અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 61

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે વાસુદેવપ્રતિષ્ઠાદિકથનં નામ
ષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {61}
:શ્ અથ એકષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
દ્વારપ્રતિષ્ઠાધ્વજારોહાણાદિવિધિઃ
ભગવાનુવાચ
વક્ષે ચાવભૃતસ્નાનં વિષ્ણોર્ નત્વેતિ(1) હોમયેત્ ।અપ્_61.001અબ્।
એકાશીતિપદે કુમ્ભાન્ સ્થાપ્ય સંસ્થાપયેદ્ધરિં

પૂજયેદ્ ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્ બલિં દત્વા ગુરું યજેત્ ।અપ્_61.002અબ્।
દ્વારપ્રતિષ્ઠાં વક્ષ્યામિ દ્વારાધો હેમ વૈ દદેત્

અષ્ટભિઃ કલશૈઃ સ્થાપ્ય શાખોદુમ્બરકૌ ગુરુઃ ।અપ્_61.003અબ્।
ગન્ધાદિભિઃ સમભ્યર્ચ્ય મન્ત્રૈર્ વેદાદિભિર્ગુરુઃ

કુણ્ડેષુ હોમયેદ્વહ્નિં સમિલ્લાજતિલાદિભિઃ ।અપ્_61.004અબ્।
દત્વા શય્યાદિકઞ્ચાધો દદ્યાદાધારશક્તિકાં

શાખયોર્વિન્યસેન્મૂલે દેવૌ ચણ્ડપ્રચણ્દકૌ ।અપ્_61.005અબ્।
ઊર્ધ્વોદુમ્બરકે દેવીં લક્ષ્મીં સુરગણાર્ચિતાં

ન્યસ્યાભ્યર્ચ્ય(3) યથાન્યાયં શ્રીસૂક્તેન ચતુર્મુખં ।અપ્_61.006અબ્।
દત્વા તુ શ્રીફલાદીનિ આચાર્યાદેસ્તુ દક્ષિણાં

પ્રતિષ્ઠાસિદ્ધદ્વારસ્ય ત્વાચાર્યઃ સ્થાપયેદ્ધરિં ।અપ્_61.007અબ્।
:ન્
1 વિષ્ણુર્નુકેતિ ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુર્સ્તકદ્વયપાઠઃ
2 સમિદાજ્યતિલાદિભિરિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 અથાભ્યર્ચ્યેતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 177
પ્રાસાદાદસ્ય પ્રતિષ્ઠન્તુ હૃત્પ્રતિષ્ઠેતિ તાં શૃણુ

સમાપ્તૌ શુકનાશાયા(1) વેદ્યાઃ પ્રાગ્દર્ભમસ્તકે ।અપ્_61.008અબ્।
સૌવર્ણં રાજતં કુમ્ભમથવા શુક્લનિર્મિતં(2)

અષ્ટરત્નૌષધીધાતુવીજલૌહાન્વિતં શુભં ।અપ્_61.009અબ્।
સવસ્ત્રં પૂરિતં ચાદ્ભિર્મણ્ડલે ચાધિવાસયેત્

સપલ્લવં નૃસિંહેન હુત્વા સમ્પાતસઞ્ચિતં ।અપ્_61.010અબ્।
નારાયણાખ્યતત્ત્વેન પ્રાણભૂતં ન્યસેત્તતઃ

વૈરાજભૂતાન્તં(3) ધ્યાયેત્ પ્રાસાદસ્ય સુરેશ્વર ।અપ્_61.011અબ્।
તતઃ પુરુષવત્સર્વં પ્રાસાદં ચિન્તયેદ્ બુધઃ

અધો દત્વા સુવર્ણં તુ તદ્વવદ્ ભૂતં(4) ઘટં ન્યસેત્ ।અપ્_61.012અબ્।
ગુર્વાદૌ દક્ષિણાં દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાદેશ્ ચ ભોજનં

તતઃ પશ્ચાદ્વેદિબન્ધં તદૂર્ધ્વં કણ્ઠબન્ધનં ।અપ્_61.013અબ્।
કણ્ઠોપરિષ્ટાત્ કર્તવ્યં વિમલામલસારકં

તદૂર્ધ્વં વૃકલં(5) કુર્યાચ્ચક્રઞ્ચાદ્યં સુદર્શનં ।અપ્_61.014અબ્।
મૂત્તિં શ્રીવાસુદેવસ્ય ગ્રહગુપ્તાં નિવેદયેત્

કલશં વાથ કુર્વીત તદૂર્ધ્વં ચક્રમુત્તમં ।અપ્_61.015અબ્।
વેદ્યાશ્ ચ પરિતઃ સ્થાપ્યા અષ્ટૌ વિઘ્નેશ્વરાસ્ત્વજ(6)

:ન્
1 વનમાલાયામિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 શુક્તિનિર્મલમિતિ ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ । શુલ્વનિર્મિતમિતિ
ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 વૈરાજરૂપં તમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 તત્ત્વભૂતમિતિ ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 તદૂર્ધ્વં ચૂર્ણકં કુર્યાદિતિ ગ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
તદૂર્ધ્વં ચુલ્વકં કુર્યાદિતિ ખ, ઘ,
ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
6 અષ્ટૌ વેદ્યેશ્વરાસ્ત્વજ ઇતિ ગ, ઘ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકત્રયપાઠઃ
:પ્ 178
ચત્વારો વા ચતુર્દિક્ષુ સ્થાપનીયા ગરુત્મતઃ ।અપ્_61.016અબ્।
ધ્વજારોહં ચ વક્ષ્યામિ યેન ભૂતાદિ નશ્યતિ

પ્રાસાદવિમ્બદ્રવ્યાણાં યાવન્તઃ પરમાણવઃ ।અપ્_61.017અબ્।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ તત્કર્તા વિષ્ણુલોકભાક્

કુમ્ભાણ્ડવેદિવિમ્બાનાં ભ્રમણાદ્વાયુનાનઘ ।અપ્_61.018અબ્।
કણ્ઠસ્યાવેષ્ટનાજ્ જ્ઞેયં ફલં કોટિગુણં ધ્વજાત્

પતાકાનાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ દણ્ડં પુરુષરૂપિણં ।અપ્_61.019અબ્।
પ્રાસાદં વાસુદેવસ્ય મૂર્તિભેદં(1) નિબોધ મે

ધારણાદ્ધરણીં(2) વિદ્ધિ આકાશં શુષિરાત્મકં ।અપ્_61.020અબ્।
તેજસ્તત્ પાવકં વિદ્ધિ વાયું સ્પર્શગતં તથા

પાષાણાદિષ્વેવ જલં પાર્થિવં પૃથિવીગુણં(3) ।અપ્_61.021અબ્।
પ્રતિશબ્દોદ્ભવં શબ્દં સ્પર્શં સ્યાત્ કર્કશાદિકં

શુક્લાદિકં ભવેદ્રૂપં રસમન્નાદિદર્શનં(4) ।અપ્_61.022અબ્।
ધૂપાદિગન્ધં ગન્ધન્તુ વાગ્ ભેર્યાદિષુ સંસ્થિતા

શુકનાશાશ્રિતા નાસા બાહૂ તદ્રથકૌ સ્મૃતૌ ।અપ્_61.023અબ્।
શિરસ્ત્વણ્ડં નિગદિતં કલશં મૂર્ધજં સ્મૃતં

કણ્ઠં કણ્ઠમિતિ જ્ઞેયં સ્કન્ધં વેદી નિગદ્યેતે ।અપ્_61.024અબ્।
પાયૂપસ્થે પ્રણાલે તુ ત્વક્ સુધા પરિકીર્તિતા

મુખં દ્વારં ભવેદસ્ય પ્રતિમા જીવ ઉચ્યતે ।અપ્_61.025અબ્।
તચ્છક્તિં પિણ્ડિકાં વિદ્ધિ પ્રકૃતિં ચ તદાકૃતિં

:ન્
1 મૂર્તિભૂતમિતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ધરણાદ્વારુણીં વિદ્ધિ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
ધરણાદ્વારુણીં દેવીમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
ધારણીં ધરણીં વિદ્ધિ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 પાર્થિવં પૃથિવીતલમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । પાર્થિવં
પૃથિવીજલમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 રસમાસ્થાય દર્શનં રસમાહ્વાદિ દર્શનમિતિ ખ,
ચિહ્નિતપ્સુઅતકપાઠઃ
:પ્ 179
નિશ્ ચલત્વઞ્ચ ગર્ભોસ્યા અધિષ્ઠાતા તુ કેશવઃ ।અપ્_61.026અબ્।
એવમેવ હરિઃ સાક્ષાત્પ્રાસાદત્વેન સંસ્થિતઃ

જઙ્ઘા ત્વસ્ય શિવો જ્ઞેયઃ સ્કન્ધે ધાતા વ્યવસ્થિતઃ ।અપ્_61.027અબ્।
ઊર્ધ્વભાગે સ્થિતો વિષ્ણુરેવં તસ્ય સ્થિતસ્ય હિ

પ્રાસાદસ્ય પ્રતિષ્ઠાન્તુ ધ્વજરૂપેણ મે શૃણુ ।અપ્_61.028અબ્।
ધ્વજં કૃત્વા સુરૈર્ દૈત્યા જિતાઃ શસ્ત્રાદિચિહ્નિતં(1)

અણ્ડોર્ધ્વં કલશં ન્યસ્ય તદૂર્ધ્વં વિન્યસેદ્ધ્વજં ।અપ્_61.029અબ્।
વિમ્બાર્ધમાનં દણ્ડસ્ય(2) ત્રિભાગેનાથ કારયેત્

અષ્ટારં દ્વાદશારં વા મધ્યે મૂર્તિમતાન્વિતં ।અપ્_61.030અબ્।
નારસિંહેન તાર્ક્ષ્યેણ ધ્વજદણ્ડસ્તુ નિર્બ્રણઃ

પ્રાસાદસ્ય તુ વિસ્તારો માનં દણ્ડસ્ય કીર્તિતં ।અપ્_61.031અબ્।
શિખરાર્ધેન વા કુર્યાત્ તૃતીયાર્ધેન વા પુનઃ

દ્વારસ્ય દૈર્ઘ્યાદ્ દ્વિગુણં દણ્ડં વા પરિકલ્પયેત્ ।અપ્_61.032અબ્।
ધ્વજયષ્ટિર્દેવગૃહે ઐશાન્યાં વાયવેથવા

ક્ષૌમાદ્યૈશ્ ચ ધ્વજં કુર્યાદ્વિચિત્રં વૈકવર્ણકં(3) ।અપ્_61.033અબ્।
ઘણ્ટાચામરકિઙ્કિણ્યા ભૂષિતં પાપનાશનં

દણ્ડાગ્રાદ્ધરણીં યાવદ્ધસ્તૈકં વિસ્તરેણ તુ ।અપ્_61.034અબ્।
મહાધ્વજઃ સર્વદઃ સ્યાત્તુર્યાંશાદ્ધીનતોર્ચિતઃ

ધ્વજે ચાર્ધેન વિજ્ઞેયા પતાકા માનવર્જિતા ।અપ્_61.035અબ્।
વિસ્તરેણ ધ્વજઃ કાર્યો વિંશદઙ્ગુલસન્નિભઃ

અધિવાસવિધાનેન ચક્રં દણ્ડં ધ્વજં તથા ।અપ્_61.036અબ્।
:ન્
1 જિતાઃ શક્ત્યાદિચિહ્નિતમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । જિતાઃ
શક્રાદિચિહ્નિતમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 વિમ્બાર્ધમાનં ચક્રન્તુ ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 વિચિત્રઞ્ચૈવ વર્ણકમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 180
દેવવત્ સકલં કૃત્વા મણ્ડપસ્નપનાદિકં

નેત્રોન્મીલનકં ત્યક્તા પૂર્વોક્તં સર્વમાચરેત્ ।અપ્_61.037અબ્।
અધિવાસયેચ્ચ વિધિના શય્યાયાં સ્થાપ્ય દેશિકઃ

તતઃ સહસ્રશીર્ષેતિ સૂક્તં ચક્રે ન્યસેદ્ બુધઃ ।અપ્_61.038અબ્।
તથા સુદર્શનં મન્ત્રં મનસ્તત્ત્વં નિવેશયેત્

મનોરૂપેણ તસ્યૈવ સજીવકરણં સ્મૃતં ।અપ્_61.039અબ્।
અરેષુ મૂર્તયો ન્યસ્યાઃ કેશવાદ્યાઃ સુરોત્તમ

નાભ્યબ્જપ્રતિનેમીષુ ન્યસેત્તત્ત્વાનિ દેશિકઃ ।અપ્_61.040અબ્।
નૃસિંહં વિશ્વરૂપં વા અબ્જમધ્યે નિવેશયેત્

સકલં વિન્યસેદ્દણ્ડે સૂત્રાત્માનં સજીવકં ।અપ્_61.041અબ્।
નિષ્કલં પરમાત્માનં ધ્વજે ધ્યાયન્ ન્યસેદ્ધરિં

તચ્છક્તિં વ્યાપિનીં ધ્યાયેદ્ ધ્વજરૂપાં બલાબલાં(1) ।અપ્_61.042અબ્।
મણ્ડપે(2) સ્થાપ્ય ચાભ્યર્ચ્ય હોમં કુણ્ડેષુ કારયેત્

કલશે સ્વર્ણકલશં ન્યસ્ય રત્નાનિ પઞ્ચ ચ ।અપ્_61.043અબ્।
સ્થાપયેચ્ચક્રમન્ત્રેણ સ્વર્ણચક્રમધસ્તતઃ(3)

પારદેન તુ સમ્પ્લાવ્ય નેત્રપટ્ટેન ચ્છાદયેત્(4) ।અપ્_61.044અબ્।
તતો નિવેશયેચ્ચક્રં તન્મધ્યે નૃહરિં સ્મરેત્

ઓં ક્ષોં નૃસિંહાય(5) નમઃ પૂજયેત્ સ્થાપયેદ્ધરિં ।અપ્_61.045અબ્।
તતો ધ્વજં ગૃહીત્વા તુ યજમાનઃ સબાન્ધવઃ

:ન્
1 ચલાચલામિતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ, સુલોચનમિતિ ગ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 મણ્ડલે ઇતિ ગ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
3 સ્વર્ણચક્રન્તુ મધ્યત ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 નેત્રં યત્નેન ચ્છાદયેદિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 ઓં ક્ષૌં નૃસિંહાય નમ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 181
દધિભક્તયુતે પાત્રે ધ્વજસ્યાગ્રં નિવેશયેત્ ।અપ્_61.046અબ્।
ધ્રુવાદ્યેન ફડન્તેન ધ્વજં મન્ત્રેણ પૂજયેત્

શિરસ્યાધાય તત્ પાત્રં નારાયનમનુસ્મરન્ ।અપ્_61.047અબ્।
પ્રદક્ષિણં તુ કુર્વીત તુર્યમઙ્ગલનિઃસ્વનૈઃ

તતો નિવેશયેત્ દણ્ડં મન્ત્રેણાષ્ટાક્ષરેણ તુ ।અપ્_61.048અબ્।
મુઞ્ચામિ ત્વેતિ સૂક્તેન ધ્વજં મુઞ્ચેદ્વિચક્ષણઃ

પાત્રં ધ્વજં કુઞ્જરાદિ દદ્યાદાચાર્યકે દ્વિજઃ ।અપ્_61.049અબ્।
એષ સાધારણઃ પ્રોક્તો ધ્વજસ્યારોહણે વિધિઃ

યસ્ય દેવસ્ય યચ્ચિહ્નં તન્મન્ત્રેણ સ્થિરં ચરેત્ ।અપ્_61.050અબ્।
સ્વર્ગત્વા ધ્વજદાનાત્તુ રાજા બલી ભવેત્