અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 37

ન્યાસાપરપર્યાયપ્રપત્તિનિરૂપણં નામ
સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
ઉક્તાનુવાદપૂર્વકં સુદર્શનસ્ય
ષોડશભુજત્વપ્રયોજનાદિપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
આખ્યાતં ભવતા સર્વં ભગવન્ પરમેશ્વર ।
સૌદર્શનસ્ય યન્ત્રસ્ય મન્ત્રસ્ય સ્વસ્ય ચ પ્રભો ॥ ૩૭-

અસ્ત્રાણાં ચાપિ માહાત્મ્યં સ્વરૂપં લક્ષણં તથા ।
આરાધનં ચ યોગશ્ચ સ્વભાવશ્ચ વિશેષતઃ ॥ ૩૭-

ભુજૈઃ ષોડશભિર્વેતિ પ્રોક્તં રૂપોપવર્ણને ।
તત્ કદા કેન કર્તવ્યં કિમર્થં કીદૃશં વદ ॥ ૩૭-

રાજ્ઞામત્યાહિતાદિનિવારણં ષોડશભુજત્વસ્ય પ્રયોજનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
પરૈરભિભવે પ્રાપ્તે રાજ્ઞાં બલસમન્વિતૈઃ ।
નગરેષુ પ્રદગ્ધેષુ રાજ્ઞાં વિદ્રાવિતે બલે ॥ ૩૭-

પ્. ૩૫૪) ઉપરુદ્ધેષુ ભોગેષુ તત્તદ્વિષયવાસિનામ્ ।
પીડ્યમાને પરબલૈરિત્થં રાષ્ટ્રે મહામુને ॥ ૩૭-

સ્થિતાવનુપપન્નાયાં રાજ્ઞોઽવ્યુચ્છિન્નવૈરિણઃ ।
કારયેત્ ષોડશભુજં સુદર્શનમવારિતમ્ ॥ ૩૭-

ષોડશભુજસુદર્શનવિગ્રહવર્ણનમ્
અપારમપરિચ્છેદ્યમવાઙ્મનસગોચરમ્ ।
રક્તવર્ણમુદારાઙ્ગં પીતકૌશેયવાસસમ્ ॥ ૩૭-

વિદ્યુત્પુઞ્જપ્રતીકાશૈઃ કેશૈરૂર્ધ્વમુખૈર્યુતમ્ ।
પિઙ્ગલાઘૂર્ણમાનોગ્રનેત્રત્રિતયભીષણમ્ ॥ ૩૭-

દષ્ટાધરસ્ફુટાલક્ષ્યદંષ્ટ્રાનિષ્ઠ્યૂતપાવકમ્ ।
ક્વણત્કિઙ્કિણિજાલેન કાઞ્ચીદામ્ના વિરાજિતમ્ ॥ ૩૭-

નિતમ્બલમ્બિનોપેતં જ્વલત્કૌક્ષેયકેણ ચ ।
દધાનં કિઙ્કિણીમાલાં ત્વલિમાલાનિનાદિતામ્ ॥ ૩૭-

આપાદલમ્બિનીં દિવ્યાં મુક્તારત્નાચિતાં તથા ।
ઝણજ્ઝણિતમઞ્જીરશોભમાનપદામ્બુજમ્ ॥ ૩૭-

હારકેયૂરતાટઙ્કમુકુટૈરુપશોભિતમ્ ।
અન્યૈર્મણિમયૈશ્ચિત્રૈર્ભૂષણૈઃ સમલંકૃતમ્ ॥ ૩૭-

ક્રમેણ ચક્રપરશુકુન્તદણ્ડાઙ્કુશાનિ ચ ।
શસ્ત્રાણિ શતવક્ત્રાણિ ખડ્ગશક્તી ચ બિભ્રતમ્ ॥ ૩૭-

પ્. ૩૫૫) કરૈરૂર્ધ્વમુખૈર્દીર્ઘૈર્દક્ષિણૈરષ્ટભિઃ પરૈઃ ।
વામૈઃ શઙ્ખધનુઃપાશહલવજ્રાણિ ચ ક્રમાત્ ॥ ૩૭-

ગદામુસલશૂલાનિ ભીમાન્યેતાનિ બિભ્રતમ્ ।
સ્વસમાશ્રિતશત્રૂત્થક્રોધેન મહતાવૃતમ્ ॥ ૩૭-

ભુગ્નભ્રૂકુટિલં વક્ત્રં ધારયન્તં વિભીષણમ્ ।
પ્રત્યાલીઢવિશેષેણ તિષ્ઠન્તં દીપ્તિમાલિનમ્ ॥ ૩૭-

કાલાગ્નિરુદ્રરૂપેણ સંહરન્તમિદં જગત્ ।
યથોક્તસુદર્શનધ્યાનસ્ય નિઃસાપત્ન્યસાધનતા
એવં સુદર્શનં ધ્યાયેત્ કાલાત્માનં મહાદ્યુતિમ્ ॥ ૩૭-

રાજા તદ્ધ્યાનમાત્રેણ નિઃસપત્નો ભવેત્ ક્ષણાત્ ।
ન ક્વાપ્યુપસ્થિતિસ્તેષાં સપત્નાનાં મહીતલે ॥ ૩૭-

નશ્યન્તિ શત્રવસ્તત્ર યત્ર યત્ર ચ વિદ્રુતાઃ ।
સુદર્શનમનારાધયતાં રાજ્ઞાં શત્રુપરાભવાદિઃ
એવમેનમનારાધ્ય રાજાનોઽમિતવિક્રમાઃ ॥ ૩૭-

સપત્નૈરભિભૂયન્તે નિઃશ્રીકાશ્ચ ભવન્તિ વૈ ।
યોગેન ન્યાસેન વા સુદર્શનારાધનસ્યૈહિકામુષ્મિકફલસાધનતા
ય એનં પૂજયેદ્ભક્ત્યા પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ॥ ૩૭-

બાહ્યેન ચાન્તરેણાપિ યોગાખ્યેન મહામુને ।
ન્યાસેન વા સુખી સોઽત્ર પરત્ર ચ ન સંશયઃ ॥ ૩૭-

પ્. ૩૫૬) ઉક્તાનુવાદપૂર્વકં ન્યાસાખ્યપ્રપત્તિસ્વરૂપપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
બાહ્ય આભ્યન્તરશ્ચાપિ મમ યોગઃ પુરોદિતઃ ।
ન્યાસાખ્યં સાધનં પ્રોક્તં તન્મે બ્રૂહિ મહેશ્વર ॥ ૩૭-

ન્યાસસ્ય પરમરહસ્યત્વખ્યાપનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
એતન્મહોપનિષદં દેવાનાં ગુહ્યમુત્તમમ્ ।
અભીષ્ટાર્થપ્રદં સદ્યઃ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥ ૩૭-

અવાચ્યમેતત્ સર્વસ્મૈ નાભક્તાય કદાચન ।
ભક્તોઽસિ મે સ્થિરશ્ચેતિ વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા ॥ ૩૭-

ન્યાસસ્ય સર્વફલસાધનત્વોપપાદનમ્
યદ્યેન કામકામેન નાસાદ્યં સાધનાન્તરૈઃ ।
મુમુક્ષુણા યત્ સાંખ્યેન યોગેન ન ચ ભક્તિતઃ ॥ ૩૭-

પ્રાપ્યતે પરમં ધામ યતો નાવર્તતે પુનઃ ।
તેન તેનાપ્યતે તત્તન્ન્યાસેનૈવ મહામુને ॥ ૩૭-

પરમાત્મા ચ તેનૈવ સાધ્યતે પુરુષોત્તમઃ ।
પ્રપત્તેઃ ષડઙ્ગાનિ
ષોઢા હિ વેદવિદુષો વદન્ત્યેનં મહામુને ॥ ૩૭-

પ્. ૩૫૭) આનુકૂલ્યસ્ય સંકલ્પઃ પ્રાતિકૂલ્યસ્ય વર્જનમ્ ।
રક્ષિષ્યતીતિ વિશ્વાસો ગોપ્તૃત્વવરણં તથા ॥ ૩૭-

આત્મનિક્ષેપકાર્પણ્યે ષડ્વિધા શરણાગતિઃ ।
ન્યાસપ્રકરણે શરણશબ્દસ્ય સાધનવાચિત્વમ્
ઉપાયે ગૃહરક્ષિત્રોઃ શબ્દઃ શરણમિત્યયમ્ ॥ ૩૭-

વર્તતે સાંપ્રતં ચૈષ ઉપાયાર્થૈકવાચકઃ ।
પ્રપત્તિલક્ષણમ્
અહમસ્મ્યપરાધાનામાલયોઽકિંચનોઽગતિઃ ॥ ૩૭-

ત્વમેવોપાયભૂતો મે ભવેતિ પ્રાર્થનામતિઃ ।
શરણાગતિરિત્યુક્તા સા દેવેઽસ્મિન્ પ્રયુજ્યતામ્ ॥ ૩૭-

સુદર્શનપ્રપત્તૌ મન્ત્રવિશેષકથનમ્
ભગવન્ સર્વવિજયિસહસ્રારાપરાજિત ।
શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ શ્રીકરં શ્રીસુદર્શનમ્ ॥ ૩૭-

અનેન મન્ત્રેણ પ્રપન્નસ્ય ફલોત્પત્તિપ્રતિબન્ધકસકલદુરિતનિવૃત્તિઃ
અનેનૈવ પ્રપન્નસ્ય ભગવન્તં સુદર્શનમ્ ।
તસ્યાનુબન્ધાઃ પાપ્માનઃ સર્વે નશ્યન્ત્યસંશયમ્ ॥ ૩૭-

પ્રપન્નસ્ય કૃતકૃત્યત્વમ્
કૃતાન્યનેન સર્વાણિ તપાંસિ તપતાં વર ।
સર્વે તીર્થાઃ સર્વયજ્ઞાઃ સર્વદાનાનિ ચ ક્ષણાત્ ॥ ૩૭-

પ્. ૩૫૮) કૃતાન્યનેન મોક્ષશ્ચ તસ્ય હસ્તે ન સંશયઃ ।
ન્યાસમાત્રેણ તપોયજ્ઞાદિસિદ્ધિકથંતાપ્રશ્નઃ
નારદઃ -
કથં તપાંસિ યજ્ઞાશ્ચ તીર્થદાનાનિ સર્વશઃ ॥ ૩૭-

તસ્યૈવ ન્યાસમાત્રેણ સિધ્યન્તે તદ્વદ પ્રભો ।
તદુત્તરકથને ન્યાસસ્ય સર્વતપોઽતિરિક્તતપસ્ત્વકથનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
યાનિ નિઃશ્રેયસાર્થાનિ ચોદિતાનિ તપાંસિ વૈ ॥ ૩૭-

તેષાં તુ તપસાં ન્યાસમતિરિક્તં તપઃ શ્રુતમ્ ।
નમઃશબ્દેન કૃતાત્મન્યાસસ્ય સ્વધ્વરત્વોપપાદનમ્
સમિત્સાધનકાદીનાં યજ્ઞાનાં ન્યાસમાત્મનઃ ॥ ૩૭-

નમસા યોઽકરોદ્ દેવે સ સ્વધ્વર ઉદીરિતઃ ।
ન્યાસસ્ય પરમધર્મત્વે પ્રમાણપ્રદર્શનમ્
યાગસાધનભૂતેન સ્વાત્મના વેદ્યમીશ્વરમ્ ॥ ૩૭-

અયજત્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાનીતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ન્યાસસ્ય સર્વયજ્ઞસમત્વમ્
યજ્ઞરૂપધરં દેવં યજતે સ્વાત્મનૈવ યઃ ॥ ૩૭-

તેન સર્વે કૃતા યજ્ઞા ભવન્તીહ મહાત્મના ।
ન્યાસસ્ય યજ્ઞત્વનિર્વહણાય યજ્ઞાઙ્ગપૌષ્કલ્યરૂપણમ્
યજ્ઞરૂપધરસ્યાસ્ય શરીરં વેદિરિષ્યતે ॥ ૩૭-

પ્. ૩૫૯) આસ્યમાહવનીયાગ્નિર્હૃદયં દક્ષિણાનલઃ ।
અથાસ્ય ગાર્હપત્યાગ્નિરુદરં શ્રુતિચોદિતમ્ ॥ ૩૭-

યજમાનો મનસ્તત્ત્વં બુદ્ધિઃ પત્ની પ્રકીર્તિતા ।
સ્વાશ્રિતપ્રત્યનીકા યે પશવસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩૭-

લોમાનિ બર્હિષસ્ત્વસ્ય જીવં હવ્યં પ્રચક્ષતે ।
સવનાનિ શિરોમધ્યગાત્રપાદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩૭-

દશ યજ્ઞાયુધાન્યસ્ય જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ ।
ઋત્વિજઃ ષોડશ ભુજા દેવસ્યાસ્ય મહામુને ॥ ૩૭-

ભક્તરક્ષણસંકલ્પો દીક્ષા દેવસ્ય નારદ ।
ઋગ્યજુઃસામઘોષોઽસ્ય ભૂષણારાવ ઇષ્યતે ॥ ૩૭-

સદસ્યા ભૂષણાન્યસ્ય દયા દેવસ્ય દક્ષિણા ।
જુહૂર્ધ્રુવા સ્રુવશ્ચૈવ પ્રાશિત્રહરણં તથા ॥ ૩૭-

મેક્ષણોપભૃતૌ વેદ ઇડાપાત્રી તથૈવ ચ ।
દારુપાત્રં ચ યોક્ત્રં ચ ચમસઃ સૃષ્ટિરેવ ચ ॥ ૩૭-

પિષ્ટોદ્વપન્યાજ્યસ્થાલ્યાવિધ્મપ્રવ્રશ્ચનં તથા ।
મદન્તીત્યસ્ય શસ્ત્રેષુ ચક્રાદ્યેષુ સમાશ્રિતાઃ ॥ ૩૭-

પ્રપન્નસ્ય કૃતકૃત્યત્વનિગમનમ્
એવંરૂપં તમભ્યર્ચ્ય પ્રક્ષીણાશેષપાતકઃ ।
અનુષ્ઠિતક્રતુશતો ભવેદેષ ન સંશયઃ ॥ ૩૭-

પ્. ૩૬૦) યથોક્તક્રમેણ સુદર્શનમનારાધયતાં
ક્લેશપ્રાપ્તિનિગમનમ્
એવં બહુવિધૈ રૂપૈરુપેતં તં સુદર્શનમ્ ।
કૃત્વા તમપ્રતિષ્ઠાપ્ય રાજાનો મન્ત્રિણોઽપિ વા ॥ ૩૭-

વિનષ્ટસંપદઃ સદ્યઃ પરિભૂતાશ્ચ શત્રુભિઃ ।
અર્ચનાભાવતો રાજ્યાદ્ ભ્રષ્ટાશ્ચિરમુપદ્રુતાઃ ॥ ૩૭-

સુદર્શનમનારાધયતાં રાજ્યે બ્રહ્મહત્યાદિદોષોત્પત્તિઃ
સ્વરાજ્યં બ્રહ્મહત્યાદિદોષૈર્દુષ્યેન્મહામુને ।
સમિદિત્યસ્ય ઋગ્વેદશ્રુતિરાહ (૧) દયાવતી ॥ ૩૭-

સુદર્શનમનારાધયતાં રાજ્ઞાં પ્રજાનુરાગાભાવઃ
અનભિધ્યાનતો હ્યસ્ય વિશ્વે વિષયવાસિનઃ ।
અપરક્તાશ્ચ જાયન્તે મહારાજે કૃતાગસિ ॥ ૩૭-

રાજ્યે સુદર્શનાનારાધનાત્ પ્રજાનામપિ બહુદુઃખભાગિતા
અશ્રદ્દધાનાશ્ચૈતસ્મિન્નિહ જન્મનિ દુઃખિનઃ ।
૧ અત્રેદં ઋગ્વેદશ્રુતિદ્વયં બોધ્યમ્- યઃ સમિધા ય આહુતી યો વેદેન
દદાશ મર્તો અગ્નયે । યો નમસા સ્વઘ્વરઃ ॥ તસ્યેદર્વન્તો રંહયન્ત
આશવસ્તસ્ય દ્યુમ્નિતમં યશઃ । ન તમંહો દેવકૃતં કુતશ્ચન ન
મર્ત્યકૃતં નશત્ ॥ (ઋગ્વેદે ૮-૧૯, ૬.)
પ્. ૩૬૧) પ્રેત્યાધોઽધઃ પતન્ત્યેવ નાપ્નુવન્તિ સુખં ક્વચિત્ ॥ ૩૭-

સુદર્શનસમારાધનસ્ય સર્વફલાવાપ્તિસાધનતાનિગમનમ્
તદ્યજ્ઞરૂપં સુસમાશ્રિતાનાં
રક્ષાવિધાને કૃતદીક્ષમીશમ્ ।
સુભીષણં ષોડશબાહુયુક્તં
સ્વશત્રુપક્ષક્ષપણપ્રવૃત્તમ્ ॥ ૩૭-

યથોક્તરૂપં ધૃતસર્વશસ્ત્ર-
મુપેતમસ્ત્રૈરપિ મૂર્તિમદ્ભિઃ ।
પટે લિખિત્વા શિલયાથવાર્ચાં
વિધાય લોહૈરુત બિમ્બમસ્ય ॥ ૩૭-

સમર્ચયેદ્યો નૃપતિઃ પ્રતિષ્ઠાં
વિધાય ભક્ત્યાથ સુદર્શનેશમ્ ।
ક્ષણેન સિધ્યન્તિ મનીષિતાનિ
વિપક્ષનાશશ્ચ ભવેદમુષ્ય ॥ ૩૭-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
ન્યાસાપરપર્યાયપ્રપત્તિનિરૂપણં નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ