અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 36

રાજ્ઞાં સુદર્શનયન્ત્રારાધનવિધાનકેશવાદિગુણપ્રધાનભાવવ્યવસ્થાપનં નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્।
સુદર્શનસ્ય તદ્દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ॥
સૌદર્શનયન્ત્રસ્ય પૂર્વાપરાઙ્ગધ્યાનાર્ચનપ્રકારપ્રશ્નઃ
નારદઃ---
ભગવન્ કથિતાઃ સર્વે સર્વાસ્ત્રાણાં મહૌજસામ્।
પ્રવર્તકાસ્તથા મન્ત્રાસ્તથૈવ1 ચ નિવર્તકાઃ

એતચ્ચ કથિતં સર્વં સર્વજ્ઞેન ત્વયા પુરા।
સૌદર્શનં 2મહાયન્ત્રમર્ચનીયં મહાત્મભિઃ

ઉક્તેનૈવ પ્રકારેણ ચતુર્વર્ગફલાર્થિભિઃ।
રાજા ચેદર્ચયેદેતત્ સૌદર્શનમુખં પરમ્

ઉભયં ચાસ્ય યન્ત્રસ્ય 3મુખમારાધયેદિતિ।
કથમસ્યાપરાઙ્ગં4 ચ ધ્યાયેત્ કુર્યાચ્ચ વા કથમ્

છેત્તુમર્હસિ સંદેહમિમં મમ મહેશ્વર।
--------------------------------------------------
1.તથૈવૈતન્નિવર્તકાઃ દ્
2.મહામન્ત્રમ્ દ્
3.મુખં નારાધયેદિતિ દ્
4.અપરાઙ્ગસ્ય અ બ્ ચ્ એ f
--------------------------------------------------
તદુત્તરકથનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ----
એવં ધ્યાત્વાર્ચયેદ્રાજા યન્ત્રમેતન્મહાદ્યુતિ

તત્ર પૂર્વાઙ્ગે યન્ત્રમધ્યે સુદર્શનધ્યાનમ્
યન્ત્રમધ્યે મહાત્માનં પુરુષં ભીમલોચનમ્।
ઊર્ધ્વપિઙ્ગલકેશાઢ્યં જ્વલદ્દંષ્ટ્રોજ્જ્વલાનનમ્

તિષ્ઠન્તમષ્ઠભિર્યુક્તં ભુજૈઃ પરમશૌભનૈઃ।
ચક્રાબ્જમધ્યે તિષ્ઠન્તમવષ્ટભ્ય મહદ્ધનુઃ

સમભઙ્ગમુદારાઙ્ગં રક્તામ્બરધરં વિભુમ્।
શઙ્ખચક્રાબ્જમુસલપાશાઙ્કુશગદાધરમ્

સર્વાભરણસંયુક્તં પુષ્પમાલાવિભૂષિતમ્ ।
પરિતઃ કેશવાદિદ્વાદશમૂર્તિધ્યાનમ્
5સુદર્શનમિમં ધ્યાત્વા પરિતશ્ચિન્તયેત્ તતઃ

તિષ્ઠતો યદિ વાસીનાન્ કેશવાદીન્ સવિગ્રહાન્।
ઉક્તેનૈવ પ્રકારેણ ભૂષણૈરાયુધૈર્યુતાત્

પ્રધાનભૂતાન્ પરમાન્ યથાકામનિવેશિતાન્।
તતો વિષ્ણવાદિષોડશમૂર્તિધ્યાનમ્
તતઃ ષોડશભિર્દેવૈર્વિષ્ણ્વાદ્યૈરાયુધાન્વિતૈઃ

મૂર્તિમદ્ભિશ્ચ સોદ્યોગૈઃ સર્વાભરણસંયુતૈઃ ।
એતૈઃ પઞ્જરિતં ધ્યાયેદ્યન્ત્રરાજમનુત્તમમ્

------------------------------------------------
5. સુદર્શનમિદં અ બ્ ચ્
-------------------------------------------------
પરિતો મૂર્તિમત્સંહારાસ્ત્રધ્યાનમ્
પરિતસ્તાન્યપિ ધ્યાયેન્મૂર્તિમન્તિ મહાન્તિ ચ।
સંહારાસ્ત્રણિ સર્વાણિ સાઞ્જલીન્યદ્ભુતાનિ ચ

અકુતોભયશાલીનિ શક્તિમન્તિ સમન્તતઃ।
તતો મૂર્તિમત્પ્રવર્તકાસ્ત્રધ્યાનમ્
તતઃ પ્રવર્તકાન્યેવં ધ્યાયીતાસ્ત્રાણિ નારદ

મૂર્તાન્યત્તુમિવાશેષભુવનાન્યુજ્જ્વલાનિ ચ।
તતો નારસિંહધ્યાનમ્
એવં ચક્રક્રમેણૈતદભિધ્યાયોપરિ સ્મરેત્

6દધાનં નારસિંહસ્ય વપુર્નારાયણં પરમ્।
મૂલકોશં પરં દેવમધોભાગેઽથ ચિન્તયેત્

યન્ત્રં ચક્રાકૃતિ શ્રીમદ્ દીપ્તનેમિસ્મન્વિતમ્।
નેમેરસ્ય ચતુર્દિક્ષુ મહાજ્વાલાં વિચિન્તયેત્

ચક્રકૌમોદકીશાર્ઙ્ગખઙ્ગહસ્તાન્ સ્મરેત્ ક્રમાત્।
7એવમેકમુખં ધ્યાયેદ્યન્ત્રધસ્યાસ્ય મહાદ્યુતેઃ

અપરાઙ્ગધ્યાનમ્
અપરાઙ્ગં મહામન્ત્રૈઃ સર્વતઃ સમલંકૃતમ્।
-----------------------------------------------
6.ચ્ ગપ્ fરોમ્ હેરે ઉપ્ તો થે એન્દ્ ઓf છપ્તેર્.50
7.એવમેવ મુખં અ બ્ એ f
-----------------------------------------------
અન્તસ્તારં સમારભ્ય યદિ વા વિષ્ણુપઞ્જરમ્

પૂર્વોક્તં તદ્વિના 8 મૂર્તિસ્તત્તન્મન્ત્રસુમુચ્ચયમ્।
અપરાઙ્ગે સર્વાસ્ત્રાણાં મન્ત્રમાત્રધ્યાનમ્
યથાસ્થાનં સ્મરેત્ તસ્ય પર્યન્તે ચિન્તયેત્ તતઃ

9સર્વસંહરણાસ્ત્રાણાં મન્ત્રાનેવ ચ કેવલમ્।
તદનન્તરમન્યેષામસ્ત્રાણાં ચ પ્રવર્તકમ્

10મન્ત્રજાલમભિધ્યાય સુનેમિ સુરપૂજિતમ્।
મહાયન્ત્રં મહાશક્તિ ચક્રરૂપમનુત્તમમ્

ઉક્તૈર્વિશેષણૈર્જુષ્ટં સર્વકામૈકસાધનમ્।
અસ્ય ચક્રસ્ય મધ્યે 11યદ્વર્તતે પુરુષઃ પરઃ

તસ્માન્નિગદ્યતે લોકે ચક્રવર્તીતિ સૂરિભિઃ।
એતદ્યન્ત્રાભ્યર્ચનાદ્રાજ્ઞાં ચક્રવર્તિત્વલાભઃ
તસ્માદભ્યર્ચયેદેતદ્યો રાજા ભક્તિસંયુતઃ

સોઽચિરેણૈવ કાલેન ચક્રવર્તિત્વમાપ્નુયાત્।
અન્યૈરપિ રાજહિતૈષિભિરેતદર્ચનં કાર્યમ્
રાજા વા રાજભૃત્યા વા મન્ત્રિણો વાથવા પરે

રાજ્ઞાં હિતૈષિણઃ સર્વે પૂજયેયુરિદં પરમ્।
અન્યેષામપિ શ્રીકામાનામેતદભ્યર્ચનમ્
અન્યે ચ યે 12તુ વિપુલાં શ્રિયમિચ્છન્તિ માનવાઃ

-----------------------------------------------------
8.મૂર્તૈઃ અ બ્ એ f
9.સર્વસંહારણાસ્ત્રાણાં અ બ્ એ f
10.મન્ત્રરાજ દ્
11.યો વર્તતે એ
12.ચ દ્
------------------------------------------------------
તૈર્નિત્યમર્ચનીયં સ્યાદિદં સર્વાર્થસાધકમ્।
રાજ્ઞામેવ વિશેષેણ યદેતત્ સમુદીરિતમ્

તદ્રાજવ્યતિરેકેણ યે નિર્દિષ્ટાસ્તુ માનવાઃ।
તેષાં વિભૂતિર્મહતી રાજ્ઞા સંપત્સ્યતે ધ્રુવમ્

લોહૈર્વા શિલયા વાપિ યો હિ નિર્માય પૂજયતે।
વિપુલાં શ્રિયમાપ્નોતિ દીર્ઘમાયુશ્ચ વિન્દતિ

આરોગ્યં ચાશ્નુતે સર્વે તદ્વંશ્યા દીર્ઘજીવિનઃ13।
દ્વિમુખયન્ત્રાર્ચને મન્ત્રોપદેષ્ટુર્બ્રાહ્મણસ્યૈવાધિકારઃ
પરં મન્ત્રોપદેષ્ટૈવ બ્રાહ્મણો 14દ્વિમુખં યજેત્

જ્ઞાનેન તપસા શક્ત્યા સોઢું તસ્યોભયાત્મનઃ।
સ એવ શક્નુયાત્ તસ્ય પ્રભાવં પરમં મુને

આદિત્યમણ્ડલાક્ષ્યાદિસ્થાનાં પુરુષાણામભિન્નત્વમ્
યોઽસાવાદિત્યબિમ્બસ્થઃ પુરુષો દૃશ્યતે પરઃ।
હિરણ્મયો 15ય એવાન્તરક્ષિણ્યપિ ચ દૃશ્યતે

સોઽપ્યયં નાભિચક્રસ્ય મધ્યે યો વર્તતે પુમાન્।
તસ્યૈવ કાલચક્રાદિપ્રવર્તકત્વમ્
16યોઽયં 17કાલાખ્યચક્રસ્ય પ્રેરકઃ પુરુષોઽવ્યયઃ

-----------------------------------------------------
13.દર્શિનઃ અ બ્ એ f
14.વિમુખં દ્
15.યમેવાન્ત એ f
16.સોઽયં અ એ f; સોઽથ બ્
17.કાલસ્ય ચક્રસ્ય અ એ f
------------------------------------------------------
યુગચક્રસ્ય નેતારમેનમેવ વિદુર્બુધાઃ।
એનં મહર્ષયોઽપ્યાહુર્જગચ્ચક્રપ્રવર્તકમ્

વિમાને સંસ્થાપ્ય તસ્યૈવ સમભ્યર્ચનમૈહિકામુષ્મિકફલસાધકમ્
સર્વલોકૈકકર્તારં18 સર્વલોકૈકસાક્ષિણમ્।
19એનં વિમાને સંસ્થાપ્ય ચક્રવર્તિનમવ્યયમ્

યઃ પૂજયતિ તસ્યાયં લોકશ્ચામુષ્મિકો ભવેત્।
વિમાનકરણારમ્ભસ્યાપિ મહાફલકત્વમ્
સુદર્શનવિમાનં યઃ પ્રારભેત્ મહામુને

ઇહ સર્વાનવાપ્યાર્થાન્ વિષ્ણુલોકં સ યાસ્યતિ।
વિમાનકરણાર્થસ્ય કર્ષણસ્યાપિ સર્વસંપત્સાધનત્વમ્
સુદર્શનવિમાનસ્ય કર્ષણં યઃ કરોતિ વૈ

તસ્યામિત્રા વિનશ્યન્તિ સન્તિ સર્વાશ્ચ સંપદઃ।
આરબ્ધાપરિસમાપ્તસ્યાપિ વિમાનકરણસ્યાન્તતો મુક્તિસાધનતા
આરભ્યાયતનં મધ્યે 20વિચ્છિત્ત્યા વિઘ્નિતો યદિ

સ સાર્વભૌમઃ સકલાન્ ભુક્ત્વા ભોગાન્ મહીતલે।
પુનશ્ચ ભક્તશ્ચક્રસ્ય શેષં નિર્વર્તયિષ્યતિ

અન્તે વૈકુણ્ઠમાસાદ્ય વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્।
---------------------------------------------------------
18.ભર્તારં દ્
19.એવં અ બ્ એ f
20. વિભૃત્યા દ્; વિભૂત્યા એ.
---------------------------------------------------------
સાઙ્ગપ્રતિષ્ઠાદિકર્તુઃ ફલપરંપરાનિરૂપણમ્
વિમાનં પરમં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાપ્ય સુદર્શનમ્

બ્રાહ્મણાન્ વેદવિદુષો વૈષ્ણવાન્ દ્વાદશાવરાન્।
તચ્છેષભૂતાંસ્તત્રૈવ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ શક્તિતઃ

પર્યાપ્તજીવનાન્ કૃત્વા દત્ત્વા ભૂમિમઠાદિકાન્।
નિત્યં 21યોઽભ્યર્ચયત્યેનં દેવં ભૂતિસમન્વિતમ્

તસ્ય પ્રતિદિનં ભૂતિરમર્યાદા વિવર્ધતે।
નીરોગતા દીર્ઘમાયુર્લભ્યતે નાત્ર સંશયઃ

જન્માન્તરે સાર્વભૌમો જનિત્વા સકલાં ભુવમ્।
ભુક્ત્વા કાલેન મહતા તદનન્તરજન્મનિ

ત્રિવિષ્ટપપતિર્ભૂત્વા ભુઙ્ક્તે ચૈન્દ્રપદં ચિરમ્।
તતઃ ક્રમેણ લબ્ધ્વાયં તત્તલ્લોકેશતાં ગતઃ

તદન્તે પરમં ધામ વૈષ્ણવં પ્રતિપદ્યતે।
સુદર્શનપુરુષમનારાધયતો નૃપત્વં દુર્લભમ્
દેવમેનમનારાધ્ય ન કશ્ચિજ્જાયતે નૃપઃ

એતદારાધનતારતમ્યાત્ ફલતારતમ્યમ્
એતદારાધનસ્યૈવ તારતમ્યેન નારદ।
ભોગાયુષોસ્તારતમ્યમશ્નુતે નૃપતિર્ધ્રુવમ્

તસ્માદ્રાજ્ઞામન્યેષાં ચૈતદારાધનાવશ્યકતા
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન રાજૈવૈનં સમર્ચયેત્।
----------------------------------------------
21. યોગ્યશ્ચ સત્યેન દ્
-----------------------------------------------
જાત્યાયુર્ભોગકામાશ્ચ યે ચાન્યે ભુવિ માનવાઃ

તેઽપ્યેતત્પૂજયા સર્વં કાઙ્ક્ષિતં પ્રાપ્નુવન્તિ ચ।
શેષિણઃ કેશવાદેઃ શેષભૂતં સુદર્શનં પ્રતિપરિવારતાદિકથંતાપ્રશ્નઃ
નારદઃ---
સિદ્ધં સુદર્શનં વિષ્ણોઃ શેષમાયુધસંજ્ઞિતમ્

કથમસ્ય પરીવારાઃ કેશવાદ્યાઃ સમીરિતાઃ।
વિષ્ણ્વાદ્યા મૂર્તિભેદાશ્ચ કથં વા પઞ્જરીકૃતાઃ

કથં વા ભગવન્મન્ત્રાઃ પરિવારત્વમાગતાઃ।
ઇમં ચ સંશયં દેવ ચ્છેત્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્

તદુત્તરકથનારમ્ભઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ---
શ્રુણુ 22તાત મહાપ્રાજ્ઞ રહસ્યમિદમુત્તમમ્।
ત્વદૃતે શક્નુયાત્ પ્રષ્ટુમિમર્થં23 ન કશ્ચન

ભગવત ઇવ તત્સંકલ્પરૂપસ્ય સુદર્શનસ્યાપ્યનાદિત્વાપરિચ્છેદ્યત્વે
યથા નારાયણો દેવઃ પુરુષઃ પુષ્કરેક્ષણઃ।
અનાદિરપરિચ્છેદ્યસ્તથાયમપિ નારદ

તદુપપાદનાય પરમાત્મશક્તેર્દ્વેધા વિભાગઃ
દ્વે શક્તી તસ્ય વિદ્યતે વિષ્ણોઃ સર્વાર્થસાધને।
પ્રધાનભૂતે યાભ્યાં તુ વહત્યેષ જગદ્ધુરમ્

---------------------------------------------------
22. તત્ત્વં અ બ્ એ f
23. અલ્પં દ્
---------------------------------------------------
એકા ત્વિચ્છાત્મિકા તસ્ય તથાન્યા તુ ક્રિયાત્મિકા।
તત્રેચ્છારૂપિણ્યાઃ શક્તેર્લક્ષ્મીરૂપત્વમ્
પ્રથમા પરમા લક્ષ્મીર્જગત્ત્રાતુઃ કુટુન્બિની

ક્રિયારૂપાયાઃ શક્તેઃ સુદર્શનરૂપત્વમ્
તત્ત્વવિદ્ભિરિદં પ્રોક્તં દ્વિતીયેહ સુદર્શનમ્।
તાભ્યાં શક્તિભ્યાં વિના ભગવતોઽપ્યકિંચિત્કરત્વમ્
તસ્માલ્લક્ષ્મ્યા વિના દેવઃ સંકલ્પે ન પ્રભુર્હરિઃ

અનેનાપિ વિના કર્તું કિંચિન્નાર્હતિ કેશવઃ।
તસ્ય શક્તિદ્વયસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાદ્યુપકરણત્વમ્
અનેન સર્વં સૃજતિ દેવોઽનેનૈવ પાતિ ચ

અનેન સંહૃતિં દેવો વિશ્વસ્યાન્તે કરોતિ ચ।
અનેન દાનવાન્ દૈત્યાન્નિહન્તિ મધુસૂદનઃ

ક્રિયતેઽનેન તત્કર્મ સર્વં સર્વગતેન વૈ।
રક્ષકં પરમાત્માનં પ્રતિ શક્તિદ્વયસ્યાપિ રક્ષ્યકોટ્યન્તર્ભાવઃ।
તસ્માત્ સર્વાત્મના ચૈનં 24સ્વબુદ્ધ્યા પરિરક્ષતિ

વિશિષ્ય લક્ષ્મ્યા અપિ રક્ષ્યકોટ્યન્તર્ભાવપ્રતિપાદનમ્
યથા સ્વં સ્વામિના રક્ષ્યં રક્ષ્યતે સ્વયમેવ હિ।
એવં સર્વસ્ય જનનીં લક્ષ્મીં લક્ષ્મીધરઃ સ્વયમ્

ચતુર્ધા વ્યૂહ્ય ચાત્માનં સ્વભૂતાં પરિરક્ષતિ।
-------------------------------------------------