અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 47

મહાશાન્તિવિધાનં નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ।।
ઐહિકામુષ્મિકસર્વફલસાધકૈકોપાયપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
ભગવન્ પઞ્ચમન્ત્રાઙ્ગ પશુપાશહર પ્રભો।
સ્વતઃ સાક્ષાત્કૃતાશેષવિશેષ વ્યોમમન્દિર।। ૪૭-૧।।
ઐહિકામુષ્મિકં શશ્વન્મન્ત્રેણાનેન લભ્યતે।
ઉભયેઽપિ તથા દોષા નાશ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ।। ૪૭-૨।।
ઇત્યુક્તં તેન પૃચ્છામિ યેનૈકેનૈવ કર્મણા।
ઉભયી સિદ્ધિરુભયાનિષ્ટનાશો ભવેત્ તથા।। ૪૭-૩।।
ઈદૃશં કર્મ ચેદસ્તિ તન્મે કથય શંકર।
ઈદૃગ્ગ્રહસ્ય ત્વત્તોઽન્યો ન કશ્ચિદ્ વક્તુમર્હતિ।। ૪૭-૪।।
તદુત્તરકથનારમ્ભઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
તદેતત્ કથયિષ્યામિ સર્વશાન્તિકરં પરમ્।
વક્ષ્યમાણે કર્મવિશેષે રાજ્ઞામધિકારઃ
મહારાજૈર્મહાભાગૈઃ પ્રયોજ્યં વ્યસ્તજાતિભિઃ।। ૪૭-૫।।
પ્. ૪૪૬) તસ્ય નિખિલદુઃખનિવર્તનપૂર્વકમીપ્સિતફલસાધનત્વમ્
આધ્યાત્મિકાદિદુઃખાનાં ત્રયાણામપિ નાશનમ્।
આધીનાં ચાપ્યશેષાણાં નાશનં શુભલક્ષણમ્।। ૪૭-૬।।
સર્વારિનાશનં શાન્તં મહાવિજયકારણમ્।
રક્ષોહણં પુષ્ટિકરં સર્વવશ્યકરં મુને।। ૪૭-૭।।
પરમાયુઃપ્રદં પુણ્યં પૂર્વૈર્નૃપતિભિઃ કૃતમ્।
અમ્બરીષપ્રભૃતીનામેતદનુષ્ઠાનાત્ યથોક્તફલલાભઃ
અમ્બરીષઃ શુકોઽલર્કો માંધાતા ચ પુરૂરવાઃ।। ૪૭-૮।।
રાજોપરિચરો ધુન્ધુઃ શિબિશ્ચ શ્રુતકીર્તનઃ।
કૃત્વૈતચ્ચક્રવર્તિત્વં પુરા પ્રાપુરમી નૃપાઃ।। ૪૭-૯।।
નિરામયા નિઃસપત્ના વિસ્તીર્ણામલકીર્તયઃ।
તત્ર રાજ્ઞામધિકારનિગમનમ્
અતો માનુષમાનન્દં કાઙ્ક્ષન્તો ભુવિ ભૂભુજઃ।। ૪૭-૧૦।।
કુર્યુરેતન્મહાશાન્તિલક્ષણં કર્મ સાદરમ્।
દેશવિશેષવિધિઃ
પુરાદ્ બહિર્મહાનદ્યાસ્તટે દેવાલયેઽથવા।। ૪૭-૧૧।।
અસંબાધે શિવે દેશે વિવિક્તે સજલાશયે।
પૂર્વોક્તલક્ષણયુતાન્મણ્ડપાદધિકં મુને।। ૪૭-૧૨।।
કુર્યાદાયામવિસ્તારૌ તથા રાજાસનાન્વિતમ્।
પ્. ૪૪૭) તત્તત્સમન્તતઃ કુર્યાદેવંલક્ષણમુત્તમમ્।। ૪૭-૧૩।।
મણ્ડપનિર્માણક્રમઃ
બહુસ્તમ્ભસમાકીર્ણં મણિકાઞ્ચનમણ્ડિતમ્।
તુઙ્ગતોરણસંયુક્તં દીપિકાશતશોભિતમ્।। ૪૭-૧૪।।
કિઙ્કિણીજાલસંયુક્તં પતાકાભિરલંકૃતમ્।
સવિતાનં સસોપાનં સર્વાલંકારસંયુતમ્।। ૪૭-૧૫।।
ચન્દનાગુરુકર્પૂરધૂપમાલાધિવાસિતમ્।
તુઙ્ગસાલસમાયુક્તં હોમશાલાભિવેષ્ટિતમ્।। ૪૭-૧૬।।
કુણ્ડકલ્પનાક્રમઃ
એવં મનોજ્ઞ કૃત્વૈતત્ તત્ર કુણ્ડાનિ કલ્પયેત્।
પ્રાગ્ભાગે મણ્ડપસ્યાસ્ય ચતુર્દિક્ષુ પ્રકલ્પયેત્।। ૪૭-૧૭।।
ચતુર્વ્યૂહાભિયોગાર્થં ચતુરશ્રાણિ કારયેત્।
પ્રાચ્યાદ્યાન્યથ કુણ્ડાનિ કેશવાદીનથો યજેત્।। ૪૭-૧૮।।
ચતુર્ણાં કેશવાદીનાં વિકોણેષુ પ્રકલ્પયેત્।
કુણ્ડાનિ શેષમૂર્તીનાં તચ્છિદ્રેષુ યથાક્રમમ્।। ૪૭-૧૯।।
ત્ર્યશ્રં ષડશ્રમર્ધેન્દું યોનિં પદ્માકૃતિં ક્રમાત્।
વૃત્તં પદ્માભમષ્ટાશ્રં વજ્રાકૃતિ ધનુઃપ્રભમ્।। ૪૭-૨૦।।
શૂલાભં શૂર્પકલ્પં ચ કુણ્ડાન્યેતાનિ કારયેત્।
પ્. ૪૪૮) મધ્યે દેવં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યન્ત્રરૂપધરં પ્રભુમ્।। ૪૭-૨૧।।
વિમાનલક્ષણોપેતં કુણ્ડં કુર્યાત્ તદગ્રતઃ।
અસ્ત્રકુણ્ડકલ્પના
સમન્તાદ્ધોમશાલાયામસ્ત્રકુણ્ડાન્યનુક્રમાત્।। ૪૭-૨૨।।
શતં તથાધિકં કુર્યાચ્ચત્વારિંશદતન્દ્રિતઃ।
યથાર્હમસ્ત્રલિઙ્ગાનિ મણ્ડિતાન્યથ કારયેત્।। ૪૭-૨૩।।
ઋત્વિગ્વરણમ્
અન્તર્મણ્ડપકુણ્ડેષુ ઋત્વિજઃ ષોડશ ક્રમાત્।
ઋગ્ભિઃ પુરુષસૂક્તાભિર્વૃણુયાદ્વૈષ્ણવાન્ સતઃ।। ૪૭-૨૪।।
અસ્ત્રકુણ્ડેષુ ઋત્વિગન્તરવરણમ્
તતઃ સ્વનામભિશ્ચાન્તે વૃણુયાદ્વેદપારગાન્।
બાહ્યાસ્ત્રકુણ્ડશાલાયાં બ્રહ્માસ્ત્રપ્રમુખેષ્વપિ।। ૪૭-૨૫।।
ઋત્વિજો વૃણુયાત્ સર્વાન્ કુશલાન્ શાન્તિકર્મણિ।
બ્રહ્મજજ્ઞાનમિત્યાદિ-ઋગ્ભિઃ પઞ્ચાશતં ક્રમાત્।। ૪૭-૨૬।।
સ્વનામભિશ્ચ વિદુષો બ્રહ્માસ્ત્રાદિકૃતાદિકાન્।
ત્રિશતં વૃણુયાદ્ બ્રહ્મસૂક્તૈઃ સદ્ભિરનુક્રમાત્।। ૪૭-૨૭।।
તત્રૈવાથ ભવા મિત્ર ઇતિ પઞ્ચભિરન્વિતઃ।
પ્. ૪૪૯) પરો માત્રાદિભિર્-ઋગ્ભિસ્ત્રયોદશભિરેવ ચ।। ૪૭-૨૮।।
વિષ્ણુસૂક્તગતાભિશ્ચ અસ્ય વામેતિ પઞ્ચભિઃ।
અતો દેવેતિ ષડ્ભિશ્ચ દશભિશ્ચક્ષુરિત્યપિ।। ૪૭-૨૯।।
ષડ્ભિઃ પ્રતિ વ એનેતિ વૃણુયાત્ સ્વસ્વનામભિઃ।
સૌવર્ણાન્ રાજતાન્ વાથ કુર્યાદ્ધોમપરિચ્છદાન્।। ૪૭-૩૦।।
કુમ્ભસ્થાપનમ્
પૂર્વભાગેષુ કુણ્ડાનાં સ્થાપયેત્ તોયપૂરિતાન્।
સૌવર્ણાન્ રાજતાન્ કુમ્ભાન્ યદ્વા તામ્રમયાનિહ।। ૪૭-૩૧।।
કુમ્ભાન્ પૂર્વવદેકૈકં કલમાન્ ભારસંમિતાન્।
હોમાર્થમૃત્વિગન્તરવરણવિધિઃ
વૃણુયાદૃત્વિજઃ શિષ્ટાન્ યજ્વનો હોમકર્મસુ।। ૪૭-૩૨।।
પ્રવર્તયેત્ સ્વૈઃ સ્વૈસ્તુ મન્ત્રૈર્મન્ત્રવિદુત્તમઃ।
મધ્યમકુણ્ડે આચાર્યકર્તૃકહોમવિધિઃ
દેશિકો મધ્યમે કુણ્ડે સામધ્વનિસમન્વિતમ્।। ૪૭-૩૩।।
હુનેદ્વાદિત્રસંયુક્તં પુણ્યાહનિનદૈર્યુતમ્।
હોમસંખ્યાવિધિઃ
પ્રત્યેકં કોટિહોમેન શાન્તિકર્મ સમારભેત્।। ૪૭-૩૪।।
પ્. ૪૫૦) તત્તત્કુમ્ભેષુ તત્તદ્દેવતાભ્યર્ચનવિધિ.ઃ
તત્તદ્દેવાન્ સમાહૂય કુમ્ભેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્।
સ્વૈઃ સ્વૈરભ્યર્ચયેન્મન્ત્રૈર્ધૂપદીપાદિભિસ્તથા।। ૪૭-૩૫।।
હોમાન્તે કુમ્ભોદકેન રાજ્ઞોઽભિષેકઃ
હોમકર્મણિ નિર્વૃત્તે તત્તત્કુમ્ભોદકૈસ્તતઃ।
યન્ત્રપીઠે સમારોપ્ય રાજાનમભિષેચયેત્।। ૪૭-૩૬।।
અસ્ત્રકુણ્ડેષુ હોમવિધિઃ
અસ્ત્રમન્ત્રેષુ યેષ્વેવ નિયુક્તા યે દ્વિજાતયઃ।
તત્તત્કુણ્ડેષુ તૈર્મન્ત્રૈર્જુહુયુઃ શાન્તમાનસાઃ।। ૪૭-૩૭।।
ઉત્તમમધ્યમાધમભેદેન હોમસંખ્યાવિકલ્પઃ
પ્રત્યેકં કોટિહોમસ્તુ મુખ્યસ્તસ્યાર્ધમધ્યમઃ।
અધમં નિયુતં જ્ઞેયં યાવદેતત્ સમાપ્યતે।। ૪૭-૩૮।।
કાલેન તાવતા કાર્યમપ્રમત્તૈરતન્દ્રિતૈઃ।
નારાયણીયાદ્યસ્ત્રવર્ગે હોમસાધનદ્રવ્યવિધિઃ
નારાયણીયં બ્રાહ્મં ચ વિમલં ક્રૌઞ્ચમેવ ચ।। ૪૭-૩૯।।
ધર્મપાશં ચ લક્ષાક્ષં સંવર્તં સત્યમુત્તમમ્।
દુન્દુનાભં ચ શીતેષું વિષ્ણુચક્રં ચ માનવમ્।। ૪૭-૪૦।।
ઐન્દ્રં જ્યૌતિષમિત્યેતમસ્ત્રવર્ગં ઘૃતૈર્હુનેત્।
પ્. ૪૫૧) કાલચક્રાદિવર્ગે ચરુવિધિઃ
કાલચક્રં ધર્મચક્રં વજ્રાસ્ત્રં ચ ગદાહ્વયમ્।। ૪૭-૪૧।।
બ્રાહ્મં શિરસ્તથૈષીકં ત્રિશૂલમશનિદ્વયમ્।
કાલપાશં ચ પૈનાકં પાશં વારુણમેવ ચ।। ૪૭-૪૨।।
આગ્નેયં દયિતં ચાપિ તથા પાશુપતં પરમ્।
એષ વર્ગસ્તુ હોતવ્યશ્ચરુણૈવ યથાવિધિ।। ૪૭-૪૩।।
કઙ્કાલાદિવર્ગે દધિવિધિઃ
કઙ્કાલં મુસલં ચાપિ વાયવ્યમથ કઙ્કણી।
અસિરત્નં ચ કાપાલં શક્તિર્વૈદ્યાધરં તથા।। ૪૭-૪૪।।
પ્રસ્વાપનપ્રશમને દર્પણં શોષણં તથા।
સંતાપનં ચ ગાન્ધર્વં પૈશાચં ચ વિલાપનમ્।। ૪૭-૪૫।।
એતાનિ દધ્ના હોતવ્યાન્યસ્ત્રાણિ પરમાસ્તિકૈઃ।
મદનાદિવર્ગે પયોવિધિઃ
મદનં તામસં ચૈવ કન્દર્પદયિતં પરમ્।। ૪૭-૪૬।।
સૌમનં મુસલં ચૈવ સંવર્તં ઘોરમેવ ચ।
માયાધરં ચ સોમાસ્ત્રં વારુણં ત્વાષ્ટ્રમેવ ચ।। ૪૭-૪૭।।
પ્રસ્વાપનં ભગાસ્ત્રં ચ રૌદ્રસૃષ્ટં પરાઙ્મુખમ્।
પયસામૂનિ જુહુયુસ્તદસ્ત્રધ્યાનતત્પરાઃ।। ૪૭-૪૮।।
પ્. ૪૫૨) રભસાદિવર્ગે પાયસવિધિઃ
રભસં સત્યકીર્તિં ચ પ્રતિહારતરં તથા।
અવાઙ્મુખં ચ વિષમં દૃઢનાભં સુનાભકમ્।। ૪૭-૪૯।।
દશાક્ષં શતવક્ત્રં ચ શતશીર્ષં શતોદરમ્।
પદ્મનાભં મહાનાભં નૈરાશ્યક્રથને અપિ।। ૪૭-૫૦।।
વર્ગોઽયં પાયસેનૈવ હોતવ્યઃ શુદ્ધમાનસૈઃ।
યોગંધરાદિવર્ગે તિલવિધિઃ
યોગંધરં વિનિદ્રં ચ નૈદ્રં સૌમનસં તથા।। ૪૭-૫૧।।
ધૃતિમાલી પ્રમથનં વિધૂતં વૃત્તિમાનપિ।
મહાર્ચિર્માલી મકરં રુચિરં કરવીરકમ્।। ૪૭-૫૨।।
અમીષાં ચ કૃતે કાર્યસ્તિલૈર્હોમો યથાવિધિ।
ધનાદિવર્ગે મધુવિધિઃ
ધનધાન્યે કામરૂપં મોહઃ કામરુચિસ્તથા।। ૪૭-૫૩।।
વરણાવરણે ચૈવ પરમાસ્ત્રે ઉભે અપિ।
જૃમ્ભકં સર્વનાભં ચ ભૃશાશ્વતનયો મહાન્।। ૪૭-૫૪।।
સંદાનં પરશું ચૈવ પ્રીણીયાન્મધુના ભૃશમ્।
અન્યેષ્વસ્ત્રેષુ શાલિતણ્ડુલવિધિઃ
અપરાણ્યપ્યનુક્તાનિ જુહુયાચ્છાલિતણ્ડુલૈઃ।। ૪૭-૫૫।।

પ્. ૪૫૩) હોમાન્તે મન્ત્રવિશેષેણ સુદર્શનતર્પણવિધિઃ
હુત્વા યથોક્તં સ્વૈર્મન્ત્રૈઃ સર્વાસ્ત્રપ્રભવં વિભુમ્।
સુદર્શનાકૃતિં વિષ્ણું સર્વયન્ત્રમયં વિભુમ્।। ૪૭-૫૬।।
ઋગ્ભિર્યન્ત્રનિયુક્તાભિઃ શાન્તિકર્મ સમારભેત્।
નારાયણીયાદિતર્પણે મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
નારાયણીયમુખ્યાસ્ત્રજાતં પ્રત્યેકમાદરાત્।। ૪૭-૫૭।।
શાન્તિં કુર્યાત્ પરો માત્રેત્યેતત્સૂક્તેન સાદરમ્।
કાલચક્રાદિવર્ગે મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
કાલચક્રાદિવર્ગસ્થં પ્રત્યેકં જાતવેદસમ્।। ૪૭-૫૮।।
પ્રીણીયાચ્ચૈવ કઙ્કાલમુખ્યવર્ગસ્ય શાન્તયે।
દિવસ્પરીતિ સૂક્તેન જુહુયાજ્જ્વલિતેઽનલે।। ૪૭-૫૯।।
મદનાદિવર્ગે મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
મદનાદ્યસ્ત્રવર્ગસ્ય શાન્તિં કુર્યાત્ સમાહિતઃ।
અતો દેવેતિ સૂક્તેન તથા વિષ્ણોર્નુકં ત્વિતિ।। ૪૭-૬૦।।
રભસાદિવર્ગે મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
રભસાદ્યસ્ત્રજાતાનિ ભવા મિત્રેતિ પઞ્ચભિઃ।
પ્રત્યેકં શમયેદૃગ્ભિરિતિ વૈદિકશાસનમ્।। ૪૭-૬૧।।
પ્. ૫૫૪) યોગંધરાદિવર્ગે મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
યોગંધરાદેરસ્ત્રસ્ય શાન્તિઃ કાર્યા સમાહિતૈઃ।
સૂક્તેનાનેન ચૈકૈકમતો દેવા અવન્ત્વિતિ।। ૪૭-૬૨।।
ધનાદિવર્ગે મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
ધનધાન્યાદિવર્ગસ્થં મન્ત્રજાતં વિચક્ષણઃ।
જુષસ્વ નેતિ સૂક્તેન શમયેત્ પરમેણ તત્।। ૪૭-૬૩।।
અન્યેષ્વસ્ત્રેષુ મન્ત્રવિશેષવિધિઃ
અસ્ત્રાણ્યન્યાન્યનુક્તાનિ વિષ્ણુસૂક્તેન તર્પયેત્।
સૂક્તૈરેતૈર્મહાયન્ત્રવિનિયુક્તૈશ્ચ પાવનૈઃ।। ૪૭-૬૪।।
સર્વયન્ત્રમયં દેવં સ્તુતિહોમૈઃ સમર્ચયેત્।
તર્પણાન્તે સહસ્રબ્રાહ્મણભોજનવિધિઃ
તતો દેવાન્ સમભ્યર્ચ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તદનન્તરમ્।। ૪૭-૬૫।।
સહસ્રં ભોજયેચ્છુદ્ધૈરોદનૈઃ પાયસૈરપિ।
તતોઽસ્ત્રમન્ત્રજલૈઃ રાજ્ઞોઽભિષેકવિધિઃ
તતો રાજાસનારૂઢં રાજાનં શાન્તમાનસમ્।। ૪૭-૬૬।।
ઋત્વિગ્ભિરાહૃતૈઃ સર્વૈરસ્ત્રમન્ત્રજલૈઃ શુભૈઃ।
ગુરુસ્તન્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રિતૈરભિષેચયેત્।। ૪૭-૬૭।।
પ્. ૪૫૫) રુગ્ણસ્ય તુ રાજ્ઞઃ પ્રોક્ષણવિધિઃ
પ્રોક્ષયેદામયાવિષ્ટો યદિ રાજા ભવેન્મુને।
મણ્ડપાન્તઃસ્થકુમ્ભતોયાભિષેચનાવશ્યકતા
અવશ્યં મણ્ડપાન્તઃસ્થકુમ્ભતોયાભિષેચનમ્।
કુર્યાન્નિરામયોઽનાધિર્વિજયી ભવતિ ક્ષણાત્।। ૪૭-૬૮।।
યથોક્તમહાશાન્તિફલકીર્તનમ્
આરોગ્યમાયુર્વિજયો વિભૂતિ-
ર્વશિત્વમાસ્તિક્યમમર્ત્યતા ચ।
સર્વાર્થસિદ્ધિર્વસુધાધિપત્યં
ભવન્તિ નિઃસંશયમેવ રાજ્ઞઃ।। ૪૭-૬૯।।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
મહાશાન્તિવિધાનં નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ।। ૪૭।।
આદિતઃ શ્લોકાઃ ૨૯૩૬