અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 355

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે વ્યાકરણે સમાસો નામ
ચતુઃપઞ્ચાશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {355}
:શ્ અથ પઞ્ચપઞ્ચાશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
તદ્ધિતં
સ્કન્દ ઉવાચ
તદ્ધિતં ત્રિવિધં વક્ષ્યે સામાન્યવૃત્તિરીદૃશી ।અપ્_355.001અબ્।
લે વ્યંસલો વત્સલઃ સ્યાદિલચિ સ્યાત્તુફેનિલં

લોમશઃ શે પામનો ને ઇલચિ સ્યાત્તુ પિચ્છિલં ।અપ્_355.002અબ્।
અણિ પ્રાજ્ઞ આર્ચકઃ સ્યાત્ દન્તાદુરચિ દન્તુરઃ

રે સ્યાન્મધુરં સુશિરં રે સ્યાત્ કેશર ઈદૃશઃ ।અપ્_355.003અબ્।
:પ્ 255
હિરણ્યં યે માલવો વે વલચિ સ્યાદ્રજસ્વલઃ

ઇનૌ ધની કરી હસ્તી ધનિકં ટિકનીરિતં ।અપ્_355.004અબ્।
પયસ્વી વિનિ માયાવી ઊર્ણાયુર્યુચિ ઈરિતં

વાગ્મો મિનિ આલચિ સ્યાદ્વાચાલશ્ચાટચીરિતં ।અપ્_355.005અબ્।
ફલિનો વર્હિણઃ કેકી વૃન્દારકસ્ તથા કનિ

આલુચિ શીતન્ન સહતે શીતાલુઃ શ્વાલુરીદૃશઃ ।અપ્_355.006અબ્।
હિમાલુરાલુચિ સ્યાચ્ચ હિમં ન સહતે તથા

રૂપં વાતાદુલચિ સ્યાદ્ વાતુલશ્ચાનપત્યકે ।અપ્_355.007અબ્।
વાશિષ્ઠઃ કૌરવો વાસઃ પાઞ્ચાલઃ સોસ્ય વાસકઃ

તત્ર વાસો માથુરઃ સ્યાદ્વેત્ત્યધીતે ચ ચાન્દ્રકઃ ।અપ્_355.008અબ્।
વ્યુત્ક્રમં વેત્તિ ક્રમકઃ નરશ્ ચક્રામ કૌશકઃ

પ્રિયઙ્ગૂનાં ભવં ક્ષેત્રં પ્રૈયઙ્ગવીનકં ખઞિ ।અપ્_355.009અબ્।
મૌદ્ગીનં કૌદ્રવીણઞ્ચ વૈદેહશ્ચાનપત્યકે

ઇઞિ દાક્ષિર્દાશરથિઃ કચિ નારાયણાદિકં ।અપ્_355.010અબ્।
આશ્વાયનઃ સ્યાચ્ચ ફઞિ યચિ ગાર્ગ્યશ્ ચ વાત્સકઃ

ઢ્હકિ સ્યાદ્વૈનતેયાદિશ્ચાટકેરસ્તથૈરકિ(?) ।અપ્_355.011અબ્।
ઢ્રકિ ગૌધેરકો રૂપં ગૌધારશ્ચારકીરિતં

ક્ષત્રિયો ઘે કુલીનઃ ખે ણ્યે કૈરવ્યાદયઃ સ્મૃતાઃ(?) ।અપ્_355.012અબ્।
યતિ મૂર્ધન્યમુખ્યાદિઃ સુગન્ધિરિતિ રૂપકં

તારકાદિભ્ય ઇતચિ નભસ્તારકિતાદયઃ ।અપ્_355.013અબ્।
અનઙિ સ્યાચ્ચ કુણ્ડોધ્ની પુષ્પધન્વસુધન્વની

ચઞ્ચુપિ વિત્તવઞ્ચુઃ સ્યાદ્વિત્તમસ્ય ચ શબ્દકે ।અપ્_355.014અબ્।
ચણપિ સ્યાત્ કેશચણઃ રૂપે સ્યાત્ પટરૂપકમ્

:પ્ 256
ઈયસૌ ચ પટીયાન્ સ્યાત્ તરપ્યક્ષતરાદિકમ્ ।અપ્_355.015અબ્।
પચતિતરાઞ્ચ તરપિ તમપ્યટતિતમામપિ

મૃદ્વીતમા કલ્પપિ સ્યાદિન્દ્રકલ્પો ઽર્કકલ્પકઃ ।અપ્_355.016અબ્।
રાજદેશીયો દેશીયે દેશ્યે દેશ્યાદિરૂપકમ્

પટુજાતીયો જાતીયે જાનુમાત્રઞ્ચ માત્રચિ ।અપ્_355.017અબ્।
ઊરુદ્વયસો દ્વયસચિ ઉરુદઘ્નઞ્ચ દઘ્નચિ

તયટિ સ્યાત્ પઞ્ચતયઃ દૌવારિકષ્ઠકીરિતં ।અપ્_355.018અબ્।
સામાન્યવૃત્તિરુક્તાથ અવ્યયાખ્યશ્ ચ તદ્ધિતઃ

યસ્માદ્યતતસિલિ ચ યત્ર તત્ર ત્રલીરિતં ।અપ્_355.019અબ્।
અસ્મિન્ કાલે હ્ય્ અધુનાસ્યાદિદાનીઞ્ચૈવ દાન્યપિ

સર્વસ્મિન્ સર્વદા દાસ્યાત્તસ્મિન્કાલે ર્હિલીરિતં ।અપ્_355.020અબ્।
તર્હિ હો ઽમિન્ કાલ ઇહ કર્હિ કસ્મિંશ્ ચ કાલકે

યથા થાલિ થમિ કથં પૂર્વસ્યાન્દિશિ સઞ્ચયેત્ ।અપ્_355.021અબ્।
અસ્તાતિ ચૈવ પૂર્વસ્યાઃ પૂર્વાદિગ્રામણીયકાઃ

પુરસ્તાત્ સઞ્ચરેદ્ ગચ્છેત્ સદ્યસ્તુલ્યે ઽહનીરિતં ।અપ્_355.022અબ્।
ઉતિ પૂર્વાબ્દે ચ પરુત્ પૂર્વતરે પરાર્યપિ

ઐષમો ઽસ્મિન્ સંબત્સરે રૂપં સમસિ ચેરિતં ।અપ્_355.023અબ્।
એદ્યવૌ પરેદ્યવિ સ્યાત્ પરસ્મિન્નહનીરિતં

અદ્યાસ્મિન્નહનિ દ્યે સ્યાત્ પૂર્વેદ્યુશ્ ચ તથૈદ્યુસિ ।અપ્_355.024અબ્।
દક્ષિણસ્યાન્દિશિ વસેત્ દક્ષિણાદ્દક્ષિણાદ્યુભૌ

ઉત્તરસ્યાન્દિશિ વસેદુત્તરાદુત્તરાદ્યુભૌ ।અપ્_355.025અબ્।
ઉપરિ વસેદુપરિષ્ટાદ્ ભવેદ્રિષ્ટાતિ ઊર્ધ્વકાત્

ઉત્તરેણ્ ચ પિત્રોક્તં આચિ ચ સ્યાચ્ચ દક્ષિણા ।અપ્_355.026અબ્।
:પ્ 257
આહૌ દક્ષિણાહિ વસેદ્દ્વિપ્રકારં દ્વિધા ચ ધા

ધ્યમુઞિ ચૈકધ્યં કુરુ ત્વં દ્વૈધન્ધમુઞિ ચેદૃશં ।અપ્_355.027અબ્।
દ્વૌ પ્રકારૌ દ્વિધા ધાચિ(1) આસુસુરતરં યથા(2)*

નિપાતાસ્તદ્ધિતાઃ પ્રોક્તાઃ તદ્ધિતો ભાવવાચકઃ ।અપ્_355.028અબ્।
પટોર્ભાવઃ પટુત્વન્ત્વે પદુતા તલિચેરિતં

પ્રથિમા ચેમનિ પૃથોઃ સૌખ્યં સુખાત્ ષ્યઞીરિતમ્ ।અપ્_355.029અબ્।
સ્તેયં યાતિ ચ સ્તેનસ્ય યે સખ્યુઃ સખ્યમીરિતં

કપેર્ભાવશ્ ચ કાપેયં સૈન્યં પથ્યં યકીરિતં ।અપ્_355.030અબ્।
આશ્વં કૌમારકં ચાણિ રૂપં ચાણિ ચ યૌવનમ્ ।અપ્_355.030ચ્દ્।
આચાર્યકં કણિ પ્રોક્તમેવમન્યેપિ તદ્ધિતાઃ