અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 64

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુત્રાણે આગ્નેયે
દેવાદિપ્રતિષ્ઠાપુસ્તકપ્રતિષ્ઠાકથનં નામ
ત્રિષષ્ટિતમોધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {64}
:શ્ અથ ચતુઃષષ્ટિતમોધ્યાયઃ
કૂપાદિપ્રતિષ્ઠાકથનં
ભગવાનુવાચ
કૂપવાપીતડાગાનાં પ્રતિષ્ઠાં વચ્મિ તાં શૃણુ ।અપ્_64.001અબ્।
જલરૂપેણ હિ હરિઃ સોમો વરુણ ઉત્તમ

અગ્નીષોમમયં વિશ્વં વિષ્ણુરાપસ્તુ કારણં ।અપ્_64.002અબ્।
હૈમં રૌપ્યં રત્નજં વા વરુણં કારયેન્નરઃ

દ્વિભુજં હંસપૃષ્ઠસ્થં દક્ષિણેનાભયપ્રદં ।અપ્_64.003અબ્।
વામેન નાગપાશં તં નદીનાગાદિસંયુતં

યાગમણ્ડપમધ્યે સ્યાદ્વેદિકા કુણ્ડમણ્ડિતા ।અપ્_64.004અબ્।
તોરણં વારુણં કુમ્ભં ન્યસેચ્ચ કરકાન્વિતં

ભદ્રકે ચાર્ધચન્દ્રે વા સ્વસ્તિકે દ્વારિ કુમ્ભકાન્ ।અપ્_64.005અબ્।
અગ્ન્યાધાનં ચાપ્યકુણ્ડે કૃત્વા પૂર્ણાં પ્રદાપયેત્

:પ્ 187
વરુણં સ્નાનપીઠે તુ યે તે શતેતિ સંસ્પૃશેત્ ।અપ્_64.006અબ્।
ઘૃતેનાભ્યઞ્જયેત્ પશ્ચાન્મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

શન્નો દેવીતિ પ્રક્ષાલ્ય શુદ્ધવત્યા શિવોદકૈઃ ।અપ્_64.007અબ્।
અધિવાસયેદષ્ટકુમ્ભાન્ સામુદ્રં પૂર્વકુમ્ભકે

ગાઙ્ગમગ્નૌ વર્ષતોયં દક્ષે રક્ષસ્તુ નૈર્ઝરં ।અપ્_64.008અબ્।
નદીતોયં પશ્ચિમે તુ વાયવ્યે તુ નદોદકં

ઔદ્ભિજ્જં ચોત્તરે સ્થાપ્ય ઐશાન્યાં તીર્થસમ્ભવં ।અપ્_64.009અબ્।
અલાભે તુ નદીતોયં(1) યાસાં રાજેતિ મન્ત્રયેત્(2)

દેવં નિર્માર્જ્ય નિર્મઞ્છ્ય દુર્મિત્રિયેતિ વિચક્ષણઃ(3) ।અપ્_64.010અબ્।
નેત્રે ચોન્મીલયેચ્ચિત્રં તચ્ચક્ષુર્મધુરત્રયૈઃ

જ્યોતિઃ સમ્પૂરયેદ્ધૈમ્યાં ગુરવે ગામથાર્પયેત્ ।અપ્_64.011અબ્।
સમુદ્રજ્યેષ્ઠેત્યભિષિઞ્ચયેદ્વરુણં પૂર્વકુમ્ભતઃ

સમુદ્રં ગચ્છ ગાઙ્ગેયાત્ સોમો ધેન્વિતિ વર્ષકાત્ ।અપ્_64.012અબ્।
દેવીરાપો નિર્ઝરાદ્ભિર્ નદાદ્ભિઃ પઞ્ચનદ્યતઃ

ઉદ્ભિદદ્ભ્યશ્ચોદ્ભિદેન પાવમાન્યાથ તીર્થકૈઃ ।અપ્_64.013અબ્।
આપો હિ ષ્ઠા પઞ્ચગવ્યાદ્ધિરણ્યવર્ણેતિ સ્વર્ણજાત્

આપો અસ્મેતિ વર્ષોપ્ત્યૈર્ વ્યાહૃત્યા કૂપસમ્ભવૈઃ ।અપ્_64.014અબ્।
વરુણઞ્ચ તડાગોપ્ત્યૈર્ વરુણાદ્ભિસ્તુ વશ્યતઃ

આપો દેવીતિ ગિરિજૈર્ એકાશીવિઘટૈસ્તતઃ ।અપ્_64.015અબ્।
સ્નાપયેદ્વરુણસ્યેતિ ત્વન્નો વરુણા ચાર્ઘ્યકં

વ્યાહૃત્યા મધુપર્કન્તુ વૃહસ્પતેતિ વસ્ત્રકં ।અપ્_64.016અબ્।
વરુણેતિ પવિત્રન્તુ પ્રણવેનોત્તરીયકં

:ન્
1 નદીક્ષોદમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 આસાં રુદ્રેતિ કીર્તયેદિતિ ઙ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ઇન્દ્રિયેતિ વિચક્ષણ ઇતિ ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 188
યદ્વારણ્યેન પુષ્પાદિ પ્રદદ્યાદ્વરુણાય તુ ।અપ્_64.017અબ્।
ચામરં દર્પણં છત્રં વ્યજનં વૈજયન્તિકાં

મૂલેનોત્તિષ્ઠેત્યુત્થાપ્ય તાં રાત્રિમધિવાસયેત્ ।અપ્_64.018અબ્।
વરુણઞ્ચેતિ સાન્નિધ્યં યદ્વારણ્યેન પૂજયેત્

સજીવીકરણં મૂલાત્ પુનર્ગન્ધાદિના યજેત્ ।અપ્_64.019અબ્।
મણ્ડપે(1) પૂર્વવત્ પ્રાર્ચ્ય કુણ્ડેષુ સમિદાદિકં

વેદાદિમન્ત્રૈર્ ગન્ધાદ્યાશ્ ચતસ્રો ધેનવો દુહેત્ ।અપ્_64.020અબ્।
દિક્ષ્વથો વૈ યવચરું તતઃ સંસ્થાપ્ય હોમયેત્(2)

વ્યાહૃત્યા વાથ ગાયત્ર્યા મૂલેનામન્ત્રયેત્તથા ।અપ્_64.021અબ્।
સૂર્યાય પ્રજાપતયે દ્યૌઃ સ્વાહા ચાન્તરિક્ષકઃ

તસ્યૈ પૃથિવ્યૈ દેહધૃત્યૈ ઇહ સ્વધૃતયે તતઃ ।અપ્_64.022અબ્।
ઇહ રત્યૈ ચેહ રમત્યા ઉગ્રો ભીમશ્ ચ રૌદ્રકઃ

વિષ્ણુશ્ ચ વરુણો ધાતા રાયસ્પોષો મહેન્દ્રકઃ(3) ।અપ્_64.023અબ્।
અગ્નિર્યમો નૈરૃતો ઽથ વરુણો વાયુરેવ ચ

કુવેર ઈશો ઽનન્તો ઽથ બ્રહ્મા રાજા જલેશ્વરઃ ।અપ્_64.024અબ્।
તસ્મૈ સ્વાહેદં વિષ્ણુશ્ ચ તદ્વિપ્રાસેતિ હોમયેત્

સોમો ધેન્વિતિ ષડ્ હુત્વા ઇમં મેતિ ચ હોમયેત્ ।અપ્_64.025અબ્।
આપો હિ ષ્ઠેતિ તિસૃભિરિમા રુદ્રેતિ હોમયેત્

દશાદિક્ષુ બલિં દદ્યાત્ ગન્ધપુષ્પાદિનાર્ચયેત્ ।અપ્_64.026અબ્।
પ્રતિમાં તુ સમુત્થાપ્ય મણ્ડલે વિન્યસેદ્ બુધઃ

પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્ હેમપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્ ।અપ્_64.027અબ્।
:ન્
1 મણ્ડલે ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
2 મૂલે ત્વગ્નૌ ચ હોમયેદિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 વાયુઃ સોમો મહેન્દ્રક ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 189
જલાશયાંસ્તુ દિગ્ભાગે વિતસ્તિદ્વયસમ્મિતાન્

કૃત્વાષ્ટૌ સ્થણ્ડિલાન્ રમ્યાન્ સૈકતાન્ દેશિકોત્તમઃ ।અપ્_64.028અબ્।
વરુણસ્યેતિ મન્ત્રેણ સાજ્યમષ્ટશતં તતઃ

ચરું યવમયં હુત્વા(1) શાન્તિતોયં સમાચરેત્ ।અપ્_64.029અબ્।
સેચયેન્મૂર્ધ્નિ દેવં તુ સજીવકરણં ચરેત્

ધ્યાયેત્તુ વરુણં યુક્તં ગૌર્યા નદનદીગણૈઃ ।અપ્_64.030અબ્।
ઓં વરુણાય નમો ઽભ્યર્ચ્ય તતઃ સાન્નિધ્યમાચરેત્

ઉત્થાપ્ય(2) નાગપૃષ્ઠાદ્યૈર્ ભ્રામયેત્તૈઃ સમઙ્ગલૈઃ ।અપ્_64.031અબ્।
આપો હિ ષ્ઠેતિ ચ ક્ષિપેત્ત્રિમધ્વાક્તે ઘટે જલે

જલાશયે મધ્યગતં સુગુપ્તં વિનિવેશયેત્ ।અપ્_64.032અબ્।
સ્નાત્વા ધ્યાયેચ્ચ વરુણં સૃષ્ટિં બ્રહ્માણ્ડસઞ્જ્ઞિકાં

અગ્નિવીજેન સન્દગ્દ્ધ્ય તદ્ભસ્મ પ્લાવયેદ્ધરાં ।અપ્_64.033અબ્।
સર્વમપોમયં લોકં ધ્યાયેત્ તત્ર જલેશ્વરં

તોયમધ્યસ્થિતં દેવં તતો યૂપં નિવેશયેત્ ।અપ્_64.034અબ્।
ચતુરસ્રમથાષ્ટાસ્રં વર્તુલં વા પ્રવર્તિતં(3)

આરાધ્ય દેવતાલિઙ્ગં દશહસ્તં તુ કૂપકે ।અપ્_64.035અબ્।
યૂપં યજ્ઞીયવૃક્ષોત્થં મૂલે હૈમં ફલં ન્યસેત્

વાપ્યાં પઞ્ચદશકરં પુષ્કરિણ્યાં તુ વિંશતિકં ।અપ્_64.036અબ્।
તડાગે પઞ્ચવિંશાખ્યં જલમધ્યે નિવેશયેત્

યાગમણ્ડપાઙ્ગેણ વા યૂપબ્રસ્કેતિ મન્ત્રતઃ (4) ।અપ્_64.037અબ્।
સ્થાપ્ય તદ્વેષ્ટયેદ્વસ્ત્રૈર્ યૂપોપરિ પતાકિકાં

:ન્
1 ચરું સચમસં હુત્વેતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ઉત્થાય ઇતિ ખ, ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 સુવર્તિતમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 યૂપસ્થાનેતિ મન્ત્રત ઇતિ ગ, ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 190
તદભ્યર્ચ્ય ચ ગન્ધાદ્યૈર્ જગચ્છાન્તિં સમાચરેત્ ।અપ્_64.038અબ્।
દક્ષિણાં ગુરવે દદ્યાદ્ભૂગોહેમામ્બુપાત્રકં

દ્વિજેભ્યો દક્ષિણા દેયા આગતાન્ ભોજયેત્તથા ।અપ્_64.039અબ્।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તા યે કેચિત્સલિલાર્થિનઃ

તે તૃપ્તિમુપગચ્છન્તુ તડાગસ્થેન વારિણા ।અપ્_64.040અબ્।
તોયમુત્સર્જયેદેવં(1) પઞ્ચગવ્યં વિનિક્ષિપેત્

આપો હિ ષ્ઠેતિ તિસૃભિઃ શાન્તિતોયં દ્વિજૈઃ કૃતં ।અપ્_64.041અબ્।
તીર્થતોયં ક્ષિપેત્ પુણ્યં ગોકુલઞ્ચાર્પયેદ્વિજાન્(2)

અનિવારિતમન્નાદ્યં સર્વજન્યઞ્ચ કારયેત્ ।અપ્_64.042અબ્।
અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્

એકાહં સ્થાપયેત્તોયં તત્પુણ્યમયુતાયુતં ।અપ્_64.043અબ્।.વિમાને મોદતે સ્વર્ગે નરકં ન સ ગચ્છતિ

ગવાદિ પિવતે યસ્માત્તસ્માત્ કર્તુર્ ન પાતકં ।અપ્_64.044અબ્।
તોયદાનાત્સર્વદાનફલં પ્રાપ્ય દિવં યજેત્