્ અસુઃ કામો વશ ઇતિ સર્વાણ્ય્ એવૈતાનિ પ્રજ્ઞાનસ્ય નામધેયાનિ ભવન્તિ

ઐતુપ્ભ્_3.2
યદુક્તં પુરસ્તાત્પ્રજાનાં રેતો હૃદયં હૃદયસ્ય રેતો મનો મનસા સૃષ્ટા આપશ્ચ વરુણશ્ચ હૃદયાન્મનો મનસશ્ચન્દ્રમાઃ ।
તદેવૈતદ્ધૃદયં મનશ્ચ એકમેવ તદનેકધા ।
એતેનાન્તઃકરણેનૈકેન ચક્ષુર્ભૂતેન રૂપં પશ્યતિ શ્રોત્રભૂતેન શૃણોતિ ઘ્રાણભૂતેન જિઘ્રતિ વાગ્ભૂતેન વદતિ જિહ્વાભૂતેન રસયતિ સ્વેનૈવ વિકલ્પનારૂપેણ મનસા વિકલ્પયતિ હૃદયરૂપેણાધ્યવસ્યતિ ।
તસ્માત્સર્વકરણવિષયવ્યાપારકમેકમિદં કરણં સર્વોપલબ્ધ્યર્થમુપલબ્ધુઃ ।
તથા ચ કૌષીતકીનાં"પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ ।
પ્રજ્ઞા ચક્ષુઃ સમારુહ્ય ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ"(3 । 3) ઇત્યાદિ ।
વાજસનેયકે ચ -"મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ હૃદયેન હિ રૂપાણિ જાનાતિ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 3) ઇત્યાદિ ।
તસ્માદ્ હૃદયમનોવાચ્યસ્ય સર્વોપલબ્ધિકરત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદાત્મકશ્ચ પ્રાણો"યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યો વૈ પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ"(કૌષી.3 । 3) ઇતિ હિ બ્રાહ્મણમ્ ।
કરણસંહતિરૂપશ્ચ પ્રાણ ઇત્યવોચામ પ્રાણસંવાદાદૌ ।
તસ્માદ્યત્પદ્ભ્યાં પ્રાપદ્યત તદ્બ્રહ્મ તદુપલબ્ધુરુપલબ્ધિકરણત્વેન ગુણભૂતત્વાન્નૈવ તદ્વસ્તુ બ્રહ્મોપાસ્યાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
પારિશેષ્યાદ્યસ્યોપલબ્ધુરુપલબ્ધ્યર્થં એતસ્ય હૃદયસ્ય મનોરૂપસ્ય કરણસ્ય વૃત્તયો વક્ષ્યમાણાઃ ।
સ ઉપલબ્ધોપાસ્ય આત્માનો ઽસ્માકં ભવિતુમર્હતીતિ નિશ્ચયં કૃતવન્તઃ ।
તદન્તઃકરણોપાધિસ્થસ્યોપલબ્ધુઃ પ્રજ્ઞારૂપસ્ય બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યર્થા યા અન્તઃકરણવૃત્તયો બાહ્યાન્તર્વર્તિવિષયવિષયાસ્તા ઇમા ઉચ્યન્તે ।
સંજ્ઞાનં સંજ્ઞપ્તિશ્ચેતનભાવઃ, આજ્ઞાનમાજ્ઞપ્તિરીશ્વરભાવઃ વિજ્ઞાનં કલાદિપરિજ્ઞાનમ્, પ્રજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રજ્ઞતા, મેધાગ્રન્થધારણસામર્થ્યમ્ દૃષ્ટિરિન્દ્રિયદ્વારા સર્વવિષયોપલબ્ધિઃ, ધૃતિર્ધારણમવસન્નાનાં શરીરેન્દ્રિયાણાં યયોત્તમ્ભનં ભવતિ - ધૃત્યા શરીરમુદ્વહન્તીતિ હિ વદન્તિ, મતિર્મનનમ્, મનીષા તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યમ્. જૂતિશ્ચેતસો રુજાદિદુઃખિત્વભાવઃ સ્મૃતિઃ સ્મરણમ્, સંકલ્પઃ શુક્લકૃષ્ણાદિભાવેન સંકલ્પનં રૂપાદીનામ્, ક્રતુરધ્યવસાયઃ અસુઃ પ્રાણનાદિજીવનક્રિયાનિમિત્તા વૃત્તિઃ, કામો ઽસંનિહિતવિષયાકાઙ્ક્ષા તૃષ્ણા, વશઃ સ્ત્રીવ્યતિકરાદ્યભિલાષઃ, ઇત્યેવમાદ્યા અન્તઃકરણવૃત્તયઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રસ્યોપલબ્ધુરુપલબ્ધ્યર્થત્વાચ્છુદ્ધપ્રજ્ઞાનરૂપસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાધિભૂતાસ્તદુપાધિજનિતગુણનામધેયાનિ ભવન્તિ સંજ્ઞાનાદીનિ ।
સર્વાણ્યેવ એતાનિ પ્રજ્ઞાનસ્ય નામધેયાનિ ભવન્તિ ન સ્વતઃ સાક્ષાત્ ।
તથા ચોક્તં"પ્રાણન્નેવ પ્રાણો નામ ભવતિ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 7) ઇત્યાદિ ॥2॥
સ્તર્ત્ 3.3
એષ બ્રહ્મા ।
એષ ઇન્દ્રઃ ।
એષ પ્રજાપતિઃ ।
એતે સર્વે દેવાઃ ।
ઇમાનિ ચ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતીંષીત્ય્ એતાનીમાનિ ક્ષુદ્રમિશ્રાણીવ બીજાનીતરાણિ ચેતરાણિ ચાણ્ડજાનિ ચ જારુજાનિ ચ સ્વેદજાનિ ચોદ્ભિજ્જાનિ ચાશ્વા ગાવઃ પુરુષા હસ્તિનો યત્ કિઞ્ચેદમ્ પ્રાણિ જઙ્ગમં ચ પતત્રિ ચ યચ્ ચ સ્થાવરમ્ ।
સર્વં તત્ પ્રજ્ઞાનેત્રમ્ ।
પ્રજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ ।
પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા ।
પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ

ઐતુપ્ભ્_3.3
સ એષ પ્રજ્ઞાનરૂપ આત્મા બ્રહ્માપરં સર્વશરીરસ્થઃ પ્રાણઃ પ્રજ્ઞાત્મા ।
અન્તઃકરણોપાધિષ્વનુપ્રવિષ્ટો જલભેદગતસૂર્યપ્રતિબિમ્બવદ્ધિરણ્યગર્ભઃ પ્રાણઃ પ્રજ્ઞાત્મા એષ એવ ઇન્દ્રો ગુણાદ્દેવરાજો વા એષ પ્રજાપતિર્યઃ પ્રથમજઃ શરીરી ।
યતો મુખાદિનિર્ભેદદ્વારેણાગ્ન્યાદયો લોકપાલા જાતાઃ સ પ્રજાપતિરેષ એવ ।
યે ઽપ્યેતે ઽગ્ન્યાદયઃ સર્વે દેવા એષ એવ ।
ઇમાનિ ચ સર્વશરીરોપાદાનભૂતાનિ પઞ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ મહાભૂતાન્યન્નાન્નાદત્વલક્ષણાન્યેતાનિ કિઞ્ચેમાનિ ચ ક્ષુદ્રમિશ્રાણિ ક્ષુદ્રૈરલ્પકૈર્મિશ્રાણિ ઇવ શબ્દો ઽનર્થકઃ સર્પાદીનિ બીજાનિ કારણાનીતરાણિ ચેતરાણિ ચ દ્વૈરાશ્યેન નિર્દિશ્યમાનાનિ ।
કાનિ તાનિ! ઉચ્યન્તે - અણ્ડજાનિ પક્ષ્યાદીનિ, જારુજાનિ જરાયુજાનિ મનુષ્યાદીનિ, સ્વેદજાદીનિ યૂકાદીનિ, ઉદ્ભિજાનિ ચ વૃક્ષાદીનિ, અશ્વા ગાવઃ પુરુષા હસ્તિનો ઽન્યચ્ચ યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણિજાતમ્, કિં તત્? જઙ્ગમં યચ્ચલતિ પદ્ભ્યાં ગચ્છતિ ।
યચ્ચ પતત્રિ આકાશેન પતનશીલમ્ ।
યચ્ચ સ્થાવરમચલમ્ ।
સર્વં તદેષ એવ ।
સર્વં તદશેષતઃ પ્રજ્ઞાનેત્રમ્ ।
પ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રજ્ઞા તચ્ચ બ્રહ્મૈવ ।
નીયતે ઽનેનેતિ નેત્રમ્ પ્રજ્ઞા નેત્રં યસ્ય તદિદં પ્રજ્ઞાનેત્રમ્ ।
પ્રજ્ઞાને બ્રહ્મણ્યુત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ પ્રતિષ્ઠિતં પ્રજ્ઞાશ્રયમિત્યર્થઃ ।
પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ પૂર્વવત્ ।
પ્રજ્ઞાચક્ષુર્વા સર્વ એવ લોકઃ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા સર્વસ્ય જગતઃ ।
તસ્માત્પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ ।
તદેતત્પ્રત્યસ્તમિતસર્વોપાધિવિશેષં સન્નિરઞ્જનં નિર્મલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમેકમદ્વયં"નેતિ નેતિ"ઇતિ (બૃ.ઉ.3 । 9 । 26) સર્વવિશેષાપોહસંવેદ્યં સર્વશબ્દપ્રત્યયાગોચરમ્ ।
તદપ્યન્તવિશુદ્ધપ્રજ્ઞોપાધિસંબન્ધેન સર્વજ્ઞમીશ્વરં સર્વસાધારણાવ્યાકૃતજગદ્બીજપ્રવર્તકં નિયન્તૃત્વાદન્તર્યામિસંજ્ઞં ભવતિ ।
તદેવ વ્યાકૃતજગત્બીજભૂતબુદ્ધ્યાત્માભિમાનલક્ષણહિરણ્યગર્ભસંજ્ઞં ભવતિ ।
તદેવાન્તરણ્ડોદ્ભૂતપ્રથમશરીરોપાધિમદ્વિરાટ્પ્રજાપતિસંજ્ઞં ભવતિ ।
તદ્ભૂતાગ્ન્યાદ્યુપાધિમદ્દેવતાસંજ્ઞં ભવતિ ।
તથા વિશેષશરીરોપાધિષ્વપિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ તત્તન્નામરૂપલાભો બ્રહ્મણઃ ।
તદેવૈકં સર્વોપાધિભેદભિન્નં સર્વૈઃ પ્રાણિભિસ્તાર્કિકૈશ્ચ સર્વપ્રકારેણ જ્ઞાયતે વિકલ્પ્યતે ચાનેકધા ।
"એતમેકે વદન્ત્યગ્નિં મનુમન્યે પ્રજાપતિમ્ ।
ઇન્દ્રમેકે ઽપરે પ્રાણમપરે બ્રહ્મ શાશ્વતમ્"(મનુ.12 । 123) ઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ 3.4
સ એતેન પ્રજ્ઞેનાત્મનાસ્માલ્ લોકાદ્ ઉત્ક્રમ્યામુષ્મિન્ સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્ કામાન્ આપ્ત્વામૃતઃ સમભવત્ સમભવત્