અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 248

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે પુષ્પાદિપૂજાફલં નામ
સપ્તચત્વારિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {248}
:શ્ અથાષ્ટચત્વારિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
ધનુર્વેદઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
ચતુષ્પાદં ધનુર્વેદં વેદે પઞ્ચવિધં દ્વિજ ।અપ્_248.001અબ્।
રથનાગાશ્વપત્તીનાં યોધાંશ્ચાશ્રિત્ય કીર્તિતં

યન્મુક્તં પાણિમુક્તં મુક્તસન્ધારિતં તથા ।અપ્_248.002અબ્।
અમુક્તં બાહુયુદ્ધઞ્ચ પઞ્ચધા ત્યત્ પ્રકીર્તિતં

તત્ર શસ્ત્રાસ્ત્રસમ્પત્ત્યા દ્વિવિધં પરિકીર્તિતં ।અપ્_248.003અબ્।
:પ્ 396
ઋજુમાયાવિભેદેન ભૂયો દ્વિવિધમુચ્યતે

ક્ષેપિણી ચાપયન્ત્રાદ્યૈર્ યન્ત્રમુક્તં પ્રકીર્તિતં ।અપ્_248.004અબ્।
શિલાતોમરયન્ત્રાદ્યં પાણિમુક્તં પ્રકીર્તિતં

મુક્તસન્ધારિતં જ્ઞેયં પ્રાસાદ્યમપિ યદ્ભવેત્ ।અપ્_248.005અબ્।
ખડ્ગાદિકમમુક્તઞ્ચ નિયુદ્ધં વિગતાયુધં

કુર્યાદ્યોગ્યાનિ પ્રાત્રાણિ યોદ્ધુમિચ્છુર્જિતશ્રમઃ ।અપ્_248.006અબ્।
ધનુઃશ્રેષ્ઠાનિ યુદ્ધાનિ પ્રાસમધ્યાનિ તાનિ ચ

તાનિ ખડ્ગજઘન્યાનિ બાહુપ્રત્યવરાણિ ચ ।અપ્_248.007અબ્।
ધનુર્વેદે ગુરુર્વિપ્રઃ પ્રોક્તો વર્ણદ્વયસ્ય ચ

યુદ્ધાધિકારઃ શૂદ્રસ્ય સ્વયં વ્યાપાદિ શિક્ષયા ।અપ્_248.008અબ્।
દેશસ્થૈઃ શઙ્કરૈ રાજ્ઞઃ કાર્યા યુદ્ધે સહાયતા

અઙ્ગુષ્ઠગુલ્ફપાણ્યઙ્ઘ્યઃ શ્લિષ્ટાઃ સ્યુઃ સહિતા યદિ ।અપ્_248.009અબ્।
દૃષ્ટં સમપદં સ્થાનમેતલ્લક્ષણતસ્ તથા

વાહ્યાઙ્ગુલિસ્થિતૌ પાદૌ સ્તબ્ધજાનુબલાવુભૌ ।અપ્_248.010બ
ત્રિવિતસ્ત્યન્તરાસ્થાનમેતદ્વૈશાખમુચ્યતે

હંસપઙ્ક્ત્યાકૃતિસમે દૃશ્યેતે યત્ર જાનુની ।અપ્_248.011અબ્।
ચતુર્વિતસ્તિવિચ્છિન્ને તદેતન્મણ્ડલં સ્મૃતં

હલાકૃતિમયં યચ્ચ સ્તબ્ધજાનૂરુદક્ષિણં ।અપ્_248.012અબ્।
વિતસ્ત્યઃ પઞ્ચ વિસ્તારે તદાલીઢં પ્રકીર્તિતં

એતદેવ વિપર્યસ્તં પ્રત્યાલીઢમિતિ સ્મૃતં(1) ।અપ્_248.013અબ્।
તિર્યગ્ભૂતો ભવેદ્વામો દક્ષિણો ઽપિ ભવેદૃજુઃ

ગુલ્ફૌ પાર્ષ્ણિગ્રહૌ ચૈવ સ્થિતૌ પઞ્ચાઙ્ગુલાન્તરૌ ।અપ્_248.014અબ્।
:ન્
1 પ્રત્યાલીઢં પ્રકીર્તિતમિતિ જ..
:પ્ 397
સ્થાનં જાતં ભવેદેતદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતં

ઋજુજાનુર્ભવેદ્વામો દક્ષિણઃ સુપ્રસારિતઃ ।અપ્_248.015અબ્।
અથવા દક્ષિણઞ્જાનુ કુબ્જં ભવતિ નિશ્ ચલં

દણ્ડાયતો ભવેદેષ ચરણઃ સહ જાનુના ।અપ્_248.016અબ્।
એવં વિકટમુદ્દિષ્ટં દ્વિહસ્તાન્તરમાયતં

જાનુની દ્વિગુણે સ્યાતામુત્તાનૌ ચરણાવુભૌ ।અપ્_248.017અબ્।
અનેન વિધિયોગેન સમ્પુટં પરિકીર્તિતં

કિઞ્ચિદ્વિવર્તિતૌ પાદૌ સમદણ્ડાયતૌ સ્થિરૌ ।અપ્_248.018અબ્।
દૃષ્ટમેવ યથાન્યાયં ષોડશાઙ્ગુલમાયતં

સ્વસ્તિકેનાત્ર કુર્વીત પ્રણામં પ્રથમં દ્વિજ ।અપ્_248.019અબ્।
કામુકં ગૃહ્ય વામેન વાણં દક્ષિણકેન તુ

વૈશાખે યદિ વા જાતે સ્થિતૌ વાપ્યથવાયતૌ ।અપ્_248.020અબ્।
ગુણાન્તન્તુ તતઃ કૃત્વા કાર્મુકે પ્રિયકાર્મુકઃ

અધઃકટિન્તુ ધનુષઃ ફલદેશન્તુ પત્રિણઃ ।અપ્_248.021અબ્।
ધરણ્યાં સ્થાપયિત્વા તુ તોલયિત્વા તથૈવ ચ

ભુજાભ્યામત્ર કુઞ્જાભ્યાં પ્રકોષ્ઠાભ્યાં શુભવ્રત ।અપ્_248.022અબ્।
યસ્ય વાણં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં પુઙ્ગદેશે ચ પત્રિણઃ

વિન્યાસો ધનુશ્ ચૈવ દ્વાદશાઙ્ગુલમન્તરં ।અપ્_248.023અબ્।
જ્યયા વિશિષ્ટઃ કર્તવ્યો નાતિહીનો ન ચાધિકઃ

નિવેશ્ય કાર્મુકં નભ્યાં નિતમ્બે શરસઙ્કરં ।અપ્_248.024અબ્।
ઉત્ક્ષિપેદુત્થિતં હસ્તમન્તરેણાક્ષિકર્ણયોઃ

પૂર્વેણ મુષ્ટિના ગ્રાહ્યસ્તનાગ્રે દક્ષિણે શરઃ ।અપ્_248.025અબ્।
હરણન્તુ તતઃ કૃત્વા શીઘ્રં પૂર્વં પ્રસારયેત્

:પ્ 398
નાભ્યન્તરા નૈવ વાહ્યા નોર્ધ્વકા નાધરા તથા ।અપ્_248.026અબ્।
ન ચ કુબ્જા ન ચોત્તાના ન ચલા નાતિવેષ્ટિતા

સમા સ્થૈર્યગુણોપેતા પૂર્વદણ્ડમિવ સ્થિતા ।અપ્_248.027અબ્।
છાદયિત્વા તતો લક્ષ્યં પૂર્વેણાનેન મુષ્ટિના

ઉરસા તૂત્થિતો યન્તા ત્રિકોણવિનતસ્થિતઃ ।અપ્_248.028અબ્।
સ્રસ્તાંશે નિશ્ ચલગ્રીવો મયૂરાઞ્ચિતમસ્તકઃ

લલાટનાસાવક્ત્રાંસાઃ કુર્યુરશ્વસમમ્ભવેત્ ।અપ્_248.029અબ્।
અન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલં જ્ઞેયં ચિવુકસ્યાંસકસ્ય ચ

પ્રથમન્ત્ર્યઙ્ગુલં જ્ઞેયં દ્વિતીયે દ્વ્યઙ્ગુલં સ્મૃતં ।અપ્_248.030અબ્।
તૃતીયે ઽઙ્ગુલમુદિષ્ટમાયતઞ્ચિવુકાંસયોઃ

ગૃહીત્વા સાયકં પુઙ્ખાત્તર્જન્યાઙ્ગુષ્ઠકેન તુ ।અપ્_248.031અબ્।
અનામયા પુનર્ગૃહ્ય તથા મધ્યમયાપિ ચ

તાવદાકર્ષયેદ્વેગાદ્યાવદ્વાણઃ સુપૂરિતઃ ।અપ્_248.032અબ્।
એવં વિધમુપક્રમ્ય મોક્તવ્યં વિધિવત્ ખગં

દૃષ્ટિમુષ્ટિહતં લક્ષ્યં ભિન્દ્યાદ્વાણેન સુવ્રતઃ ।અપ્_248.033અબ્।
મુક્ત્વા તુ(1) પશ્ચિમં હસ્તં ક્ષિપેદ્વેગેન પૃષ્ઠતઃ

એતદુચ્છેદમિચ્છન્તિ જ્ઞાતવ્યં હિ ત્વયા દ્વિજ ।અપ્_248.034અબ્।
કૂર્પરન્તદધઃ કાર્યમાકૃષ્ય તુ ધનુષ્મતા

ઊર્ધ્વં વિમુક્તકે કાર્યે લક્ષશ્લિષ્ટન્તુ મધ્યમં ।અપ્_248.035અબ્।
શ્રેષ્ઠં પ્રકૃષ્ટં વિજ્ઞેયંધનુઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

જ્યેષ્ઠસ્તુ સાયકો જ્ઞેયો ભવેદ્દ્વાદશમુષ્ટયઃ ।અપ્_248.036અબ્।
:ન્
1 ત્યક્ત્વા ઇતિ જ..
:પ્ 399
એકાદશ તથા કનીયાન્દશમુષ્ટયઃ

ચતુર્હસ્તં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં ત્રયઃ સાર્ધન્તુ મધ્યમં ।અપ્_248.037અબ્।
કનીયસ્તુ ત્રયઃ પ્રોક્તં નિત્યમેવ પદાતિનઃ

અશ્વે રથે ગજે શ્રેષ્ઠે તદેવ પરિકીર્તિતં ॥38