અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 44

સુદર્શનસ્વરૂપપ્રદર્શનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
સ્તુતિપ્રીતેન શંકરેણાગમનકારણપ્રશ્નઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ-
ઇતિ સ્તુવન્તં કુશલમાભાષ્યેદમવાદિષમ્ ।
કિમાગમનકાર્યં તે વદ વાચસ્પતે ઇતિ ॥ ૪૪-

બૃહસ્પતિના શંકરાય સુરકાર્યનિવેદનમ્
ઇત્યુક્તઃ સકલં પ્રાહ સમાગમનકારણમ્ ।
શંભો કૃપાનિધે દેવ શ્રૂયતામિદમાદરાત્ ॥ ૪૪-

સર્વલોકેષુ સર્વેશ તવ સાનુગ્રહં મનઃ ।
અતસ્ત્રિદશકાર્યાર્થં ત્વામહં શરણં ગતઃ ॥ ૪૪-

જલંધર ઇતિ ખ્યાતો દાનવો દુષ્ટચેષ્ટિતઃ ।
અનિશં બાધતે દેવાન્ બ્રહ્મદત્તવરો બલી ॥ ૪૪-

અશક્તાસ્તદ્વધે સર્વે સુરાઃ સુરપતિસ્તથા ।
મન્ત્રયાંચક્રિરે સર્વે સંભૂયૈતન્મરુદ્ગણાઃ ॥ ૪૪-

વરેણ મહતા દૃપ્તો દુર્વારો રણમૂર્ધનિ ।
પ્. ૪૨૧) મહાસુરો મહાદેવાદૃતે નાસૌ વિનશ્યતિ ॥ ૪૪-

એવં સંમન્ત્ર્ય શક્રો મામવાદીત્ સમરુદ્ગણઃ ।
મહાસુરવધોપાયં ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્ ॥ ૪૪-

અન્તરેણ ન પશ્યામિ તં ગચ્છ શરણં શિવમ્ ।
સુરકાર્યાર્થમેતત્ ત્વં પ્રાર્થયેથાઃ પિનાકિનમ્ ॥ ૪૪-

ઇત્યુક્તઃ પુરુહૂતેન ત્વત્સકાશમિહાગતઃ ।
તદ્યથૈતે સુરાઃ સર્વે સુખિનો નિરુપદ્રવાઃ ॥ ૪૪-

ભવેયુઃ પાર્વતીનાથ તથૈવાશુ વિધીયતામ્ ।
શંકરેણ જલંધરવધપ્રતિજ્ઞા
ઇત્યુક્તોઽહં તદા તેન ચિન્તારૂઢોઽભવં મુને ॥ ૪૪-

તદેતદભિવીક્ષ્યાહમવોચં વચસાં પતિમ્ ।
જલંધરમહં ક્રૂરં હનિષ્યે પાપકારિણમ્ ॥ ૪૪-

સ્વસ્ય દૈત્યનિગ્રહસામર્થ્યે સુદર્શનપ્રસાદસ્ય હેતુત્વખ્યાપનમ્
સમાધિસ્થસ્ય મે દૃષ્ટઃ સુદર્શનવપુર્ધરઃ ।
મન્ત્રો મન્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠ સર્વમન્ત્રસમુદ્ભવઃ ॥ ૪૪-

સર્વાર્થસાધકો નિત્યઃ સર્વદુષ્ટભયંકરઃ ।
સર્વત્રાણપ્રવીણોઽયં ચતુર્વર્ગફલપ્રદઃ ॥ ૪૪-

સ્વવિદ્યારક્ષણરતઃ પરવિદ્યાનિવારણઃ ।
પ્. ૪૨૨) આથર્વણોઽપિ ષટ્કાર્ણઃ ષટ્કર્ણશ્રુત્યગોચરઃ ॥ ૪૪-

અદૃશ્યં મહસઃ પુઞ્જં દુર્નિરીક્ષં તદા મયા ।
મન્ત્રમુચ્ચરતા તસ્મિંશ્ચક્રવર્તિ સુદર્શનમ્ ॥ ૪૪-

દૃષ્ટં તેનૈવમુક્તં ચ પ્રીતોઽહં મનુદર્શનાત્ ।
પરમવ્યોમનિલયો ભગવન્નિત્યકિંકરઃ ॥ ૪૪-

કાર્યં તવાંશેનાગત્ય કરિષ્યે મન્ત્રતઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વાસૌ ગતો દેવઃ સુદર્શનવપુર્ધરઃ ॥ ૪૪-

તેનૈવ તં દુરાત્માનમપનેષ્યામિ મા ચિરમ્ ।
સૌદર્શનવિદ્યાગ્રહણાય શંકરં પ્રતિ બૃહસ્પતેઃ પ્રાર્થના
ઇત્યુક્તઃ પરમપ્રીતો બૃહસ્પતિરપિ ત્વરન્ ॥ ૪૪-

પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પ્રાહ યદિ સાનુગ્રહો મયિ ।
સૌદર્શનીમિમાં વિદ્યાં દેહિ મે ભગવન્નિતિ ॥ ૪૪-

શંકરેણ તસ્મૈ તદુપદેશઃ
તતોઽહં મહતે તસ્મૈ વિદ્યાં પ્રાદાં મહાત્મને ।
લબ્ધવિદ્યેન બૃહસ્પતિના હિમવત્તટે તત્પુરશ્ચરણમ્
તાં લબ્ધ્વા પરમપ્રીતો જગામ હિમવદ્ગિરિમ્ ॥ ૪૪-

તસ્મિઞ્જજાપ ભગવાન્ મન્ત્રમેતમનુત્તમમ્ ।
બૃહસ્પતિના સુદર્શનસાક્ષાત્કારઃ
તતોઽસ્ય સંનિધિં ચક્રે પરમાશ્ચર્યરૂપધૃત્ ॥ ૪૪-

પ્. ૪૨૩) ચક્રવર્તી સ ભગવાન્ સૌમ્યરૂપઃ સુદર્શનઃ ।
વિસ્મિતેન બૃહસ્પતિના તસ્ય દ્વિભુજત્વકારણપ્રશ્નઃ
તં દૃષ્ટ્વા દીપ્તવપુષં પ્રસન્નં કુઙ્કુમપ્રભમ્ ॥ ૪૪-

દ્વિભુજં સર્વભૂતાનામનુગ્રહકરં પરમ્ ।
શઙ્ખચક્રધરં દેવં દિવ્યમાલ્યવિભૂષિતમ્ ॥ ૪૪-

પીતકૌશેયવસનં નેત્રદ્વયવિરાજિતમ્ ।
આધારં સર્વશક્તીનામસ્ત્રાણાં ચ પરંતપમ્ ॥ ૪૪-

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટઃ પપ્રચ્છ પ્રણિપત્ય સઃ ।
કિમિદં ભગવ।લ્લોકે પ્રથિતોઽષ્ટભુજો ભવાન્ ॥ ૪૪-

મનુષ્યરૂપસંસ્થાનઃ પ્રાદુરાસીઃ પુરો મમ ।
સુદર્શનેન પ્રતિવચનમ્
શ્રૂયતામિત્યુપામન્ત્ર્ય પ્રત્યુવાચ સુદર્શનઃ ॥ ૪૪-

અનન્તેષુ સૌદર્શનવ્યૂહેષુ ચતુર્ણાં પ્રાધાન્યમ્
વ્યૂહાઃ સહસ્રશઃ સન્તિ મમ કૢપ્તા યથેચ્છયા ।
તેષાં પ્રધાનતો વ્યૂહાશ્ચત્વારો મમ વાક્પતે ॥ ૪૪-

તેષાં પરિગણનમ્
દ્વિભુજં પ્રથમં વિદ્ધિ તતોઽષ્ટભુજમેવ મામ્ ।
તતઃ ષોડશહસ્તં તુ માં દ્વિષષ્ટિભુજં તતઃ ॥ ૪૪-

વ્યૂહાન્તરાણામુપાસકાનુગ્રહાર્થત્વમ્
વ્યૂહાન્તરાણ્યનેકાનિ તાન્યુપાસકકામતઃ ।
પ્. ૪૨૪) વ્યૂહચતુષ્ટયસ્ય સ્વાભાવિકત્વં નિત્યત્વં સાત્ત્વિકત્વં ચ
સ્વાભાવિકમિદં રૂપં નિત્યમત્યન્તસાત્ત્વિકમ્ ॥ ૪૪-

અપક્ષયવિનાશાદિરહિતં પરમં મમ ।
અન્યેષામુપાસકાનુગ્રહાર્થત્વનિગમનમ્
અન્યાન્યનુગ્રહાર્થાનિ મચ્ચિત્તાનામિતિ સ્થિતિઃ ॥ ૪૪-

સ્વસ્યાત્યદ્ભુતરૂપાન્તરાસ્તિત્વપ્રતિપાદનમ્
અન્યદ્વિશ્વમયં રૂપમદૃષ્ટં દેવદાનવૈઃ ।
અમીમાંસ્યમમર્યાદમચક્ષુર્ગોચરં સ્વતઃ ॥ ૪૪-

યથા દેવો હૃષીકેશસ્તથાહમપિ વાક્યતે ।
બૃહસ્પતિના તદ્રૂપદર્શનપ્રાર્થના
ઇત્યુક્તવન્તં તં દેવં સુદર્શનવપુર્ધરમ્ ॥ ૪૪-

પ્રણિપત્યાબ્રવીદેનં વાક્પતિર્વદતાં વરઃ ।
યત્તે વિશ્વમયં રૂપમચાક્ષુષમસીમકમ્ ॥ ૪૪-

યોગદૃષ્ટ્યા પ્રપશ્યામિ તન્મે દર્શય સાંપ્રતમ્ ।
ભગવતા જગચ્ચક્રાત્મકસ્વસ્વરૂપપ્રદર્શનમ્
ભગવાનપિ વિશ્વાત્મા સ્વકીયં રૂપમૂર્જિતમ્ ॥ ૪૪-

દર્શયામાસ ગુરવે યોગારૂઢાય નારદ ।
સ વિસ્મિતમના દેવં વીક્ષાંચક્રે પુરઃ સ્થિતમ્ ॥ ૪૪-

તદ્રૂપવર્ણનમ્
પ્. ૪૨૫) વિશ્વોદરાક્રાન્તસુભીમદેહ-
મપૂર્વરૂપં કરણાતિદૂરમ્ ।
સમુદ્યદુર્જત્કરશૃઙ્ગસઙ્ગિ-
પરઃસહસ્રાદ્ભુતચક્રમાલમ્ ॥ ૪૪-

પદાવલમ્બિસ્ફુરદણ્ડમાલા-
વિરાજમાનં સ્થિતમાત્મભૂમ્નિ ।
યુગાન્તકાલજ્વલિતાર્કજાલ-
રુચિપ્રભોત્તુઙ્ગકિરીટશોભમ્ ॥ ૪૪-

મહાર્ણવાવર્તવિઘૂર્ણમાન-
પિશઙ્ગનેત્રં સુરસંઘજુષ્ટમ્ ।
વિશુદ્ધદંષ્ટ્રાન્તરલગ્નલોકં
જગદ્ ગ્રસન્તં ભ્રુકુટીકરાલમ્ ॥ ૪૪-

શશાઙ્કતારાગણકીર્ણવિષ્ણુ-
પદાભહારાઙ્કિતવક્ષસં તમ્ ।
સમુદ્યદુજ્જૃમ્ભિતદીપ્તિમાલ-
મહાસ્ત્રજાલં ધૃતસર્વશસ્ત્રમ્ ॥ ૪૪-

પ્. ૪૨૬) તેજોમયં દીપ્તિકણાયમાન-
યુગાન્તકાલાર્કશશાઙ્કવહ્નિમ્ ।
સ્વદેહસંપૂર્ણદેગન્તરાલ-
મલક્ષિતવ્યોમમહીતલં ચ ॥ ૪૪-

અદૃષ્ટપૂર્વરૂપદર્શનાત્ બૃહસ્પતેર્મોહાધિગમઃ
ઝણજ્ઝણત્કારિતનૂપુરાદિ-
વિભૂષણારાવવિકીર્ણવિશ્વમ્ ।
અદૃષ્ટપૂર્વં પરમપ્રમેયં
નિરીક્ષ્ય ચામૂમુહદાદિદેવમ્ ।
લબ્ધસંજ્ઞેન તેન સુદર્શનસ્તુતિઃ
તતઃ સ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય કૃચ્છ્રાત્
તુષ્ટાવ દેવં ધિષણો માહાત્મા ॥ ૪૪-

ઓં
નમો નમસ્તે ભગવન્નજયય
સુદર્શન જ્ઞાનમયસ્વરૂપ ।
સદા સ્ફુટાશેષસમસ્તશક્તે
ધૃતાખિલસ્થાવરજઙ્ગમાય ॥ ૪૪-

પ્. ૪૨૭) અવાર્યવીર્યાય ચ ભૂરિધામ્ને
સમસ્તકલ્યાણગુણાર્ણવાય ।
વિશુદ્ધતેજોમયમૂર્તયે તે
નમો નમશ્ચક્રવપુર્ધરાય ॥ ૪૪-

નમો જયાયાતુલવિક્રમાય
સમાશ્રિતત્રાણસુદીક્ષિતાય ।
સહસ્રચક્રાય સહસ્રનામ્ને
નમઃ સહસ્રારવપુર્ધરાય ॥ ૪૪-

જગજ્જનિસ્થિતિહરણૈકહેતવે
ભવાર્ણવોત્તરણસુનાવિકાય તે ।
મરુદ્ગણપ્રતિભટદૈત્યદાનવ-
પ્રમાથિને નિભૃતસુતેજસે નમઃ ॥ ૪૪-

મધુરિપુમનસો યથા યથા
પ્રથમત એવ મનીષિતં વિભો ।
તવ પદસરસીરુહં યતો
જગતિ કરોતિ મનીષિતં તથા ॥ ૪૪-

સ્મૃતિધ્વસ્તાશેષાશ્રિતજનમહાપાપનિચય-
પ્રવાહાગાધાબ્ધિપ્લવચરણપઙ્કેરુહયુગ ।
ત્વદીયાર્ચિર્વારાંનિધિકણકૃતાત્માઙ્ગદિનકૃ-
ચ્છશાઙ્કસ્વાહેશસ્તુતપરમધામ્ને નમ ઇદમ્ ॥ ૪૪-

પ્. ૪૨૮) જગત્કાલસંવર્તચક્રાત્મને તે
ચતુર્વક્ત્રમુખ્યામરેડ્યાય નિત્યમ્ ।
નમો નિત્યગોવિન્દસેવારસાપ્તા-
તુલાનન્દસંદોહપૂર્ણાત્મને સ્તાત્ ॥ ૪૪-

સકલસુરાસ્ત્રમુખ્યસતતસ્મૃતનૈકજનિ-
પ્રભૃતિમહાપદાનનિકરશ્રુતિહૃષ્ટમનઃ ।
સકલસુરાસુરેશમણિમૌલિમરીચિઘટા-
ઘટિતપદારવિન્દયુગલાય નમો ભવતે ॥ ૪૪-

કલામુહૂર્તનાડિકાદ્યુપાધિકાલહીન તે ।
નમઃ ક્ષયર્દ્ધિજન્મનાશવર્જિતાત્મમૂર્તયે ॥ ૪૪-

વન્દે વરેણ્યમપિ વાઙ્મનસાતિ ભૂમિ-
મસ્પૃષ્ટહેયગુણમાશ્રિતવત્સલં ત્વામ્ ।
અક્ષીણપુણ્યજનલમ્ભ્યમશેષવન્દ્યં
વિદ્યામયં પરમભૌતિકદિવ્યદેહમ્ ॥ ૪૪-

તદ્રૂપોપસંહરણપ્રાર્થના
ત્વાં તત્ત્વતો ન વિદૂરીશ જગત્યમુષ્મિન્
મર્ત્યેષુ નૈવ વિબુધેષુ ન ચાપરેષુ ।
વેદાઃ પરં વિદુરતોઽપ્યુપસંહરાદ્ય
રૂપં ભયાવહમદૃષ્ટચરં પ્રસીદ ॥ ૪૪-

સુદર્શનેનાષ્ટભુજેન ભૂત્વા સ્વસ્વરૂપસ્યાતિગુહ્યત્વકથનમ્
ઇત્યુક્તસ્તેન ગુરુણા ભગવાંશ્ચક્રરૂપધૃત્ ।
પ્. ૪૨૯) આવિર્બભૂવ તસ્યાગ્રે તદા હ્યષ્ટભુજઃ પ્રભુઃ ॥ ૪૪-

પ્રસન્નવદનઃ શ્રીમાન્ વ્યાજહાર ગુરું તદા ।
તદેતદ્ દર્શિતં રૂપમદૃષ્ટં દેવદાનવૈઃ ॥ ૪૪-

સત્યં માં ન પરો વેત્તિ વિના દેવં જનાર્દનમ્ ।
સુદર્શનસ્ય ભગવત્ક્રિયાશક્તિસ્વરૂપત્વનિરૂપણમ્
ગુહ્યમેતત્ ક્રિયાશક્તિરહં દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥ ૪૪-

અતસ્તત્કાર્યમખિલં મયૈવ ક્રિયતે મુને ।
જગજ્જન્માદિ સકલમિત્યુક્ત્વાન્તરધીયત ॥ ૪૪-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
સુદર્શનસ્વરૂપપ્રદર્શનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ