અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 282

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે વૃક્ષાયુર્વેદો
નામૈકાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:પ્ 43
% છપ્તેર્ {282}
:શ્ અથ દ્વ્યશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
નાનારોગહરાણ્યૌષધાનિ
ધન્વન્તરિર્ ઉવાચ
સિંહી શટી(1) નિશાયુગ્મં વત્સકં ક્વાથસેવનં ।અપ્_282.001અબ્।
શિશોઃ સર્વાતિસારેષુ સ્તન્યદોષેષુ શસ્યતે

શૃઙ્ગીં સકૃષ્ણાતિવિષાં ચૂર્ણિતાં મધુના લિહેત્ ।અપ્_282.002અબ્।
એકા ચાતિવિશા કાશચ્છર્દિજ્વરહરી શિશોઃ

બાલૈઃ સેવ્યા વચા સાજ્યા સદુગ્ધા વાથ તૈલયુક્ ।અપ્_282.003અબ્।
યષ્ટિકાં શઙ્ખપુષ્પીં વા બાલઃ ક્ષીરાન્વિતાં પિવેત્

વાગ્રૂપસમ્પદ્યુક્તાયુર્મેધાશ્રીર્વર્ધતે શિશોઃ ।અપ્_282.004અબ્।
વચાહ્યગ્નિશિખાવાસાશુણ્ઠીકૃષ્ણાનિશાગદં

સયષ્ટિસૈન્ધવં બાલઃ પ્રાતર્મેધાકરં પિવેત્ ।અપ્_282.005અબ્।
દેવદારુમહાશિગ્રુફલત્રયપયોમુચાં

ક્વાથઃ સકૃષ્ણા મૃદ્વીકા કલ્કઃ સર્વાન્ કૃમીન્હરેત્ ।અપ્_282.006અબ્।
ત્રિફલાભૃઙ્ગવિશ્વાનાં રસેષુ મધુસર્પિષોઃ

મેષીક્ષીરે ચ ગોમૂત્રે સિક્તં રોગે હિતં શિશોઃ ।અપ્_282.007અબ્।
નાસારક્તહરો નસ્યાદ્દુર્વારસ ઇહોત્તમઃ

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં રસઃ કર્ણસ્ય પૂરણમ્ ।અપ્_282.008અબ્।
તૈલમાર્દ્રકજાત્યં વા શૂલહા(2) ચૌષ્ઠરોગનુત્(3)

:ન્
1 સિંહી ષષ્ટીતિ ખ..
2 શૂલહા ઇત્ય્ અત્ર પુંસ્ત્વનિર્દેશ આર્ષઃ
3 મૂત્રહા શોષરોગનુદિતિ ઞ..
:પ્ 44
જાતીપત્રં ફલં વ્યોષં કવલં મૂત્રકં નિશા ।અપ્_282.009અબ્।
દુગ્ધક્વાથે ઽભયાકલ્કે સિદ્ધં તૈલં દ્વિજાર્તિનુત્

ધાન્યામ્બુ નારિકેલં ગોમૂત્રં ક્રમૂકવિશ્વયુક્ ।અપ્_282.010અબ્।
ક્વાથિતં કબલં કાર્યમધિજિહ્વાધિશાન્તયે

સાધિતં લાઙ્ગલીકલ્કે તૈલં નિર્ગુણ્ડિકારસૈઃ ।અપ્_282.011અબ્।
ગણ્ડમાલાગલગણ્ડૌ નાશયેન્નસ્યકર્મણા

પલ્લવૈર્ અર્કપૂતીકસ્નુહીરુગ્ઘાતજાતિકૈઃ ।અપ્_282.012અબ્।
ઉદ્વર્તયેત્ સગોમૂત્રઃ સર્વત્વગ્દોષનાશનૈઃ

વાકુચી સતિલા ભુક્તા વત્સરાત્ કુષ્ઠનાશની ।અપ્_282.013અબ્।
પથ્યા ભલ્લાતકી તૈલગુડપિણ્ડી તુ કુષ્ઠજિત્

પૂતીકવહ્નિરજની ત્રિફલાવ્યોષચૂર્ણયુક્ ।અપ્_282.014અબ્।
તક્રં ગુદાઙ્કુરે પેયં ભક્ષ્યા વા સગુડાભયા

ફલદાર્વીવિષાણાન્તુ ક્વાથો ધાત્રીરસો ઽથવા ।અપ્_282.015અબ્।
પાતવ્યો રજનીકલ્કઃ ક્ષૌદ્રાક્ષૌદ્રપ્રમેહિણા

વાસાગર્ભો વ્યાધિઘાતક્વાથ એરણ્ડતૈલયુક્ ।અપ્_282.016અબ્।
વાતશોણિતહૃત્ પાનાત્ પિપ્પલી સ્યાત્ પ્લીહાહરી

સેવ્યા જઠરિણા કૃષ્ણા સ્નુક્ષીરવહુભાવિતા ।અપ્_282.017અબ્।
પયો વા રચ્યદન્ત્યાગ્નિવિડઙ્ગવ્યોષકલ્કયુક્

ગ્રન્થિકોગ્રાભયા કૃષ્ણા વિડઙ્ગાક્તા ઘૃતે સ્થિતા ।અપ્_282.018અબ્।
સાંસન્તક્રં ગ્રહણ્યર્શઃપાણ્ડુગુલ્મકૃમીન્ હરેત્

ફલત્રયામૃતા વાસા તિક્તભૂનિમ્બજસ્ તથા ।અપ્_282.019અબ્।
ક્વાથઃ સમાક્ષિકો હન્યાત્ પાણ્ડુરોગં સકામલં

રક્તપિત્તી પિવેદ્વાસાસુરસં સસિતં મધુ ।અપ્_282.020અબ્।
:પ્ 45
વરીદ્રાક્ષાબલાશુણ્ઠીસાધિતં વા પયઃ પૃથક્

વરી વિદારી પથ્યા બલાત્રયં સવાસકં ।અપ્_282.021અબ્।
શ્વદંષ્ટ્રામધુસર્પિર્ભ્યામાલિહેત્ ક્ષયરોગવાન્

પથ્યાશિગ્રુકરઞ્જાર્કત્વક્સારં મધુસિન્ધુમત્ ।અપ્_282.022અબ્।
સમૂત્રં વિદ્રધિં હન્તિ પરિપાકાય તન્ત્રજિત્

ત્રિવૃતા જીવતી દન્તી મઞ્જિષ્ઠા શર્વરીદ્વયં ।અપ્_282.023અબ્।
તાર્ક્ષજં નિમ્બપત્રઞ્ચ લેપઃ શસ્તો ભગન્દરે

રુગ્ઘાતજનીલાક્ષાચૂર્ણાજક્ષૌદ્રસંયુતા ।અપ્_282.024અબ્।
વાસોવત્તિર્વ્રણે યોજ્યા શોધની ગતિનાશની

શ્યામાયષ્ટિનિશાલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ ।અપ્_282.025અબ્।
સમરીચૈઃ શૃતં તૈલં ક્ષીરે સ્યાદ્બ્રણરોહણં

શ્રીકાર્પાસદલૈર્ ભસ્મફલોપલવણા નિશા ।અપ્_282.026અબ્।
તત્પિણ્ડીસ્વેદનં તામ્રે સતૈલં સ્યાત્ ક્ષતૌષધં

કુમ્ભીસારં પયોયુક્તં વહ્નિદગ્ધં વ્રણે લિપેત્ ।અપ્_282.027અબ્।
તદેવ નાશયેત્સેકાન્નારિકેલરજોઘૃતમ્

વિષ્વાજમોદસિન્ધૂત્થચિઞ્ચાત્વગ્ભિઃ સમાભયા ।અપ્_282.028અબ્।
તક્રેણોષ્ણામ્બુના વાથ પીતાતીસારનાશની

વત્સકાતિવિષાવિશ્વવિલ્લમુસ્તશૃતં જલં ।અપ્_282.029અબ્।
સામે પુરાણે ઽતીસારે સામૃક્શૂલે ચ પાયયેત્

અઙ્ગારદગ્ધં સુગતં સિન્ધુમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ ।અપ્_282.030અબ્।
શૂલવાનથ વા તદ્ધિ સિન્ધુહિંગુકણાભયા

કટુરોહોત્કણાતઙ્કલાજચૂર્ણં(1) મધુપ્લુતં ।અપ્_282.031અબ્।
:ન્
1 કટુરોહોત્પલાતઙ્કલાજચૂર્ણમિતિ ટ..
:પ્ 46
વસ્ત્રચ્છિદ્રગતં વક્ત્રે ન્યસ્તં તૃષ્ણાં વિનાશયેત્

પાઠાદાર્વીજાતિદલં દ્રાક્ષામૂલફલત્રયૈઃ(1) ।અપ્_282.032અબ્।
સાધિતં સમધુ ક્વાથં કવલં મુખપાપહૃત્

કૃષ્ણાતિવિષતિક્તેન્દ્રદારૂપાઠાપયોમુચાં ।અપ્_282.033અબ્।
ક્વાથો મૂત્રે શૃતઃ ક્ષૌદ્રી સર્વકણ્ઠગદાપહઃ

પથ્યાગોક્ષુરદુસ્પર્શરાજવૃક્ષશિલાભિદાં ।અપ્_282.034અબ્।
કષાયઃ સમધુઃ પીતો મૂત્રકૃચ્છ્રં વ્યપોહતિ

વંશત્વગ્વરુણક્વાથઃ શર્કરાશ્મવિઘાતનઃ ।અપ્_282.035અબ્।
શાખોટક્વાથસક્ષૌદ્રક્ષીરાશી શ્લીપદી ભવેત્

માસાર્કત્વક્પયસ્તૈલં મધુસિક્તઞ્ચ સૈન્ધવં ।અપ્_282.036અબ્।
પાદરોગં હરેત્સર્પિર્જાલકુક્કુટજં તથા

શુણ્ઠીસીવર્ચલાહિઙ્ગુચૂર્ણં શૂણ્ઠીરસૈર્ ઘૃતમ્ ।અપ્_282.037અબ્।
રુજં હરેદથ ક્વાથો વિદ્ધિ બદ્ધાગ્નિસાધને

સૌવર્ચલાગ્નિહિઙ્ગૂનાં સદીપ્યાનાં રસૈર્ યુતં ।અપ્_282.038અબ્।
વિડદીપ્યકયુક્તં વા તક્રં ગુલ્માતુરઃ પિવેત્

ધાત્રીપટોલમુદ્ગાનાં ક્વાથઃ સાજ્યો વિસર્પહા ।અપ્_282.039અબ્।
શુણ્ઠીદારુનવાક્ષીરક્વાથો મૂત્રાન્વિતો ઽપરઃ

સવ્યોષાયોરજઃક્ષારઃ ફલક્વાથશ્ ચ શોથહૃત્ ।અપ્_282.040અબ્।
ગુડશિગ્રુત્રિવૃદ્ધિશ્ ચ સૈન્ધવાનાં રજોયુતઃ

ત્રિવૃતાફલકક્વાથઃ સગુડઃ સ્યાદ્વિરેચનઃ ।અપ્_282.041અબ્।
વચાફલકષાયોત્થં પયો વમનકૃભવેત્

ત્રિફલાયાઃ પલશતં પૃથગ્ભૃઙ્ગજભાવિતમ્ ।અપ્_282.042અબ્।
:ન્
1 દ્રાક્ષામૃતફલત્રયૈર્ ઇતિ ઞ.. , ટ.. ચ
:પ્ 47
વિડઙ્ગં લોહચૂર્ણઞ્ચ દશભાગસમન્વિતમ્

શતાવરીગુડુચ્યગ્નિપલાનાં શતવિંશતિઃ(1) ।અપ્_282.043અબ્।
મધ્વાજ્યતિલજૈર્ લિહ્યાદ્બલીપલિતવર્જિતઃ

શતમબ્દં હિ જીવેત સર્વરોગવિવર્જિતઃ ।અપ્_282.044અબ્।
ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની સમધુઃ શર્ક્વરાન્વિતા

સિતામધુઘૃતૈર્ યુક્તા સકૃષ્ણા ત્રિફલા તથા ।અપ્_282.045અબ્।
પથ્યાચિત્રકશુણ્ઠાશ્ ચ ગુડુચીમુષલીરજઃ

સગુડં ભક્ષિતં રોગહરં ત્રિશતવર્ષકૃત્ ।અપ્_282.046અબ્।
કિઞ્ચિચ્ચૂર્ણં જવાપુષ્પં પિણ્ડિતં વિસૃજેજ્જલે

તૈલં ભવેદ્ ઘૃતાકારં કિઞ્ચિચ્ચૂર્ણં જલાન્વિતં ।અપ્_282.047અબ્।
ધૂપાર્થં દૃશ્યતે ચિત્રં વૃષદંશજરાયુના

પુનર્માક્ષિકધૂપેન દૃશ્યતે તદ્યથા પુરા ।અપ્_282.048અબ્।
કર્પૂરજલકાભેકતૈલં(2) પાટલિમૂલયુક્

પિષ્ટ્વા લિપ્ય પદે દ્વે ચ ચરેદઙ્ગારકે નરઃ ।અપ્_282.049અબ્।
તૃણૌત્થાનાદિકં વ્યૂહ્ય દર્શયન્વૈ કુતૂહલં

વિષગ્રહરુજધ્વંસક્ષુદ્રનર્મ ચ કામિકં ।અપ્_282.050અબ્।
તત્તે ષટ્કર્મકં પ્રોક્તં સિદ્ધિદ્વયસમાશ્રયં

મન્ત્રધ્યાનૌષધિકથામુદ્રેજ્યા યત્ર મુષ્ટયઃ ।અપ્_282.051અબ્।
ચતુર્વર્ગફલં પ્રોક્તં યઃ પઠેત્સ દિવં વ્રજેત્