અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 78

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે વાસ્તુપૂજાકથનં નામ
સપ્તસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {78}
:શ્ અથોષ્ટસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
પવિત્રારોહણકથનં
ઈશ્વર ઉવાચ
પવિત્રારોહણં વક્ષ્યે ક્રિયાર્ચાદિષુ પૂરણં ।અપ્_78.001અબ્।
નિત્યં તન્નિત્યમુદ્દિષ્ટં નૈમિત્તિકમથાપરં

આષાઢાદિચતુર્દશ્યામથ શ્રાવણભાદ્રયોઃ ।અપ્_78.002અબ્।
સિતાસિતાસુ કર્તવ્યં ચતુર્દશ્યષ્ટમીષુ તત્

કુર્યાદ્વા કાર્ત્તિકીં યાવત્તિથૌ પ્રતિપાદિકે ।અપ્_78.003અબ્।
વહ્નિબ્રહ્મામ્બિકેભાસ્યનાગસ્કન્દાર્કશૂલિનાં

દુર્ગાયમેન્દ્રગોવિન્દસ્મરશમ્ભુસુધાભુજાં(2) ।અપ્_78.004અબ્।
સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કૃતાદિષુ યથાક્રમં

કલૌ કાર્પાસજં ચાપિ પટ્ટપદ્માદિસૂત્રકં ।અપ્_78.005અબ્।
પ્રણવશ્ ચન્દ્રમા વહ્નિર્બ્રહ્મા નાગો ગુહો હરિઃ(3)

સર્વેશઃ(4) સર્વદેવાઃ સ્યુઃ ક્રમેણ નવતન્તુષુ ।અપ્_78.006અબ્।
અષ્ટોત્તરશતાન્યર્ધં તદર્ધં ચોત્તમાદિકં

એકાશીત્યાથવા સૂત્રૈસ્ત્રિંશતાપ્પષ્ટયુક્તયા ।અપ્_78.007અબ્।
:ન્
1 શરીરોન્માદવાયવ ઇતિ ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 સ્વધાભુજામિતિ ખ, ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકત્રયપાઠઃ
3 ગુહો રવિરિતિ ખ, ગ, ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકચતુષ્ટયપાઠઃ
4 સદેશ ઇતિ ખ, ગ, ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 231
પઞ્ચાશતા વા કર્તવ્યં તુલ્યગ્રન્થ્યન્તરાલકં

દ્વાદશાઙ્ગુલમાનાનિ વ્યાસાદષ્ટાઙ્ગુલાનિ ચ ।અપ્_78.008અબ્।
લિઙ્ગવિસ્તારમાનાનિ ચતુરઙ્ગુલકાનિ વા

તથૈવ પિણ્ડિકાસ્પર્શં ચતુર્થં સર્વદૈવતં ।અપ્_78.009અબ્।
ગઙ્ગાવતારકં કાર્યં સુજાતેન સુધૌતકં

ગ્રન્થિં કુર્યાચ્ચ વામેન અઘોરણાથ શોધયેત્ ।અપ્_78.010અબ્।
રઞ્જયેત્ પુરુષેણૈવ રક્તચન્દનકુઙ્કુમૈઃ

કસ્તૂરીરોચનાચન્દ્રૈર્ હરિદ્રાગૈર્ ઇકાદિભિઃ ।અપ્_78.011અબ્।
ગ્રન્થયો દશ કર્તવ્યા અથવા તન્તુસઙ્ખ્યયા

અન્તરં વા યથાશોભમેકદ્વિચતુરઙ્ગુલં ।અપ્_78.012અબ્।
પ્રકૃતિઃ પૌરુષી વીરા ચતુર્થી ત્વપરાજિતા

જયાન્યા વિજયા ષષ્ઠી અજિતા ચ સદાશિવા ।અપ્_78.013અબ્।
મનોન્મની સર્વમુખી ગ્રન્થયો ઽભ્યધિકાઃ શુભાઃ

કાર્યા વા ચન્દ્રવહ્ન્યર્કપવિત્રં(1) શિવવદ્ધૃદિ ।અપ્_78.014અબ્।
એકૈકં નિજમૂર્તૌ વા પુપ્તકે ગુરુકે ગણે(2)

સ્યાદેકૈકં તથા દ્વારદિક્પાલકલશાદિષુ ।અપ્_78.015અબ્।
હસ્તાદિનવહસ્તાન્તં લિઙ્ગાનાં સ્યાત્પવિત્રકં

અષ્ટાવિંશતિતો યુદ્ધં દશભિર્દશભિઃ ક્રમાત્ ।અપ્_78.016અબ્।
દ્વ્યઙ્ગુલાભ્યન્તરાસ્તત્ર ક્રમાદેકાઙ્ગુલાન્તરાઃ

ગ્રન્થયો માનમપ્યેષાં લિઙ્ગવિસ્તારસસ્મિતં ।અપ્_78.017અબ્।
સપ્તમ્યાં વા ત્રયોદશ્યાં કૃતનિત્યક્રિયઃ શુચિઃ

ભૂષયેત્ પુષ્પવસ્ત્રાદ્યૈઃ સાયાહ્ને યાગમન્દિરં ।અપ્_78.018અબ્।
:ન્
1 ચણ્ડવહ્ન્યર્કપવિત્રમિતિ ખ, ગ, ઙ. ચિહ્નિતપુસ્તકત્રયપાઠઃ
2 પુસ્તકે ગુરવે ગણો ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 232
કૃત્વા નૈમિત્તિકીં સન્ધ્યાં વિશેષેણ ચ તર્પણં

પરિગૃહીતે ભૂભાગે પવિત્રે સૂર્યમર્ચયેત્(1) ।અપ્_78.019અબ્।
આચમ્ય સકલીકૃત્ય પ્રણવાર્ઘ્યકરો ગુરુઃ

દ્વારાણ્યસ્ત્રેણ સમ્પ્રોક્ષ્ય પૂર્વાદિક્રમતો ઽર્ચયેત્ ।અપ્_78.020અબ્।
હાં શાન્તિકલાદ્વારાય તથા વિદ્યાકલાત્મને

નિવૃત્તિકલાદ્વારાય પ્રતિષ્ઠાખ્યકલાત્મને ।અપ્_78.021અબ્।
તચ્છાખયોઃ પ્રતિદ્વારં દ્વૌ દ્વૌ દ્વારાધિપૌ યજેત્

નન્દિને મહાકાલાય ભૃઙ્ગિણે ઽથ ગણાય ચ ।અપ્_78.022અબ્।
વૃષભાય ચ સ્કન્દાય દેવ્યૈ ચણ્ડાય ચ ક્રમાત્

નિત્યં ચ દ્વારપાલાદીન્ પ્રવિશ્ય દ્વારપશ્ચિમે ।અપ્_78.023અબ્।
ઇષ્ટ્વા વાસ્તું ભૂતશુદ્ધિં વિશેષાર્ઘ્યકરઃ શિવઃ

પ્રોક્ષણાદ્યં(2) વિધાયાથ યજ્ઞસમ્ભારકૃન્નરઃ ।અપ્_78.024અબ્।
મન્ત્રયેદ્દર્ભદૂર્વાદ્યૈઃ પુષ્પાદ્યૈશ્ ચ હૃદાદિભિઃ

શિવહસ્તં વિધાયેત્થં(3) સ્વશિરસ્યધિરોપયેત્ ।અપ્_78.025અબ્।
શિવો ઽહમાદિઃ સર્વજ્ઞો મમ યજ્ઞપ્રધાનતા

અત્યર્થં ભાવયેદ્દેવં જ્ઞાનખદ્ગકરો ગુરુઃ ।અપ્_78.026અબ્।
નૈરૃતીં દિશમાસાદ્ય પ્રક્ષિપેદુદગાનનઃ

અર્ઘ્યામ્બુ પઞ્ચગવ્યઞ્ચ સમસ્તાન્ મખમણ્ડપે ।અપ્_78.027અબ્।
ચતુષ્પથાન્તસંસ્કારૈર્ વીક્ષણાદ્યૈઃ(4) સુસંસ્કૃતૈઃ

વિક્ષિપ્ય વિકિરાંસ્તત્ર કુશકૂર્ચોપસંહરેત્(5) ।અપ્_78.028અબ્।
:ન્
1 સૂત્રિતે સૂર્યમર્ચયેદિતિ ખ, ગ, ઘ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકચતુષ્ટયપાઠઃ
2 પ્રોક્ષણચ્ચેતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 વિધાયૈકમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 બ્રાહ્મણાદ્યૈર્ ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 દશકૂર્ઞ્ચોપસંહરેદિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 233
તાનીશદિશિ(1) વર્ધન્યામાસનાયોપકલ્પયેત્

નૈરૃતે વાસ્તુગીર્વાણા દ્વારે લક્ષ્મીં પ્રપૂજયેત્ ।અપ્_78.029અબ્।
પશ્ચિમાભિમુખં કુમ્ભં સર્વધાન્યોપરિ સ્થિતં

પ્રણવેન વૃષારૂઢં સિંહસ્થાં વર્ધનીન્તતઃ ।અપ્_78.030અબ્।
કુમ્ભે સાઙ્ગં શિવન્દેવં વર્ધન્યામર્ચયેત્(2)

દિક્ષુ શક્રાદિદિક્પાલાન્ વિષ્ણુબ્રહ્મશિવાદિકાન્(3) ।અપ્_78.031અબ્।
વર્ધનીં સમ્યગાદાય ઘટપૃષ્ટાનુગામિનીં

શિવાજ્ઞાં શ્રાવયેન્મન્ત્રી પૂર્વાદીશાનગોચરં ।અપ્_78.032અબ્।
અવિચ્છિન્નપયોધારાં મૂલમન્ત્રમુદીરયેત્

સમન્તાદ્ ભ્રામયેદેનાં રક્ષાર્થં શસ્ત્રરૂપિણીં ।અપ્_78.033અબ્।
પૂર્વં કલશમારોપ્ય શસ્ત્રાર્થન્તસ્ય(4) વામતઃ

સમગ્રાસનકે કુમ્ભે યજેદ્દેવં સ્થિરાસને ।અપ્_78.034અબ્।
વર્ધન્યાં પ્રણવસ્થાયામાયુધન્તદનુ દ્વયોઃ

ભગલિઙ્ગસમાયોગં વિદધ્યાલ્લિઙ્ગમુદ્રયા ।અપ્_78.035અબ્।
કુમ્ભે નિવેદ્ય બોધાસિં મૂલમન્ત્રજપન્તથા

તદ્દશાંશેન વર્ધન્યાં રક્ષાં વિજ્ઞાપયેદપિ(5) ।અપ્_78.036અબ્।
ગણેશં વાયવે ઽભ્યર્ચ્ય હરં પઞ્ચામૃતાદિભિઃ

સ્નાપયેત્ પૂર્વવત્ પ્રાર્ચ્ય(6) કુણ્ડે ચ શિવપાવકં(7) ।અપ્_78.037અબ્।
:ન્
1 અનીશદિશિ ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
2 વર્ધન્યાં શસ્ત્રમર્ચયેદિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 વિષ્ણુબ્રહ્માવસાનકાનિતિ ખ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
4 શસ્ત્રાલમ્ભસ્યેતિ ક, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
5 રક્ષાં ચ કારયેત્ સદેતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 પૂર્વવત્ સ્નાપયેત્ પ્રાર્ચેદિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । સ્થાપયેત્
પૂર્વવચ્ચાગ્નિમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
7 કુમ્ભે વા શિવમર્ચયેદિતિ ગ, ચિહ્નિતસ્પુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 234
વિધિવચ્ચ ચરું કૃત્વા સમ્પાતાહુતિશોધિતં

દેવાગ્ર્યાત્મવિભેદેન દર્ષ્યા તં વિભજેત્ ત્રિધા ।અપ્_78.038અબ્।
દત્વા ભાગૌ શિવાગ્નિભ્યાં સંરક્ષેદ્ભાગમાત્મનિ

શરેણ ચર્મણા દેયં પૂર્વતો દન્તધાવનં ।અપ્_78.039અબ્।
તસ્માદ્ઘોરશિખાભ્યાં વા દક્ષિણે પશ્ચિમે મૃદં

સાદ્યોજાતેન ચ હૃદા ચોત્તરે વામનીકૃતં(1) ।અપ્_78.040અબ્।
જલં(2) વામેન શિરસા ઈશે ગન્ધાન્વિતં જલં

પઞ્ચગવ્યં પલાશાદિપુટકં વૈ સમન્તતઃ ।અપ્_78.041અબ્।
ઐશાન્યાં કુસુમં દદ્યાદાગ્નેય્યાં દિશિ રોચનાં

અગુરું નિરૃતાશાયાં વાયવ્યાં ચ ચતુઃસમં ।અપ્_78.042અબ્।
હોમદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ સદ્યોજાતૈઃ કુશૈઃ સહ

દણ્ડાક્ષસૂત્રકૌપીનભિક્ષાપાત્રાણિ(3) રૂપિણે ।અપ્_78.043અબ્।
કજ્જલં કુઙ્કુમન્તૈલં શલાકાં કેશશોધનીં

તામ્બૂલં દર્પણં દદ્યાદુત્તરે રોચનામપિ ।અપ્_78.044અબ્।
આસનં પાદુકે પાત્રં યોગપટ્ટાતપત્રકં

ઐશાન્યામીશમન્ત્રેણ દદ્યાદીશાનતુષ્ટયે ।અપ્_78.045અબ્।
પૂર્વસ્યાઞ્ચરુકં સાજ્યં દદ્યાદ્ગન્ધાદિકં નવે

પૂર્વિત્રાણિ સમાદાય પ્રોક્ષિતાન્યર્ઘ્યવારિણા ।અપ્_78.046અબ્।
સંહિતામન્ત્રપૂતાનિ નીત્વા પાવકસન્નિધિં

કૃષ્ણાજિનાદિના.અચ્છાદ્ય સ્મરન્ સંવત્સરાત્મકં ।અપ્_78.047અબ્।
સાક્ષિણં સર્વકૃત્યાનાં ગોપ્તારં શિવમવ્યયં

:ન્
1 સદ્યોજાતેન ચ હૃદા ચોત્તરે વામનીયકમિતિ ખ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । સદ્યોજાતેન ચ હૃદા ચોત્તરે ધામ
નિષ્ફલમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ફલમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 દણ્ડાક્ષસૂત્રકૌપાનતીર્થપાત્રાણિ ઇતિ ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 235
સ્વેતિ હેતિ પ્રયોગેણ મન્ત્રસંહિતયા પુનઃ ।અપ્_78.048અબ્।
શોધયેચ્ચ પવિત્રાણિ વારાણામેકવિંશતિં

ગૃહાદિ વેષ્ટયેત્સૂત્રૈર્ ગન્ધાદ્યં (1) રવયે દદેત્ ।અપ્_78.049અબ્।
પૂજિતાય સમાચમ્ય(2) કૃતન્યાસઃ કૃતાર્ઘ્યકઃ

નન્દ્યાદિભ્યો ઽથ(3) ગન્ધાખ્યં(4) વાસ્તોશ્ચાથ પ્રવિશ્ય ચ ।અપ્_78.050અબ્।
શસ્ત્રેભ્યો લોકપાલેભ્યઃ સ્વનામ્ના શિવકુમ્ભકે

વર્ધન્યૈ વિઘ્નરાજાય ગુરવે હ્ય્ આત્મને યજેત્ ।અપ્_78.051અબ્।
અથ સર્વૌષધીલિપ્તં ધૂપિતં પુષ્પદૂર્વયા

આમન્ત્ર્ય ચ પવિત્રં(5) તત્ વિધાયાઞ્જલિમધ્યગં ।અપ્_78.052અબ્।
ઓં સમસ્તવિધિચ્છિદ્રપૂરણે ચ વિધિં પ્રતિ

પ્રભવમન્ત્રયામિ ત્વાં ત્વદિચ્છાવાપ્તિકારિકાં ।અપ્_78.053અબ્।
તત્સિદ્ધિમનુજાનીહિ યજતશ્ચિદચિત્પતે

સર્વથા સર્વદા શમ્ભો નમસ્તે ઽસ્તુ પ્રસીદ મે ।અપ્_78.054અબ્।
આમન્ત્રિતો ઽસિ દેવેશ સહ દેવ્યા ગણેશ્વરૈઃ

મન્ત્રેશૈર્ લોકપાલૈશ્ ચ સહિતઃ પરિચારકૈઃ(6) ।અપ્_78.055અબ્।
નિમન્ત્રયામ્યહન્તુભ્યં પ્રભાતે તુ પવિત્રકં

નિયમઞ્ચ કરિષ્યામિ પરમેશ તવાજ્ઞયા ।અપ્_78.056અબ્।
ઇત્યેવન્દેવમામન્ત્ર્ય રેચકેનામૃતીકૃતં

શિવાન્તં મૂલમુચ્ચાર્ય તચ્છિવાય નિવેદયેત્ ।અપ્_78.057અબ્।
:ન્
1 ગન્ધાખ્યમિતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપઠઃ
2 પૂજનાર્થં સમાચમ્ય ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 રવ્યાદિભ્યો ઽથેતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 ગન્ધાદ્યમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 આમન્ત્રણપવિત્રમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 પરિવારકૈવિતિ ગ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 236
જપં સ્તોત્રં પ્રમાણઞ્ચ કૃત્વા શમ્ભું ક્ષમાપયેત્

હુત્વા ચરોસ્તૃતીયાંશં તદ્દદ્દીત શિવાગ્નયે(1) ।અપ્_78.058અબ્।
દિગ્વાસિભ્યો દિગીશેભ્યો ભૂતમાતૃગણેભ્ય ઉ(2)

રુદ્રેભ્યો ક્ષેત્રપાદિભ્યો(3) નમઃ સ્વાહા બલિસ્ત્વયં ।અપ્_78.059અબ્।
દિઙ્નાગાદ્યૈશ્ ચ પૂર્વાદૌ ક્ષેત્રાય ચાગ્નયે બલિઃ

સમાચમ્ય વિધિચ્છિદ્રપૂરકં હોમમાચરેત્ ।અપ્_78.060અબ્।
પૂર્ણાં વ્યાહૃતિહોમઞ્ચ કૃત્વા રુન્ધીત પાવકં

તત ઓમગ્નયે સ્વાહા સ્વાહા સોમાય ચૈવ હિ ।અપ્_78.061અબ્।
ઓમગ્નીષોમાભ્યાં સ્વાહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે તથા

ઇત્યાહુતિચતુષ્કન્તુ દત્વા કુર્યાત્તુ યોજનાં ।અપ્_78.062અબ્।
વહ્નિકુણ્ડાર્ચિતં દેવં મણ્ડલાભ્યર્ચિતે શિવે

નાડીસન્ધાનરૂપેણ વિધિના યોજયેત્તતઃ ।અપ્_78.063અબ્।
વંશાદિપાત્રે વિન્યસ્ય અસ્ત્રઞ્ચ હૃદયન્તતઃ

અધિરોપ્ય પવિત્રાણિ કલાભિર્વાથ મન્ત્રયેત્ ।અપ્_78.064અબ્।
ષડઙ્ગં બ્રહ્મમૂલૈર્ વા હૃદ્ધર્માસ્ત્રઞ્ચ યોજયેત્

વિધાય સૂત્રૈઃ સંવેષ્ટ્ય પૂજયિત્વાઙ્ગસમ્ભવૈઃ(4) ।અપ્_78.065અબ્।
રક્ષાર્થં જગદીશાય ભક્તિનમ્રઃ સમર્પયેત્

પૂજિતે પુષ્પધૂપાદ્યૈર્ દત્વા સિદ્ધાન્તપુસ્તકે ।અપ્_78.066અબ્।
ગુરોઃ પાદાન્તિકં ગત્વા ભક્ત્યા દદ્યાત્ પવિત્રકં

નિર્ગત્ય વહિરાચમ્ય ગોમયે મણ્ડલત્રયે ।અપ્_78.067અબ્।
:ન્
1 શિવાજ્ઞયા ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ભૂતમાતૃગણેષુ ફડિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 રુદ્રેભ્યઃ ક્ષેત્રપાલેભ્ય ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 પૂજયિત્વા તતઃ શિવમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । પૂજયિત્વાથ
સઞ્ચરૈર્ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 237
પઞ્ચગવ્યઞ્ચરુન્દન્તધાવનઞ્ચ ક્રમાદ્ યજેત્

આચાન્તો મન્ત્રસમ્બદ્ધઃ કૃતસઙ્ગીતજાગરઃ ।અપ્_78.068અબ્।
સ્વપેદન્તઃ સ્મરન્નીશં બુભુક્ષુર્દર્ભસંસ્તરે

અનેનૈવ પ્રકારેણ મુમુક્ષુરપિ સંવિશેત્ ।અપ્_78.069અબ્।
કેવલમ્ભસ્મશય્યાયાં સોપવાસઃ સમાહિતઃ