અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 54

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે લિઙ્ગલક્ષણં નામ
ત્રિપઞ્ચાશત્તમોધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {54}
:શ્ અથ ચતુઃપઞ્ચાશત્તમોધ્યાયઃ
લિઙ્ગમાનાદિકથનં
ભગવાનુવાચ
વક્ષ્યામ્યન્યપ્રકારેણ(1) લિઙ્ગમાનાદિકં શૃણુ ।અપ્_54.001અબ્।
વક્ષ્યે લવણજં લિઙ્ગં ઘૃતજં બુદ્ધિવર્ધનમ્

ભૂતયે વસ્ત્રલિઙ્ગન્તુ લિઙ્ગન્તાત્કાલિકં વિદુઃ ।અપ્_54.002અબ્।
પક્વાપક્વં મૃણ્મયં સ્યાદપક્વાત્ પક્વજં વરં

તતો દારુમયં પુણ્યં દારુજાત્ શૈલજં વરં ।અપ્_54.003અબ્।
શૈલાદ્વરં તુ મુક્તાજં તતો લૌહં સુવર્ણજં

રાજતં કીર્તિતં તામ્રં પૈત્તલં ભુક્તિમુક્તિદં ।અપ્_54.004અબ્।
રઙ્ગજં (2) રસલિઙ્ગઞ્ચ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં વરં

રસજં રસલોહાદિરત્નગર્ભન્તુ વર્ધયેત્ ।અપ્_54.005અબ્।
માનાદિ નેષ્ટં સિદ્ધાદિ સ્થાપિતેથ સ્વયમ્ભુવિ

વામે ચ સ્વેચ્છયા તેષાં પીઠપ્રાસાદકલ્પના ।અપ્_54.006અબ્।
પૂજયેત્ સૂર્યવિમ્બસ્થં દર્પણે પ્રતિવિમ્બિતં

પૂજ્યે હરસ્તુ સર્વત્ર લિઙ્ગે પૂર્ણાર્ચનં ભવેત્ ।અપ્_54.007અબ્।
હસ્તોત્તરવિધં શૈલં(3) દારુજં તદ્વદેવ હિ

:ન્
1 પ્રવક્ષ્યે ઽહં પ્રકારેણેતિ ગ. ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 રત્નજમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 હસ્તે તુ વિવિધં શૈલમિતિ ગ. ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 152
ચલમઙ્ગુલમાનેન દ્વારગર્ભકરૈઃ સ્થિતમ્(1) ।અપ્_54.008અબ્।
અઙ્ગુલાદ્ ગૃહલિઙ્ગં સ્યાદ્યાવત્ પઞ્ચશાઙ્ગુલં

દ્વારમાનાત્ ત્રિસઙ્ખ્યાકં નવધા ગર્ભમાનતઃ ।અપ્_54.009અબ્।
નવધા ગર્ભમાનેન લિઙ્ગન્ધામ્નિ ચ પૂજયેત્

એવં લિઙ્ગાનિ ષટ્ત્રિંશત્ જ્ઞેયાનિ જ્યેષ્ઠમાનતઃ ।અપ્_54.010અબ્।
મધ્યમાનેન ષટ્ત્રિંશત્ ષટ્ત્રિંશદધમેન ચ

ઇત્થમૈક્યેન લિઙ્ગાનાં શતમષ્ટોત્તરં ભવેત્ ।અપ્_54.011અબ્।
એકાઙ્ગુલાદિપઞ્ચાન્તં કન્યસઞ્ચલમુચ્યતે

ષદ્વાદિદશપર્યન્તઞ્ચલં લિઙ્ગઞ્ચ મધ્યમં ।અપ્_54.012અબ્।
એકાદશાઙ્ગુલાદિ સ્યાત્ જ્યેષ્ઠં પઞ્ચદશાન્તકમ્

ષડઙ્ગુલં મહારત્નૈ રત્નૈર્ અન્યૈર્ નવાઙ્ગુલમ્ ।અપ્_54.013અબ્।
રવિભિર્હેમભારોત્થં લિઙ્ગં શેષૈસ્ત્રિપઞ્ચભિઃ

ષોડશાંશે ચ વેદાંશે યુગં લુપ્ત્વોર્ધ્વદેશતઃ ।અપ્_54.014અબ્।
દ્વાત્રિંશત્ષોડશાંશાંશ્ ચ(2) કોણયોસ્તુ વિલોપયેત્

ચતુર્નિવેશનાત્ કણ્ઠો વિંશતિસ્ત્રિયુગૈસ્ તથા(3) ।અપ્_54.015અબ્।
પાર્શ્વાભ્યાં તુ વિલુપ્તાભ્યાં ચલલિઙ્ગં ભવેદ્વરં(4)

ધામ્નો યુગર્તુનાગાંશૈર્ દ્વારં હીનાદિતઃ ક્રમાત્ ।અપ્_54.016અબ્।
લિઙ્ગદ્વારોચ્છ્રયાદર્વાગ્ ભવેત્ પાદોનતઃ ક્રમાત્

ગર્ભાર્ધેનાધમં લિઙ્ગં ભૂતાંશૈઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્વરં ।અપ્_54.017અબ્।
તયોર્મધ્યે ચ સૂત્રાણિ સપ્ત સમ્પાતયેત્ સમં

:ન્
1 વનમઙ્ગુલમાનેન દ્વારગર્ભકરે સ્થિતમિતિ ગ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 દ્વાત્રિંશત્ષોડશાર્ધઞ્ચેતિ ગ, ઘ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકત્રયપાઠઃ
3 વિંશતિસ્ત્રિગુણૈસ્તથેતિ ઘ, ચિહ્નિતપુસુતકપાઠઃ
4 વનલિઙ્ગં ભવેદ્વરમિતિ ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । ચલલિઙ્ગં
ભવેદ્ ધ્રુવમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 153
એવં સ્યુર્નવ સૂત્રાણિ ભૂતસૂત્રૈશ્ ચ મધ્યમં ।અપ્_54.018અબ્।
દ્વ્યન્તરો વામવામઞ્ચ(1) લિઙ્ગાનાં દીર્ઘતા નવ

હસ્તાદ્વિવર્ધતે હસ્તો યાવત્સ્યુર્ નવ પાણયઃ ।અપ્_54.019અબ્।
હીનમધ્યોત્તમં લિઙ્ગં ત્રિવિધં ત્રિવિધાત્મકમ્

એકૈકલિઙ્ગમધ્યેષુ ત્રીણિ ત્રીણિ ચ પાદશઃ ।અપ્_54.020અબ્।
લિઙ્ગાનિ ઘટયેદ્ધીમાન્ ષટ્સુ ચાષ્ટોત્તરેષુ ચ

સ્થિરદીર્ઘપ્રમેયાત્તુ દ્વારગર્ભકરાત્મિકા ।અપ્_54.021અબ્।
ભાગેશઞ્ચાપ્યમીશઞ્ચ દેવેજ્યન્તુલ્યસંજ્ઞિતં

ચત્વારિ લિઙ્ગરૂપાણિ વિષ્કમ્ભેણ તુ લક્ષયેત્ ।અપ્_54.022અબ્।
દીર્ઘમાયાન્વિતં કૃત્વા લિઙ્ગં કુર્યાત્ ત્રિરૂપકં

ચતુરષ્ટાષ્ટવૃત્તઞ્ચ તત્ત્વત્રયગુણાત્મકં ।અપ્_54.023અબ્।
લિઙ્ગાનામીપ્સિતં દૈર્ઘ્યં તેન કૃત્વાઙ્ગુલાનિ વૈ

ધ્વજાદ્યાયૈઃ સુરૈર્ ભૂતૈઃ શિખિભિર્વા હરેત્ કૃતિં ।અપ્_54.024અબ્।
તાન્યઙ્ગુલાનિ યચ્છેષં લક્ષયેચ્ચ શુભાશુભં

ધ્વજાદ્યા ધ્વજસિંહેભવૃષાઃ જ્યેષ્ઠાઃ પરે શુભાઃ ।અપ્_54.025અબ્।
સ્વરેષુ ષડ્જગાન્ધારપઞ્ચમાઃ શુભદાયકાઃ

ભૂતેષુ ચ શુભા ભૂઃ સ્યાદગ્નિષ્વાહવનીયકઃ ।અપ્_54.026અબ્।
ઉક્તાયામસ્ય ચાર્ધાંશે નાગાંશૈર્ ભાજિતે ક્રમાત્

રસભૂતાંશષષ્ઠાંશત્ર્યંશાધિકશરૈર્ ભવેત્ ।અપ્_54.027અબ્।
આઢ્યાનાઢ્યસુરેજ્યાર્કતુલ્યાનાઞ્ચતુરસ્રતા

પઞ્ચમં વર્ધમાનાખ્યં વ્યાસાન્નાહપ્રવૃદ્ધિતઃ ।અપ્_54.028અબ્।
દ્વિધા ભેદા બહૂન્યત્ર વક્ષ્યન્તે વિશ્વકર્મતઃ

આઢ્યાદીનાં ત્રિધા સ્થૌલ્યાદ્યવધૂતં તદષ્ટધા(2) ।અપ્_54.029અબ્।
:ન્
1 અન્તરે વામવામે ચેતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 સ્થૌલ્યાદ્ યવવૃદ્ધ્યા તદષ્ટધા ઇતિ ખ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 154
ત્રિધા હસ્તાજ્જિનાખ્યઞ્ચ યુક્તં સર્વસમેન ચ(1)

પઞ્ચવિંશતિલિઙ્ગાનિ નાદ્યે(2) દેવાર્ચિતે તથા ।અપ્_54.030અબ્।
પઞ્ચસપ્તભિરેકત્વાજ્જિનૈર્ ભક્તૈર્ ભવન્તિ હિ

ચતુર્દશસહસ્રાણિ ચતુર્દશશતાનિ ચ ।અપ્_54.031અબ્।
એવમષ્ટાઙ્ગુલવિસ્તારો(3) નવૈકકરગર્ભતઃ

તેષાં કોણાર્ધકોણસ્થૈશ્ચિન્ત્યાત્ કોણાનિ(4) સૂત્રકૈઃ ।અપ્_54.032અબ્।
વિસ્તારં મધ્યમઃ કૃત્વા સ્થાપ્યં વા મધ્યતસ્ત્રયં

વિભાગાદૂર્ધ્વમષ્ટાસ્રો(5) દ્વ્યષ્ટાસ્રઃસ્યાચ્છિવાંશકઃ ।અપ્_54.033અબ્।
પાદાજ્જાન્વન્તકો બ્રહ્મા નાભ્યન્તો વિષ્ણુરિત્યતઃ

મૂર્ધ્વાન્તો ભૂતભાગેશો વ્યક્તે ઽવ્યક્તે ચ તદ્વતિ ।અપ્_54.034અબ્।
પઞ્ચલિઙ્ગવ્યવસ્થાયાં શિરો વર્તુલમુચ્યતે

છત્રાભં કુક્કુટાભં વા બાલેન્દુપ્રતિમાકૃતિઃ(6) ।અપ્_54.035અબ્।
એકૈકસ્ય ચતુર્ભેદૈઃ(7) કામ્યભેદાત્ ફલં વદે

લિઙ્ગમસ્તકવિસ્તારં વસુભક્તન્તુ કારયેત્ ।અપ્_54.036અબ્।
આદ્યભાગં ચતુર્ધા તુ(8) વિસ્તારોચ્છ્રાયતો ભજેત્

ચત્વારિ તત્ર સૂત્રાણિ(9) ભાગભાગાનુપાતનાત્ ।અપ્_54.037અબ્।
:ન્
1 પૂજયેત્ સર્વમેવ ચેતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 નાઢ્યે દેવાર્ચિત ઇતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 એવમષ્ટાઙ્ગુઅલવિન્યાસ ઇતિ ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 છિન્દ્યાત્ કોણાનીતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । છિન્દ્યાત્ કોષાણિ
ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 દ્વિભાગાદૂર્ધવમષ્ટાસ્ર ઇતિ ખ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 બાલેન્દુત્રપુષાકૃતિરિતિ ખ, ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
7 ચતુર્ભાગૈર્ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
8 અન્ત્યભાગમિતિ ગ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
9 ચત્વારિ તત્ર છત્રાણિ ઇતિ ગ, ઘ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકચતુષ્ટ્યપાઠઃ
:પ્ 155
પુણ્ડરીકન્તુ ભાગેન વિશાલાખ્યં વિલોપનાત્

ત્રિશાતનાત્તુ શ્રીવત્સં શત્રુકૃદ્વેદલોપનાત્ ।અપ્_54.038અબ્।
શિરઃ સર્વસમે શ્રેષ્ઠં કુક્કુટાભં સુરાહ્વયે(1)

ચતુર્ભાગાત્મકે લિઙ્ગેત્રપુષં દ્વયલોપનાત્ ।અપ્_54.039અબ્।
અનાદ્યસ્ય શિરઃ પ્રોક્તમર્ધચન્દ્રં શિરઃ શૃણુ

અંશાત્ પ્રાન્તે યુગાંશૈશ્ ચ ત્વેકાહાન્યામૃતાક્ષકં(2) ।અપ્_54.040અબ્।
પૂર્ણબાલેન્દુકુમુદં દ્વિત્રિવેદક્ષયાત્ ક્રમાત્

ચતુસ્ત્રિરેકવદનં મુખલિઙ્ગમતઃ શૃણુ ।અપ્_54.041અબ્।
પૂજાભાગં પ્રકર્તવ્યં મૂર્ત્યગ્નિપદકલ્પિતં(3)

અર્કાંશં પૂર્વવત્ ત્યક્ત્વા ષટ્ સ્થાનાનિ વિવર્તયત્ ।અપ્_54.042અબ્।
શિરોન્નતિઃ પ્રકર્તવ્યા લલાટં નાસિકા તતઃ

વદનં ચિવુકં ગ્રીવા યુગભાગૈર્ ભુજાક્ષિભિઃ ।અપ્_54.043અબ્।
કરાભ્યાં મુકુલીકૃત્ય(4) પ્રતિમાયાઃ પ્રમાણતઃ

મુખં પ્રતિ સમઃ કાર્યો વિસ્તારાદષ્ટમાંશતઃ ।અપ્_54.044અબ્।
ચતુર્મુખં મયા પ્રોક્તં ત્રિમુખઞ્ચોચ્યતે શૃણુ

કર્ણપાદાધિકાસ્તસ્ય લલાટાદીનિ નિર્દિશેત્ ।અપ્_54.045અબ્।
ભુજૌ ચતુર્ભિર્ભાગૈસ્તુ કર્તવ્યૌ પશ્ચિમોર્જિતં

વિસ્તરાદષ્ટમાંશેન મુખાનાં પ્રતિનિર્ગમઃ ।અપ્_54.046અબ્।
એકવક્ત્રં તથા કાર્યં પૂર્વસ્યાં સૌમ્યલોચનં

લલાટનાસિકાવક્ત્રગ્રીવાયાઞ્ચ વિવર્તયેત્ ।અપ્_54.047અબ્।
:ન્
1 કુક્કુટાણ્ડં સુધાદ્વયે ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 દ્વૈકહાન્યા સુતાહ્વયમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ઋત્વગ્નિપદકલ્પિતમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ, મુખભાગં
પ્રકર્તવ્યં મૂલાગ્નિપદકલ્પિતમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 કર્ણાભ્યાં કુણ્ડલીકૃત્વેતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 156
ભુજાચ્ચ પઞ્ચમાંશેન(1) ભુજહીનં વિવર્તયેત્

વિસ્તારસ્ય ષડંશેન મુખૈર્ નિર્ગમનં હિતં ।અપ્_54.048અબ્।
સર્વેષાં મુખલિઙ્ગાનાં ત્રપુષં વાથ કુક્કુટં