અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 45

કુશધ્વજોપાખ્યાનવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ।।
અધ્યાત્મવિદ્યાદિવિષયકઃ પ્રશ્નઃ
નારદઃ -
ભગવન્નિદમાખ્યાતં પુરસ્તાત્ પરમેશ્વર।
અધ્યાત્મવિદ્યાવિદ્યા ચ પરવિદ્યા સ્વરૂપતઃ।। ૪૫-૧।।
તાભિઃ કિં સાધ્યતે દેવ તાભિઃ કિં વા નિવર્ત્યતે।
ત્વમેવૈતદ્વિજાનાસિ તન્મમાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્।। ૪૫-૨।।
અવિદ્યાકાર્યનિરૂપણમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
પરમં ગુહ્યમેતત્ તે કથયામિ યથા શૃણુ।
અવિદ્યયા પરં રૂપં જીવાત્મપરમાત્મનોઃ।। ૪૫-૩।।
સંછાદ્યતે તયોસ્તત્ત્વવેદનં તુ નિવર્ત્યતે।
અધ્યાત્મજ્ઞાનકાર્યનિરૂપણમ્
અધ્યાત્મયોગાધિગમાત્ પરં જ્ઞાનં પ્રજાયતે।। ૪૫-૪।।
પ્. ૪૩૧) નિવર્ત્યતે તથાનાદિઃ સંસારો બન્ધનાત્મકઃ।
પરવિદ્યાકાર્યનિરૂપણમ્
પરસ્વરૂપવિજ્ઞાનાદપુનર્ભવલક્ષણા।। ૪૫-૫।।
સાધ્યતે પરમા મુક્તિઃ સદાનન્દફલાનઘ।
અનાદિકાલસિદ્ધાનિ પ્રાક્તનાન્યમુના મુને।। ૪૫-૬।।
ભવિષ્યાણિ ચ કર્માણિ નિરસ્યન્તે સવાસનમ્।
પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગૈકનાશ્યત્વમ્
ન વિનશ્યતિ ભોગેન વિના પ્રારબ્ધકર્મ યત્।। ૪૫-૭।।
એતત્ સર્વં સમાસેન ભવતઃ કથિતં મયા।
પ્રારબ્ધકર્મવિનાશકકર્મવિશેષસદસદ્ભાવપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
પ્રારબ્ધકર્મ ભગવન્ નાશ્યતે કેન કર્મણા।। ૪૫-૮।।
ન વિનશ્યતિ વા કિંસ્વિદેતત્ કેનાપિ કર્મણા।
તત્પ્રતિવિવક્ષયા કુશધ્વજેતિહાસોદાહરણમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
ત્રેતાયુગે પુરાવૃત્તમિતિહાસમિમં શૃણુ।। ૪૫-૯।।
આસીત્ કુશધ્વજો નામ જનકેષુ મહીપતિઃ।
બ્રહ્મવિત્ પરમોદારઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ।। ૪૫-૧૦।।
પ્. ૪૩૨) કુશધ્વજસ્ય મહામોહેન ભૃશં પીડા
તસ્ય ભૂમણ્ડલં સર્વં શાસતઃ પૃથિવીપતેઃ।
એકદા તુ મહામોહઃ પ્રાદુરાસાઙ્ગતાપનઃ।। ૪૫-૧૧।।
કલ્પાન્તરં ભૃશં તેન પીડિતોઽપિ મહીપતિઃ।
યાસ્યતીતિ સ્વયં નૈનં વ્યજીગણદમિત્રહા।। ૪૫-૧૨।।
ઉદાસીનસ્યાપિ તસ્ય મુહુર્મુહુઃ પીડાતિશયઃ
પુનશ્ચ પીડિતસ્તેન વારં વારં વિશાં પતિઃ।
નિતરાં પીડિતસ્ય તસ્ય ચિન્તાપ્રકારઃ
અચિન્તયત્ તદા ચેત્થમયમાકસ્મિકો બલી।। ૪૫-૧૩।।
મુહુરધ્યાત્મનિરતં બાધતે મામનાથવત્।
ન શામ્યતિ સ્વયં કેન કારણેનૈતદાગતમ્।। ૪૫-૧૪।।
તસ્ય સ્વકુલગુરુયાજ્ઞવલ્ક્યાભિગમનમ્
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા જગામ ગુરુમન્દિરમ્।
બ્રહ્મઘોષયુતં પુણ્યં હવિર્ધૂમાધિવાસિતમ્।। ૪૫-૧૫।।
પ્રવિશ્યાન્તઃ સમાસીનમગ્ન્યગારે તપોનિધિમ્।
બ્રહ્મવિદ્ભિઃ પરિવૃતં વિવસ્વન્તમિવાપરમ્।। ૪૫-૧૬।।
યાજ્ઞવલ્ક્યં કુલગુરું દદર્શ વિનયાન્વિતઃ।
કુશધ્વજેન સ્વવૃત્તાન્તનિવેદનમ્
તં પ્રણમ્ય મહાત્માનમિદં વચનમબ્રવીત્।। ૪૫-૧૭।।
પ્. ૪૩૩) ત્વત્ત એવ મયા વિદ્યા પરા પ્રાપ્તા તથાપરા।
પરવિદ્યાનલેનૈવ દગ્ધં કર્માખિલં મમ।। ૪૫-૧૮।।
પૂર્વાપરં વિના કર્મ પ્રારબ્ધમિતિ ચ શ્રુતમ્।
રાજ્યલાભઃ ફલં પ્રાપ્તં પ્રારબ્ધસ્ય તુ કર્મણઃ।। ૪૫-૧૯।।
ઇતિ મે વર્તમાનસ્ય દુઃસહઃ સ્મૃતિભઞ્જનઃ।
પ્રાવર્તત મહામોહો મદ્ગાત્રપરિતાપનઃ।। ૪૫-૨૦।।
કેનૈતદાગતં કષ્ટં કેન વા શંસ શામ્યતિ।
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય પ્રતિવચનમ્
તેનૈવમુક્તો ભગવાન્ વ્યાજહાર કુશધ્વજમ્।। ૪૫-૨૧।।
શરીરસૃષ્ટેઃ ફલભોગાર્થત્વમ્
સુખદુઃખોપભોગાય દેહિનાં દેહકલ્પનમ્।
બ્રહ્મવિચ્છરીરસ્યાપિ તથાત્વમ્
અપિ બ્રહ્મવિદાં દેહસ્તથૈવેત્યવધારય।। ૪૫-૨૨।।
તત્ તવાપિ શરીરેણ ભોક્તવ્યં કર્મણઃ ફલમ્।
ક્રિયન્તે યાનિ કર્માણિ શરીરેણ તવાપિ તુ।। ૪૫-૨૩।।
તેષાં ફલાનિ ભુજ્યન્તે કેવલં ન કદાચન।
મહામોહસ્ય પાપફલત્વમ્
અતઃ પાપફલં વિદ્ધિ પ્રાપ્તમેતન્મહીપતે।। ૪૫-૨૪।।
પ્. ૪૩૪) તત્કારણભૂતપાપનિરૂપણપ્રતિજ્ઞા
શૃણુ યેનાગતો મોહસ્તત્ત્વતઃ કથયામ્યહમ્।
ઉન્માદશ્ચ મહોન્માદશ્ચિત્તાક્ષેપશ્ચ મૂર્છના।। ૪૫-૨૫।।
સંજ્ઞાન્તકારી વિક્ષોભઃ પ્રલાપી સ્મૃતિભઞ્જકઃ।
અષ્ટૌ દોષા મહાપાપૈર્જાયન્તે પ્રાણિહિંસકાઃ।। ૪૫-૨૬।।
રાજ્ઞામુન્માદાદિદોષોત્પત્તિકારણનિરૂપણમ્
બ્રહ્મઘ્નાદણ્ડનવિધેરસત્યે સત્યતામતેઃ।
સ્વારાધ્યદેવતાબિમ્બોપેક્ષણાન્નૃપતેર્વધાત્।। ૪૫-૨૭।।
બ્રહ્મદેયાપહારેણ બ્રાહ્મણાતઙ્કનિર્મિતેઃ।
મર્યાદાભઙ્ગકરણાદગમ્યાગમનાદપિ।। ૪૫-૨૮।।
એતૈર્નૃપાણાં જાયન્તે દોષાસ્તે કારણૈર્નૃપ।
યુદ્ધાદન્યત્ર રાજવધાત્ કુશધ્વજસ્ય મહામોહપ્રાપ્તિકથનમ્
અયુદ્ધે ન્યવધીઃ પૂર્વં મહારાજં સુધાર્મિકમ્।। ૪૫-૨૯।।
એતદ્દેહોપભોગ્યેન પાપેનાનેન ભૂપતે।
પ્રાપ્તેયં મૂર્છના પાપા ભવન્તં ભયદાયિની।। ૪૫-૩૦।।
સુદર્શનમહિમ્નાષ્ટાનામપિ દોષાણાં નિશ્ચયેન નાશ્યત્વમ્
સૌદર્શનપ્રભાવેણ દોષાશ્ચાષ્ટવિધા અમી।
વિનશ્યન્તિ ન સંદેહસ્તેન તચ્ચ પ્રણશ્યતિ।। ૪૫-૩૧।।
પ્. ૪૩૫) સુદર્શનપ્રસાદસંપાદનયત્નોપદેશઃ
અતસ્તત્સાધને યત્નં કુરુષ્વાઙ્ગ વિચારયન્।
પ્રથમં મણ્ડપાદિનિર્માણમ્
પ્રથમં મણ્ડપં તુઙ્ગં સર્વમઙ્ગલસંયુતમ્।। ૪૫-૩૨।।
બહુસ્તમ્ભસમાકીર્ણં તુઙ્ગતોરણમણ્ડિતમ્।
શુક્લક્ષૌમવિતાનાઢ્યં કિઙ્કિણીજાલભૂષિતમ્।। ૪૫-૩૩।।
બહુધ્વજસમાકીર્ણં પતાકાભિરલંકૃતમ્।
મુક્તાદામસમાકીર્ણં બહુમાલ્યપરિષ્કૃતમ્।। ૪૫-૩૪।।
ક્ષૌમાભિવેષ્ટિતસ્તમ્ભં દીપિકાસમલંકૃતમ્।
ષટ્ત્રિંશત્પદવિસ્તારં ચતુઃપઞ્ચાશતા પદૈઃ।। ૪૫-૩૫।।
આયામૈઃ સંમિતં રમ્યં મઙ્ગલાષ્ટકસંયુતમ્।
ચન્દનાગરુધૂપેન વાસિતં વિશ્વતઃ શિવમ્।। ૪૫-૩૬।।
સરસ્વતીતીરે મણ્ડપનિર્માણવિધિઃ
એવમેવ સરસ્વત્યાસ્તટે શુદ્ધે પુરાદ્ બહિઃ।
શીઘ્રં કારય કલ્યાણ મા ભૈષીર્મા વિચારણા।। ૪૫-૩૭।।
તત્ર સ્વાગમનપ્રતિજ્ઞા
તત્રૈવ ચાગમિષ્યામિ કરિષ્યે કર્મ શાન્તિકમ્।
યથોપદેશં રાજ્ઞોઽનુષ્ઠાનમ્
એવમુક્તવતિ પ્રાજ્ઞે ગુરૌ રાજા વિનિર્યયૌ।। ૪૫-૩૮।।
પ્. ૪૩૬) તતઃ સ પરમપ્રીતઃ સમાહૂય ચ કિંકરાન્।
યથોક્તલક્ષણં તત્ર મણ્ડપં સમકારયત્।। ૪૫-૩૯।।
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય તન્મણ્ડપગમનમ્
સ્વપ્રભાવેણ તદ્દોષં શક્તઃ શમયિતું મુનિઃ।
તથાપિ રાજધર્મોઽયમિતિ બુદ્ધ્યા વિચિન્ત્ય સઃ।। ૪૫-૪૦।।
જગામ મણ્ડપં તત્ર શુક્લપક્ષે શુભે દિને।
મણ્ડપસ્ય પશ્ચિમભાગે રાજાસનકલ્પનમ્
શિલ્પિનઃ સ સમાહૂય રાજાસનમકલ્પયત્।। ૪૫-૪૧।।
અસ્ય પશ્ચિમદિગ્ભાગે તૃતીયે સમલંકૃતે।
પ્રાગ્ભાગદ્વયમધ્યે હોમકુણ્ડકલ્પનમ્
પ્રાગ્ભાગદ્વયમધ્યેઽસ્ય હોમકુણ્ડાન્યકારયત્।। ૪૫-૪૨।।
વિમાનલક્ષણોપેતવેદિકાસ્થલમૂર્ધસુ।
ચક્રાકૃતીનિ કુણ્ડાનિ કલ્પયામાસ સાદરમ્।। ૪૫-૪૩।।
મધ્યે અષ્ટદિક્ષુ ચ કુણ્ડકલ્પના
તાદૃશં કુણ્ડયુગ્મં તુ મધ્યે કૃત્વા તતો બહિઃ।
અષ્ટાસુ દિક્ષુ કુણ્ડાનિ તથૈવ સમકારયત્।। ૪૫-૪૪।।
પ્રતિકુણ્ડમેકૈકસ્ય, મધ્યે દ્વયોશ્ચ કુમ્ભયોઃ સ્થાપનમ્
પ્રતિકુણ્ડં પરિસ્તીર્ય કલમાન્ ભારસંમિતાન્।
સ્થાપયામાસ કુણ્ડાનાં પૂર્વપાર્શ્વેષુ સર્વતઃ।। ૪૫-૪૫।।
પ્. ૪૩૭) કુમ્ભાનિ રાજતાન્યષ્ટૌ સૌવર્ણે મધ્યમે ઉભે।
ગન્ધતોયેન પૂર્ણાનિ નવરત્નયુતાનિ ચ।। ૪૫-૪૬।।
યાજ્ઞવલ્ક્યેન સ્વયં કુમ્ભાર્ચનમ્
તતઃ સ્વયં મુનિઃ સાર્ધં શતાનન્દેન ધીમતા।
ક્ષૌમૈસ્તન્તુભિરાવેષ્ટ્ય ગન્ધપુષ્પૈસ્તથાક્ષતૈઃ।। ૪૫-૪૭।।
અલંકૃત્ય ચ કુમ્ભેષુ દેવમાવાહ્ય સાદરમ્।
અર્ચયામાસ મન્ત્રેણ ધૂપદીપપ્રસૂનકૈઃ।। ૪૫-૪૮।।
યન્ત્રપ્રતિષ્ઠાવિલેખનાદિ
મહાયન્ત્રં પ્રતિષ્ઠાપ્ય મધ્યેકુમ્ભદ્વયં ગુરુઃ।
દેવં વિના મહાયન્ત્રં સર્વમન્ત્રસમન્વિતમ્।। ૪૫-૪૯।।
પટે વિલિખ્ય પૂર્વોક્તં સર્વદિવ્યાસ્ત્રસંયુતમ્।
રાજાસને વિકીર્યૈતત્ તતસ્તત્ સોત્તરચ્છદમ્।। ૪૫-૫૦।।
આરોપયામાસ તદા રાજાનમમિતૌજસમ્।
સ યન્ત્રપટસંયુક્તં વિતાનં તસ્ય ચાકરોત્।। ૪૫-૫૧।।
નિર્માય ચ સુવર્ણેન મણિજાલપરિષ્કૃતમ્।
યથોક્તલક્ષણં યન્ત્રં દર્પણે ચ ન્યવેશયત્।। ૪૫-૫૨।।
તથૈવ ગોરોચનયા ભૂર્જપત્રે સુસંસ્કૃતે।
સુવર્ણસૂચ્યા સંલિખ્ય યન્ત્રં દિવ્યાસ્ત્રવર્જિતમ્।। ૪૫-૫૩।।
પ્. ૪૩૮) શિરસ્યધારયદ્રાજ્ઞો યન્ત્રમેતત્ સુમન્ત્રિતમ્।

સૌદર્શનેન તિલકં ભસ્મના ચાપ્યકારયત્।। ૪૫-૫૪।।
તતશ્ચાષ્ટૌ સમાહૂય ઋત્વિજો મન્ત્રનિષ્ઠિતાન્।
સંયતાન્ વૈષ્ણવાન્ વિપ્રાન્ દિશાકુણ્ડેષ્વયોજયત્।। ૪૫-૫૫।।
તતો યવનિકાં કૃત્વા મણ્ડપસ્ય સમન્તતઃ।
અલંકૃતેષુ કુણ્ડેષુ સૌવર્ણૈશ્ચ પરિચ્છદૈઃ।। ૪૫-૫૬।।
વિધાય વિહિતં પૂર્વમૃત્વિગ્ભિઃ સહિતો ગુરુઃ।
શતાનન્દેન સહિતો જુહાવ જ્વલિતેષુ સઃ।। ૪૫-૫૭।।
નૃત્તવાદિત્રસંયુક્તં બ્રહ્મઘોષસમાયુતમ્।
પુણ્યાહં પૂર્વમકરોદ્ધોમકર્મ સમાહિતઃ।। ૪૫-૫૮।।
પ્રધાનકર્મણો યુક્તૌ શતાનન્દો ગુરુસ્તથા।
દિશાહોમેષુ સંયુક્તા ઋત્વિજઃ સર્વ એવ તે।। ૪૫-૫૯।।
આજ્યૈર્વિશુદ્ધૈર્નિયુતં હોમાન્ સંકલ્પ્ય સાદરમ્।
અકરોદયુતં નિત્યમેવં દશદિનં કૃતમ્।। ૪૫-૬૦।।
ગુરુણાનુદિનં સ્નાતો મન્ત્રિતૈઃ કુમ્ભવારિભિઃ।
મુક્તગ્રહો વિશુદ્ધાત્મા વિજ્વરઃ પ્રીતમાનસઃ।। ૪૫-૬૧।।
પૂર્ણે દશદિને રાજા રત્નૈર્બહુસુવર્ણકૈઃ।
આરાધયામાસ ગુરું મણ્ડપં સપરિચ્છદમ્।। ૪૫-૬૨।।
નિવેદ્ય ગુરવે સર્વાનૃત્વિજઃ સમતર્પયત્।
ધનૈશ્ચ બહુભિર્ધાન્યૈઃ પ્રતિષ્ઠાભિઃ સમાહિતઃ।। ૪૫-૬૩।।
પ્. ૪૩૯) પ્રશશાસ મહીમેનાં દિવિ દેવેન્દ્રવત્ સુધીઃ।
અન્યેષામપિ ભૂતાનામયમેવ વિધિઃ સ્મૃતઃ।। ૪૫-૬૪।।
પઞ્ચાશન્નિયુતૈર્હોમૈર્દ્વાપરે સ વિધીયતે।
કલૌ ચ કોટિહોમેન વિધિરેષ મહીક્ષિતામ્।
પ્રારબ્ધમેવં ભોક્તવ્યં કર્મ બ્રહ્મવિદામપિ।। ૪૫-૬૫।।
ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
કુશધ્વજોપાખ્યાનવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ।। ૪૫।।
આદિતઃ શ્લોકાઃ ૨૮૩૭