અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 38

જ્વરાદિરોગનિવૃત્ત્યુપાયવિધાનં નામ અષ્ટાત્રિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
ઉક્તાનુવાદપૂર્વકં રોગમોચનોપાયપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
આખ્યાતં ભવતા રાજ્ઞાં પરેભ્યો રક્ષણં પરમ્ ।
તથૈવ સર્વે સર્વજ્ઞ પુરુષાર્થાઃ સમીરિતાઃ ॥ ૩૮-

તત્સાધનાનિ ચાન્યચ્ચ પ્રસઙ્ગાત્ સમુદીરિતમ્ ।
ઇદં ત્વિદાનીં ભગવન્ વ્યાખ્યાહિ મમ પૃચ્છતઃ ॥ ૩૮-

રાજ્ઞાં તત્સચિવાનાં ચ તથાન્યેષાં નૃણામપિ ।
રોગાઃ ક્રૂરતરાસ્તેષાં પુરુષાર્થવિરોધિનઃ ॥ ૩૮-

સંભવન્તિ હિ તેષાં તુ મોચનં કેન સિધ્યતિ ।
રોગોત્પત્તિતદ્વિનાશકારણકથનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
સાધુ પૃષ્ટં મુને રોગા જાયન્તે યેન દુઃસહાઃ ॥ ૩૮-

શૃણુ યેનૈવ નશ્યન્તિ તદ્ વક્ષ્યામિ તવાધુના ।
પ્. ૩૬૩) પ્રાકૃતપ્રલયે એકાકિનઃ પરમપુરુષસ્ય રમણાભાવઃ
પ્રાકૃતે સર્વલોકસ્ય સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ॥ ૩૮-

બ્રહ્માયુષિ પરિક્ષીણે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
સર્વભૂતેષુ ભૂતાદૌ પ્રલીનેષુ મહામુને ॥ ૩૮-

ભૂતાદાવિન્દ્રિયાદૌ ચ તૈજસે મહતિ સ્થિતે ।
તતો મહતિ યાતે તુ પ્રકૃતિં બુદ્ધિલક્ષણે ॥ ૩૮-

તથા ચ પુરુષે તસ્યાં પ્રલીને પઞ્ચવિંશકે ।
તસ્યામપિ પ્રલીનાયાં પુરુષે પુષ્કરેક્ષણે ॥ ૩૮-

સ એવ સર્વં સંહૃત્ય સ્વસ્મિન્ પરમપૂરુષઃ ।
ભગવાન્ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પરમાત્મા જગન્મયઃ ॥ ૩૮-

એકાકી સ તદા નૈવ રમતે સ્મ સનાતનઃ ।
લીલાર્થં પુનઃ સૃષ્ટિઃ
સ લીલાર્થં પુનશ્ચેદમસૃજત્ પુષ્કરેક્ષણઃ ॥ ૩૮-

નામરૂપવ્યાકરણમ્
સ પૂર્વં નામરૂપાણિ ચક્રે સર્વસ્ય સર્વગઃ ।
લીલોપકરણભૂતપ્રકૃત્યા પરમાત્મનો રમણમ્
લીલોપકરણાં દેવઃ પ્રકૃતિં ત્રિગુણાત્મિકામ્ ॥ ૩૮-

માયાસંજ્ઞાં પુનઃ સૃષ્ટ્વા તયા રેમે જનાર્દનઃ ।
પ્રકૃત્યા જીવપરયોઃ સ્વરૂપપ્રચ્છાદનમ્
સા તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ તત્તચ્છક્તિસમન્વિતા ॥ ૩૮-

પ્. ૩૬૪) મોદયન્તી ચ તન્વાના સ્વસ્યાં ભોગ્યધિયં તથા ।
વર્તતે જીવપરયોઃ સ્વરૂપાચ્છાદનાય સા ॥ ૩૮-

પ્રકૃતિપારવશ્યાજ્જીવસ્ય સંસરણમ્
તયા વિવશમેતત્તુ સંસરત્યખિલં જગત્ ।
પ્રકૃતેર્દેહાત્મભ્રમહેતુત્વમ્
તયૈવ પ્રથમં દેહે કરોત્યાત્મધિયં નરઃ ॥ ૩૮-

સૈવાસ્વે સ્વત્વધીહેતુઃ
તતઃ શરીરસંબન્ધિપુત્રાદૌ મમતાં ગતઃ ।
અહંકારમમકારોત્થવાસનાદાર્ધ્યમ્
તતોઽહંકારજાસ્તસ્ય મમતોત્થાશ્ચ વાસનાઃ ॥ ૩૮-

ભવન્તિ દેહે પુત્રાદૌ દૃઢબદ્ધાશ્ચિરં મુને ।
તદુત્થવાસનાનાં રાગદ્વેષદ્વારા પુણ્યપાપહેતુત્વમ્
તતઃ સ્વદેહે પુત્રાદાવુપકાર્યપકારિષુ ॥ ૩૮-

રાગદ્વેષૌ ચ ભવતસ્તાભ્યાં સર્વં વિચેષ્ટતે ।
કપૂયરમણીયે ચ તદુત્થે સંચિનોત્યયમ્ ॥ ૩૮-

તતો જાત્યાયુર્ભોગરૂપકર્મવિપાકપ્રાપ્તિઃ
તદ્વિપાકાનથાપ્નોતિ જાત્યાયુર્ભોગલક્ષણાન્ ।
પ્રારબ્ધકર્મફલોપભોગાયૈવ શરીરસૃષ્ટિઃ
અતઃ ફલોપભોગાર્થમુભયેષાં ચ કર્મણામ્ ॥ ૩૮-

પ્. ૩૬૫) પ્રારબ્ધાનામિદં સૃષ્ટં શરીરં ચ શરીરિણઃ ।
રોગાણાં પાપજન્યત્વમ્
પાપ્મભ્ય એવ જાયન્તે પ્રારબ્ધેષ્વામયાસ્તનૌ ॥ ૩૮-

નાનાવિધા દુઃખવરા ભુજ્યન્તે દેહિનાપરે ।
તત્ર પ્રથમં જ્વરશાન્ત્યુપાયઃ
જ્વરાભિભૂતે નૃપતૌ સચિવેઽન્યજનેઽથવા ॥ ૩૮-

મહાસુદર્શનં યન્ત્રં કથિતં મન્ત્રકોવિદૈઃ ।
ગુડૂચીરાજ્યસંસિક્તાશ્ચતુરઙ્ગુલસંમિતાઃ ॥ ૩૮-

મન્ત્રેણાનેન જુહુયાત્ સહસ્રં જ્વલિતેઽનલે ।
ચક્રામ્બુજં ચ વિન્યસ્ય સ્થણ્ડિલે શાલિતણ્ડુલૈઃ ॥ ૩૮-

તત્ર પાત્રં નિધાયાજ્યં પ્રસ્થપૂર્ણં નિધાય ચ ।
તસ્યાં પલપ્રમાણેષુ તન્તુષ્વારોપ્ય દીપિકામ્ ॥ ૩૮-

તત્રાપ્યેનં સમાવાહ્ય મન્ત્રેણાનેન મન્ત્રવિત્ ।
તતઃ પશ્ચિમભાગે તુ સ્થણ્ડિલે મણ્ડિતે શુચૌ ॥ ૩૮-

આસ્તીર્ય કલમાંસ્તત્ર ન્યસેન્માહેન્દ્રમણ્ડલમ્ ।
તન્મધ્યે ષડરં ચક્રં મધ્યે તારં ચ વિન્યસેત્ ॥ ૩૮-

તન્તુજાલેન સંવેષ્ટ્ય નવકુમ્ભં સુશોભનમ્ ।
ચન્દ્રચન્દનકાશ્મીરમિશ્રૈરાપૂર્ય વારિભિઃ ॥ ૩૮-

તદ્બહિશ્ચન્દનાદ્યૈસ્તમર્ચયેદક્ષતૈરપિ ।
પ્. ૩૬૬) રત્નાનિ પઞ્ચ પદ્મં ચ દૂર્વાં હાટકમેવ ચ ॥ ૩૮-

શ્યામાકં વિષ્ણુપર્ણીં ચ દેવીં ચાન્તર્વિનિક્ષિપેત્ ।
મધ્યેકુમ્ભં સમાવેષ્ટ્ય ક્ષૌમેણ નવમાલયા ॥ ૩૮-

તં તારમધ્યે સંસ્થાપ્ય સાધ્યનામયુતે શુભે ।
પૂર્ણચન્દ્રમભિધ્યાયંસ્તત્ર ચાવાહયેત્ પ્રભુમ્ ॥ ૩૮-

તં ધૂપદીપમાલ્યાદ્યૈઃ સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ ।
શાલ્યન્નં દધિમધ્વાજ્યસર્વવ્યઞ્જનસંયુતમ્ ॥ ૩૮-

હૃદ્યં સાજ્યં ગુડં દદ્યાદ્ દેવાય હવિરુત્તમમ્ ।
બલિં તતો હરેદ્ દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ સમાહિતઃ ॥ ૩૮-

શાલ્યન્નૈઃ શ્વેતપુષ્પૈશ્ચ ધૂપદીપાદિભિસ્તથા ।
દિક્પાલાનાં તતો દદ્યાત્ ક્ષેત્રેશાયાપિ નારદ ॥ ૩૮-

આસને પ્રાઙ્મુખં સાધ્યમુપવેશ્યાથ સજ્વરમ્ ।
દર્પણં તસ્ય સંસ્થાપ્ય પુરસ્તાત્ પ્રતિબિમ્બિતમ્ ॥ ૩૮-

કુમ્ભમાદાય મન્ત્રેણ દર્પણં સોઽભિષેચયેત્ ।
સદ્ય એવ જ્વરાન્મુક્તો ભવેન્મેઘાદિવોડુરાટ્ ॥ ૩૮-

અથ દ્વિજેભ્યો વિદ્વદ્ભ્યો વૈષ્ણવેભ્યો વિશેષતઃ ।
નિષ્કત્રયં હિરણ્યસ્ય દ્રોણં ચાજ્યસ્ય ગાં તથા ॥ ૩૮-

કર્પૂરં ચન્દનં ચાપિ વાસાંસિ વિમલાન્યપિ ।
એતાનિ દદ્યાદેકસ્મૈ મુને બ્રહ્મવિદેઽથવા ॥ ૩૮-

પ્. ૩૬૭) તતઃ સ્વસ્થો ભવેત્ સદ્યો યાવજ્જીવં ન સંશયઃ ।
એષા ચિકિત્સા પ્રકૃતિર્વ્યાધીનાં માત્રયા ભિદા ॥ ૩૮-

રાજયક્ષ્મશાન્તિઃ
રાજયક્ષ્માભિભૂતે તુ નૃપાદૌ મુનિસત્તમ ।
મધ્વક્તાભિરપામાર્ગસમિદ્ભિઃ ખાદિરેઽનલે ॥ ૩૮-

મન્ત્રેણાનેન જુહુયાત્ સહસ્રં મન્ત્રવિત્તમઃ ।
તતઃ પ્રતીચ્યે દિગ્ભાગે પૂર્વવત્ કલ્પિતેઽનલે ॥ ૩૮-

આઢકાજ્યાભિપૂર્ણાયાં પાત્ર્યાં દ્વિપલતન્તુષુ ।
આરોપ્ય દીપિકાં પશ્ચાદ્ દેવમાવાહ્ય મન્ત્રતઃ ॥ ૩૮-

તતઃ પાશ્ચાત્ત્યભાગે તુ ભારશાલિપરિષ્કૃતે ।
સ્થણ્ડિલે મણ્ડિતે શુદ્ધે કૃત્વા માહેન્દ્રમણ્ડલમ્ ॥ ૩૮-

પૂર્વવત્ ષડરં ચક્રં વિન્યસ્યારેષ્વમુષ્ય ચ ।
મન્ત્રવર્ણાનિ વિન્યસ્ય સાધ્યનામ ચ તારકે ॥ ૩૮-

પૂર્વવન્મન્ત્રિતં કુમ્ભં તત્ર સંસ્થાપ્ય મણ્ડલે ।
આવાહ્ય દેવમભ્યર્ચ્ય પૂર્વવચ્ચક્રરૂપિણમ્ ॥ ૩૮-

હવિશ્ચ પાયસં દદ્યાત્ ખણ્ડમધ્વાજ્યસંયુતમ્ ।
બલિં ચ પૂર્વવત્ કુર્યાત્ પાયસેન વિશેષતઃ ॥ ૩૮-

ગુરુક્ષેત્રેશવિઘ્નેશદુર્ગાદિક્પાલકાન્ પ્રતિ ।
પ્રાવૃત્ય કમ્બલેનૈનં સાધ્યં પ્રાઙ્મુખમાસને ॥ ૩૮-

પ્. ૩૬૮) આસીનં મન્ત્રતઃ કુમ્ભવારિભિશ્ચાભિષેચયેત્ ।
અન્વહં દર્પણાવિષ્ટં સ્નાપયેચ્છાયયા પુનઃ ॥ ૩૮-

નિષ્કદ્વયં હિરણ્યસ્ય દ્વિનિષ્કં રજતં તથા ।
કમ્બલં સ્વધૃતં વસ્ત્રં તિલાનાં દ્રોણમેવ ચ ॥ ૩૮-

કમણ્ડલું કાંસ્યપાત્રં છત્રં ચોપાનહૌ તથા ।
એકસ્મૈ બ્રાહ્મણાયૈવ વિદુષે ચાસ્તિકાય વૈ ॥ ૩૮-

દદ્યાદેતાનિ સર્વાણિ સર્વસત્કારપૂર્વકમ્ ।
પ્રયોક્તારં ધનૈરેવમભ્યર્ચ્ય પ્રયતો ભવેત્ ॥ ૩૮-

સદ્યસ્તસ્માન્મહારોગાદ્ વિમુક્તો નાત્ર સંશયઃ ।
પ્રમેહરોગશાન્તિઃ
એવં પ્રમેહરોગેણ ગૃહીતે ચ મહામુને ॥ ૩૮-

સહસ્રં જુહુયાન્મન્ત્રી મન્ત્રેણાનેન બૈલ્વકૈઃ ।
માષૌદનં હવિર્દદ્યાદ્ બલિં ચાનેન કારયેત્ ॥ ૩૮-

અભિષેકં સ્વયં કુર્યાદન્યત્ પૂર્વવદાચરેત્ ।
દદ્યાદ્ દ્રોણં ચ માષાણાં રજતં પઞ્ચનિષ્કકમ્ ॥ ૩૮-

એકં ચાનડુહં સદ્યો નીરોગઃ સ્યાન્મહામુને ।
ઉદરરોગશાન્તિઃ
તથૌદરૈર્મહારોગૈર્ગુલ્મશૂલાદિભિશ્ચિરમ્ ॥ ૩૮-

અભિભૂતેષુ મર્ત્યેષુ વક્ષ્યે પ્રતિવિધિં શૃણુ ।
પૂર્વવત્ કુમ્ભમભ્યર્ચ્ય સુદર્શનનિષેવિતમ્ ॥ ૩૮-

પ્. ૩૬૯) તત્પૂર્વભાગે પ્રજ્વાલ્ય જ્વલનં કુણ્ડમધ્યમે ।
સમિદ્ભિરાર્કૈર્જુહુયાદાજ્યાક્તૈર્દ્વિસહસ્રકમ્ ॥ ૩૮-

તિલૈશ્ચ જુહુયાત્ તદ્વન્મન્ત્રેણાનેન મન્ત્રવિત્ ।
તતઃ કુમ્ભોદકં સ્પૃષ્ટ્વા સહસ્રં ચ જપેન્મનુમ્ ॥ ૩૮-

તતો હરેદ્ બલિં મન્ત્રી દિક્પાલાનાં યથાક્રમમ્ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં ક્ષેત્રેશસ્યાપિ નારદ ॥ ૩૮-

શુક્લૌદનૈઃ શુક્લપુષ્પૈઃ
પિષ્ટૈઃ શુક્લધ્વજૈરપિ ।
કુમ્ભાધિવાસિતં દેવં
પૂજયેદ્ વિધિવત્ તતઃ ॥ ૩૮-

હવિર્નિવેદયેચ્છુદ્ધૈરોદનૈઃ કલ્પિતં બહુ ।
શર્કરામધુદધ્યાઢ્યં સર્વવ્યઞ્જનસંયુતમ્ ॥ ૩૮-

તતઃ કુમ્ભોદકં કિંચિદાદાયાનેન મન્ત્રિતમ્ ।
પાયયેદ્રોગિણં મન્ત્રી મન્ત્રોચ્ચારણપૂર્વકમ્ ॥ ૩૮-

તતઃ કુમ્ભોદકેનૈવ
પ્રાઙ્મુખં સ્નાપયેદ્ બુધઃ ।
તર્પયેદ્ બ્રાહ્મણાન્ સપ્ત
યથાશક્તિ સમાહિતઃ ॥ ૩૮-

ગુરું બહુધનૈર્વસ્ત્રૈર્ભૂષણૈર્ધાન્યરાશિભિઃ ।
સર્વે તસ્યૌદરા રોગા વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥ ૩૮-

તતઃ સ્વસ્થો ભવેન્મર્ત્યો દેવવન્મોદતેઽનિશમ્ ।
પ્. ૩૭૦) અપસ્મારશાન્તિઃ
અપસ્મારાભિભૂતે તુ નરે પ્રતિવિધિં શૃણુ ॥ ૩૮-

ભૂતલે ગોમયાલિપ્તે સમે મઙ્ગલસંયુતે ।
તિલભારદ્વયં તત્ર પ્રસ્તીર્ય ચતુરશ્રકમ્ ॥ ૩૮-

દ્વિહસ્તસંમિતં તત્ર યન્ત્રં સૌદર્શનં ન્યસેત્ ।
પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ વિનૈવાખિલમૂર્તિભિઃ ॥ ૩૮-

સુદર્શનં નૃસિંહં ચ વિના મન્ત્રાભિસંહિતમ્ ।
સૌદર્શનં મહાયન્ત્રં મધ્યે પૂર્વોક્તવર્ત્મના ॥ ૩૮-

પ્રણિધાયોદકુમ્ભં તુ તન્તુભિઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ।
પૂર્વોક્તદ્રવ્યસંયુક્તં કમ્બલેનાભિવેષ્ટિતમ્ ॥ ૩૮-

પૂર્વેણ મણ્ડલં વહ્નિં નિધાય વિધિવત્ તતઃ ।
અનેન મનુના કુર્યાદ્ દ્વિસહસ્રં તિલાહુતીઃ ॥ ૩૮-

તતઃ કુમ્ભં સ્પૃશન્મન્ત્રમષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્ ।
જપેન્મન્ત્રાભિપૂતેન વારિણાનેન મન્ત્રવિત્ ॥ ૩૮-

ગ્રહાભિભૂતમાસીનં પ્રાઙ્મુખં ચાભિષેચયેત્ ।
તતો મુક્તગ્રહસ્તેન ક્ષણેનૈવ સુખી ભવેત્ ॥ ૩૮-

સર્વે ચાન્યે ગ્રહાસ્તં તુ ન ક્ષમન્તે હિ વીક્ષિતુમ્ ।
ધનધાન્યૈશ્ચ વાસોભિઃ સ ગુરું પૂજયેત્ તતઃ ॥ ૩૮-

પ્. ૩૭૧) યસ્મિન્ યન્ત્રે તુ યદ્ દ્રવ્યં તચ્ચ તસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયેત્ પશ્ચાદષ્ટૌ તિલસુવર્ણકૈઃ ॥ ૩૮-

રજતૈશ્ચાપિ મહિષીં સાધકાય નિવેદયેત્ ।
તતઃ સ્વસ્થો ભવેન્મર્ત્યો દેવવન્મોદતે ભુવિ ॥ ૩૮-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
જ્વરાદિરોગનિવૃત્ત્યુપાયવિધાનં નામ અષ્ટાત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ