અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 46

સુદર્શનહોમાઙ્ગદ્રવ્યપરિમાણાદિનિરૂપણં નામ
ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ।।
રાજ્ઞો હોમમણ્ડપાનાગમને કર્તવ્યક્રમઃ
નારદઃ -
દૈવાદ્વા માનુષાદ્વાપિ ભૂતાદિભિરથાપિ વા।
દર્પાત્ પ્રતિબલાદ્વાન્યૈરન્તરાયૈર્મહીપતિઃ।। ૪૬-૧।।
યદિ ન પ્રાપ્નુયાદેવ હોમમણ્ડપમાદિતઃ।
તતઃ કથં મહીભર્તુર્નિવર્ત્યન્તે મહાગ્રહાઃ।। ૪૬-૨।।
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
શૃણુ રાજા ન ચેત્ કુર્યાત્ પુરોધાઃ કુરુતાત્ કૃતી।
સ એવ રાજ્ઞઃ સર્વસ્વમદૃષ્ટાર્થોપપાદને।। ૪૬-૩।।
પુરોહિતલક્ષણમ્
ધાર્મિકઃ શ્રુતિસંપન્નઃ સુશીલઃ સત્યવાક્ શુચિઃ।
અભિજાતોઽનહંકારસ્તિતિક્ષુઃ સ્મૃતિમાન્ વશી।। ૪૬-૪।।
દેશકાલવિભાગજ્ઞઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિરતન્દ્રિતઃ।
પ્. ૪૪૧) અપ્રધૃષ્યોઽપ્રમાદી ચ વદાન્યો નયકોવિદઃ।। ૪૬-૫।।
ઉપાયોપેયવિન્મન્ત્રી યાયજૂકો હ્યલોલુપઃ।
દૈવવિત્ પ્રિયવાદી ચ વૈદિકઃ સત્ત્વવાન્ પ્રભુઃ।। ૪૬-૬।।
વિષ્ણુભક્તસ્તપસ્વી ચ કાર્યવિત્ કર્મઠોઽનઘઃ।
હિતાહિતાપ્તિહાનેચ્છુર્નૃપાણાં સર્વસંમતઃ।। ૪૬-૭।।
પુરોધસ એવ રાજ્ઞઃ સર્વકાર્યકર્તૃત્વમ્
ઈદૃશો દુર્લભો રાજ્ઞાં ગુરુકલ્પઃ પુરોહિતઃ।
ઈદૃશો હિ ક્ષમો રાજ્ઞામઘૌઘવિનિવારણે।। ૪૬-૮।।
અતઃ સ એવ રાજ્ઞાં હિ રક્ષાવિધિમથાર્હતિ।
એવંવિધો ગુરુર્યસ્ય સ સમ્રાદ્ નૃપતિર્ભવેત્।। ૪૬-૯।।
દીર્ઘાયુર્નિઃસપત્નઃ સ્યાદરોગઃ પરવીરહા।
અવગ્રહાદ્યા જાયન્તે પીડાસ્તદ્વિષયે ન હિ।। ૪૬-૧૦।।
તાદૃશપુરોહિતાભાવે રાજ્ઞોઽનિષ્ટકથનમ્
તં વિનાન્યો ભવેદ્રાજ્ઞો ગુરુર્વાથ પુરોહિતઃ।
વિપરીતં ભવેત્ તસ્ય મહીભર્તુર્ન સંશયઃ।। ૪૬-૧૧।।
કુમ્ભાદીનાં પરિમાણાદિપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
પરિમાણં ચ કુમ્ભાનાં સ્રુક્સ્રુવાણાં ચ લક્ષણમ્।
ઋત્વિજઃ કીદૃશો હ્યસ્ય પ્રકારશ્ચાખિલં વદ।। ૪૬-૧૨।।
પ્. ૪૪૨) ઉત્તમપરિમાણમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
શુદ્ધૈર્ગન્ધોદકૈર્ભારપરિમાણૈઃ સુપૂરિતાન્।
સૌવર્ણરાજતાન્ કુમ્ભાન્ કારયેદિદમુત્તમમ્।। ૪૬-૧૩।।
મધ્યમપરિમાણમ્
અર્ધભારભૃતાન્ કુમ્ભાન્ મધ્યમોઽયં વિધિઃ સ્મૃતઃ।
અધમપરિમાણમ્
તદર્ધેનાધમે પક્ષે પૂરયેદેષ નિર્ણયઃ।। ૪૬-૧૪।।
યથાવિધિ સ્રુગાદિનિર્માણમ્
યથાવિધિ વિધેયૌ તુ સ્રુક્સ્રુવૌ મુનિસત્તમ।
ઋત્વિક્સંખ્યા
ઋત્વિજઃ સાત્ત્વિકાનષ્ટૌ વૃણુયાદ્વૈષ્ણાવાંસ્તતઃ।। ૪૬-૧૫।।
અઙ્ગમન્ત્રાદિવિધિઃ
અઙ્ગમન્ત્રૈશ્ચ ગાયત્ર્યા વહ્નિપ્રાકારકેણ ચ।
પ્રધાનકુણ્ડયોશ્ચાપિ ગુરુકલ્પૌ સમાહિતૌ।। ૪૬-૧૬।।
વૃણુયાન્મૂલમન્ત્રેણ સર્વે રક્ષામનૌ રતાઃ।
શમીસમિદ્ભિર્દૂર્વાભિસ્તિલૈરામ્રદલૈસ્તથા।। ૪૬-૧૭।।
ચરુણા પાયસાપૂપૈઃ પાલાશૈર્જુહુયાત્ ક્રમાત્।
પ્. ૪૪૩) શુદ્ધેન સર્પિષા મધ્યકુણ્ડયોર્હાવયેદ્ ગુરુઃ।। ૪૬-૧૮।।
અથવા સર્વકુણ્ડેષુ શુદ્ધેનાજ્યેન હાવયેત્।
ગુરુણૈવાભિનિર્વર્ત્યે પ્રતીકારવિધાવિહ।। ૪૬-૧૯।।
શયનાસનયાનાદૌ રાજ્ઞઃ સ્વૈરવિધાવપિ।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન વિતાનાદિકમાચરેત્।। ૪૬-૨૦।।
હોમાન્તે રાજ્ઞોઽભિષેકઃ
હોમાવસાનસમયે પ્રયોગેઽપ્યત્ર તદ્ગુરુઃ।
તત્ર રાજાનમાહૂય પૂર્વવન્મન્ત્રિતાસને।। ૪૬-૨૧।।
સ્થાપયિત્વાભિષેકાદિસસ્કારં ગુરુરાચરેત્।
ગુર્વાદિપ્રીણનમ્
તતઃ સ્વસ્થમનાઃ સદ્યો વિમુક્તગ્રહબન્ધનઃ।। ૪૬-૨૨।।
યથાર્હં ગુરવે દદ્યાત્ સ્વચિહ્નાનિ પ્રણમ્ય ચ।
ભૂષણાનિ મહાર્હાણિ મુક્તામણિમયાનિ ચ।। ૪૬-૨૩।।
મણિપીઠસુવર્ણાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ।
ભુવશ્ચ ભૂયસીર્દત્વા ઋત્વિજસ્તર્પયેત્ તતઃ।। ૪૬-૨૪।।
એકૈકમૃત્વિજઃ સર્વે શતેનાર્ચ્યાઃ સુવર્ણકૈઃ।
પ્રત્યેકં દશભિર્ગોભિર્વાસોભિર્વિવિધૈરપિ।। ૪૬-૨૫।।
પ્રધાનહોમકર્ત્રે વિશેષતો દક્ષિણાદાનમ્
પ્રધાનહોમકર્ત્રે તુ દેશિકાય વિશેષતઃ।
પ્. ૪૪૪) દદ્યાદ્ બહુ ધનં પૂર્ણમેકમશ્વં સવાહનમ્।। ૪૬-૨૬।।
અલંકારેણ સહિતં મણ્ડપં સપરિચ્છદમ્।
તતો બ્રાહ્મણતર્પણમ્
બ્રાહ્મણાનાં તતસ્તૃપ્તિં કુર્યાત્ પ્રીતમના નૃપઃ।। ૪૬-૨૭।।
રાજ્ઞા સ્વેનાભિનિર્વૃત્તે કર્મણ્યસ્મિન્ યથોદિતે।
પ્રયોગે દેશિકાયૈવ દદ્યાન્મન્ત્રવિદે વસુ।। ૪૬-૨૮।।
પુરોધસા કૃતં સર્વમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ।
રાજોદાહરણે તાવત્ સવિશેષમુદીરિતમ્।। ૪૬-૨૯।।
અન્યેષામપિ સર્વેષામેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ।
પૂર્ણાહુતિં તતઃ કુર્યાદ્વૈષ્ણવ્યર્ચા સમાહિતઃ।
રાજ્ઞોઽભ્યુદયમાકાઙ્ક્ષન્ દેશિકો મન્ત્રવિત્તમઃ।। ૪૬-૩૦।।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
સુદર્શનહોમાઙ્ગદ્રવ્યપરિમાણાદિનિરૂપણં નામ
ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ।। ૪૬।।
આદિતઃ શ્લોકાઃ ૨૮૬૭