અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 226

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે સામાદ્યુપાયો નામ
પઞ્ચવિંશત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:પ્ 322
% છપ્તેર્ {226}
:શ્ અથ ષડ્વિંશત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
રાજધર્માઃ
પુષ્કર ઉવાચ
દણ્ડપ્રણયનં વક્ષ્યે યેન રાજ્ઞઃ પરા ગતિઃ ।અપ્_226.001અબ્।
ત્રિયવં કૃષ્ણલં વિદ્ધિ પાપસ્તત્પઞ્ચકં ભવેત્

કૃષ્ણલાનાં તથા ષષ્ટ્યા(1) કર્ષાર્ધં રામકીર્તિતં ।અપ્_226.002અબ્।
સુવર્ણશ્ ચ વિનિર્દિષ્ટો રામ ષોડશમાપકઃ

નિષ્કઃ સુવર્ણાશ્ ચત્વારો ધરણં દશભિસ્તુ તૈઃ ।અપ્_226.003અબ્।
તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં મનમેતત્ પ્રકીર્તિતં

તામ્રકૈઃ કાર્ષિકો રામ પ્રોક્તઃ કાર્ષાપણો બુધૈઃ ।અપ્_226.004અબ્।
પણાનાં દ્વે શતે સાર્ધં પ્રથમઃ સાહસઃ સ્મૃતઃ(2)

મધ્યમઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયઃ સહસ્રમપિ ચોત્તમઃ ।અપ્_226.005અબ્।
ચૌરૈર્ અમૂષિતો યસ્તુ મૂષિતો ઽસ્મીતિ ભાષતે

તત્પ્રદાતરિ ભાપાલે સ દણ્ડ્યસ્તાવદેવ તુ ।અપ્_226.006અબ્।
યો યાવદ્વિપરીતાર્થં મિથ્યા વા યો વદેત્તુ તં

તૌ નૃપેણ હ્ય્ અધર્મજ્ઞૌ દાપ્યૌ તદ્દ્વિગુણં દમં(3) ।અપ્_226.007અબ્।
કૂટસાક્ષ્યન્તુ કુર્વાણાંસ્ત્રીન્ વર્ણાંશ્ ચ પ્રદાપયેત્

વિવાસયેદ્બ્રાહ્મણન્તુ ભોજ્યો વિધિર્ ન હીરતઃ ।અપ્_226.008અબ્।
નિક્ષેપસ્ય સમં મૂલ્યં દણ્ડ્યો નિક્ષેપભુક્ તથા

:ન્
1 તથાચાષ્ટૌ ઇતિ છ.. , જ.. ચ
2 તામ્રિકૈઃ કાર્ષિક ઇત્ય્ આદિઃ, સાહસઃ સ્મૃત ઇત્ય્ અન્તઃ
પાઠઃ ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ
3 યો યાવદિત્યાદિઃ, તદ્દ્વિગુણં દમમિત્યન્તઃ પાઠઃ ઝ..
પુસ્તકે નાસ્તિ
:પ્ 323
વસ્ત્રાદિકસ્ય ધર્મજ્ઞ તથા ધર્મો ન હીયતે ।અપ્_226.009અબ્।
યો નિક્ષેપં ઘાતયતિ યશ્ચાનિક્ષિપ્ય યાચતે

તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ દણ્ડ્યૌ વા દ્વિગુણં દમ ।અપ્_226.010અબ્।
અજ્ઞાનાદ્યઃ પુમાન્ કુર્યાત્ પરદ્રવ્યસ્ય વિક્રયં

નિર્દોષો જ્ઞાનપૂર્વકન્તુ ચૌરવદ્દણ્ડમર્હતિ(1) ।અપ્_226.011અબ્।
મૂલ્યમાદાય યઃ શિલ્પં ન દદ્યાદ્ દણ્ડ્ય એવ સઃ

પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાતારં સુવર્ણં દણ્ડયેન્નૃપઃ ।અપ્_226.012અબ્।
ભૃતિં ગૃહ્ય ન કુર્યાદ્યઃ કર્માષ્ટૌ કૃષ્ણલા દમઃ

અકાલે તુ ત્યજન્ ભૃત્યં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્તાવદેવ તુ ।અપ્_226.013અબ્।
ક્રીત્વા વિક્રીય વા કિઞ્ચિદ્યસ્યેહાનુશયો ભવેત્

સો ઽન્તર્દશાહાત્તત્સ્વામી દદ્યાચ્ચૈવાદદીત ચ ।અપ્_226.014અબ્।
પરેણ તુ દશાહસ્ય નાદદ્યાન્નૈવ દાપયેત્

આદદદ્ધિ દદચ્ચૈવ રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતાનિ ષટ્ ।અપ્_226.015અબ્।
વરે દોષાનવિખ્યાપ્ય યઃ કન્યાં વરયેદિહ(2)

દત્તાપ્યદત્તા સા તસ્ય રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતદ્વયં ।અપ્_226.016અબ્।
પ્રદાય કન્યાં યો ઽન્યસ્મૈ પુનસ્તાં સમ્પ્રયચ્છતિ

દણ્ડઃ કાર્યો નરેન્દ્રેણ તસ્યાપ્યુત્તમસાહસઃ ।અપ્_226.017અબ્।
સત્યઙ્કારેણ વાચા ચ યુક્તં પુણ્યમસંશયં

લુબ્ધો ઽન્યત્ર ચ વિક્રેતા ષટ્શતં દણ્ડમર્હતિ ।અપ્_226.018અબ્।
દદ્યાદ્ધેનું ન યઃ પાલો ગૃહીત્વા ભક્તવેતનં

સ તુ દણ્ડ્યઃ શતં રાજ્ઞા સુવર્ણં વાપ્યરક્ષિતા ।અપ્_226.019અબ્।
:ન્
1 ચૌરવદ્વધમર્હતોતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
2 વરયેદ્યદિ ઇતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 324
ધનુઃશતં પરીણાહો ગ્રામસ્ય તુ સમન્તતઃ

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ નગરસ્ય ચ કલ્પયેત્ ।અપ્_226.020અબ્।
વૃતિં તત્ર પ્રકુર્વીત યામુષ્ટ્રો નાવલોકયેત્

તત્રાપરિવૃતે ધાન્યે હિંસિતે નૈવ દણ્ડનં ।અપ્_226.021અબ્।
ગૃહન્તડાગમારામં ક્ષેત્રં વા ભીષયા હરન્

શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યાઃ સ્યાદજ્ઞાનાદ્ દ્વિશતો દમઃ ।અપ્_226.022અબ્।
મર્યાદાભેદકાઃ સર્વે દણ્ડ્યાઃ પ્રથમસાહસં

શતં બ્રાહ્મણમાક્રુશ્ય ક્ષત્રિયો દણ્ડમર્હતિ ।અપ્_226.023અબ્।
વૈશ્યશ્ ચ દ્વિશતં રામ શૂદ્રશ્ ચ બધમર્હતિ

પઞ્ચાશદ્બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને ।અપ્_226.024અબ્।
વૈશ્યે વાપ્યર્ધપઞ્ચાશચ્છૂદ્રે દ્વાદશકો દમઃ

ક્ષત્રિયસ્યાપ્નુયાદ્વૈશ્યઃ સાહસં પૂર્વમેવ તુ ।અપ્_226.025અબ્।
શૂદ્રઃ ક્ષત્રિયમાક્રુશ્ય જિહ્વાચ્છેદનમાપ્નુયાત્

ધર્મોપદેશં વિપ્રાણાં શૂદ્રઃ કુર્વંશ્ ચ દણ્ડભાક્ ।અપ્_226.026અબ્।
શ્રુતદેશાદિવિતથી દાપ્યો દ્વિગુણસાહસં

ઉત્તમઃ સાહસસ્તસ્ય યઃ પાપૈર્ ઉત્તમાન્ ક્ષિપેત્ ।અપ્_226.027અબ્।
પ્રમાદાદ્યૈર્ મયા પ્રોક્તં પ્રીત્યા દણ્ડાર્ધમર્હતિ

માતરં પિતરં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં શ્વશુરં ગુરું ।અપ્_226.028અબ્।
આક્ષારયઞ્ચ્છતં દણ્ડ્યઃ પન્થાનં ચાદદદ્ગુરોઃ

અન્ત્યજાતિર્દ્વિજાતિન્તુ યેનાઙ્ગેનાપરાધ્નુયાત્ ।અપ્_226.029અબ્।
તદેવ ચ્છેદયેત્તસ્ય ક્ષિપ્રમેવાવિચારયન્

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્ દ્વાવોષ્ઠૌ છેદયેન્નૃપઃ ।અપ્_226.030અબ્।
અપમૂત્રયતો મેઢ્રમપશબ્દયતો ગુદં

:પ્ 325
ઉત્કૃષ્ટાસનસંસ્થસ્ય નીચસ્યાધોનિકૃન્તનં ।અપ્_226.031અબ્।
યો યદઙ્ગં ચ રુજયેત્તદઙ્ગન્તસ્ય કર્તયેત્

અર્ધપાદકરાઃ કાર્યા ગોગજાશ્વોષ્ટ્રઘાતકાઃ ।અપ્_226.032અબ્।
વૃક્ષન્તુ વિફલં કૃત્ત્વા સુવર્ણં દણ્ડમર્હતિ

દ્વિગુણં દાપયેચ્છિન્ને પથિ સીમ્નિ જલાશયે ।અપ્_226.033અબ્।
દ્રવ્યાણિ યો હરેદ્યસ્ય જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાનતો ઽપિવા

સ તસ્યોત્પાદ્ય તુષ્ટિન્તુ રાજ્ઞે દદ્યાત્તતો દમં ।અપ્_226.034અબ્।
યસ્તુ રજ્જું ઘટં કૂપાદ્ધરેચ્છિન્દ્યાચ્ચ તાં પ્રપાં

સ દણ્ડં પ્રાપ્નુયાન્ માસં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ પ્રાણિતા.રને ।અપ્_226.035અબ્।
ધાન્યં દશભ્યઃ કુમ્ભેભ્યો હરતો ઽભ્યધિકં બધઃ

શેષે ઽપ્યેકાદશગુણં તસ્ય દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ।અપ્_226.036અબ્।
સુવર્ણરજતાદીનાં નૃસ્ત્રીણાં હરણે બધઃ

યેન યેન યથાઙ્ગેન સ્તેનો નૃષુ વિચેષ્ટતે ।અપ્_226.037અબ્।
તત્તદેવ હરેદસ્ય્ પ્રત્યાદેશાય પાર્થિવઃ

બ્રાહ્મણઃ શાકધાન્યાદિ અલ્પં ગૃહ્ણન્ન દોષભાક્ ।અપ્_226.038અબ્।
ગોદેવાર્થં હરંશ્ચાપિ હન્યાદ્દુષ્ટં બધીદ્યતં

ગૃહક્ષેત્રાપહર્તારં તથા પત્ન્યભિગામિનં ।અપ્_226.039અબ્।
અગ્નિદં ગરદં હન્યાત્તથા ચાભ્યુદ્યતાયુધં

રાજા ગવાભિચારાદ્યં હન્યાચ્ચૈવાતતાયિનઃ ।અપ્_226.040અબ્।
પરસ્ત્રિયં ન ભાષેત પ્રતિષિદ્ધો વિશેન્ન હિ

અદણ્ડ્યા સ્ત્રી ભવેદ્રાજ્ઞા વરયન્તો પતિં સ્વયં ।અપ્_226.041અબ્।
ઉત્તમાં સેવમાનઃ સ્ત્રી જઘન્યો બધમર્હતિ

ભર્તારં લઙ્ઘયેદ્યા તાં શ્વભિઃ સઙ્ઘાતયેત્ સ્ત્રિયં ।અપ્_226.042અબ્।
:પ્ 326
સવર્ણદૂષિતાં કુર્યાત્ પિણ્ડમાત્રોપજીવિનીં

જ્યાયસા દૂષિતા નારી મુણ્ડનં સમવાપ્નુયાત્ ।અપ્_226.043અબ્।
વૈશ્યાગમે તુ વિપ્રસ્ય ક્ષત્રિયસ્યાન્ત્યજાગમે

ક્ષત્રિયઃ પ્રથમં વૈશ્યો દણ્ડ્યઃ શૂદ્રાગમે ભવેત્ ।અપ્_226.044અબ્।
ગૃહીત્વા વેતનં વેશ્યા લોભાદન્યત્ર ગચ્છતિ

વેતનન્દ્વિગુણં દદ્યાદ્દણ્દઞ્ચ દ્વિગુણં તથા ।અપ્_226.045અબ્।
ભાર્યા પુત્રાશ્ ચ દાસાશ્ ચ શિષ્યો ભ્રાતા ચ સોદરઃ

કૃટાપરાધાસ્તાડ્યાઃ સૂરજ્વા વેણુદલેન વા ।અપ્_226.046અબ્।
પૃષ્ઠે ન મસ્તકે હન્યાચ્ચૌરસ્યાપ્નોતિ કિલ્વિષં

રક્ષાસ્વધિકૃતૈયસ્તુ પ્રજાત્યર્થં વિલુપ્યતે ।અપ્_226.047અબ્।
તેષાં સર્વસ્વમાદાય રાજા કુર્યાત્ પ્રવાસનં

યે નિયુક્તાઃ સ્વકાર્યેષુ હન્યુઃ કાર્યાણિ કર્મિણાં ।અપ્_226.048અબ્।
નિર્ઘૃણાઃ ક્રૂરમનસસ્તાન્નિઃસ્વાન્ કારયેન્નૃપઃ

અમાત્યઃ પ્રાડ્વિવાકો વા યઃ કુર્યાત્ કાર્યમન્યથા ।અપ્_226.049અબ્।
તસ્ય સર્વસ્વમાદાય તં રાજા વિપ્રવાસયેત્

ગુરુતલ્પે ભયઃ કાર્યઃ સુરાપાણે સુરાધ્વજઃ ।અપ્_226.050અબ્।
સ્તેયેષુ શ્વપદં વિદ્યાદ્ બ્રહ્મહત્યાશિરઃ પુમાન્

શૂદ્રાદીન્ ઘાતયેદ્રાજા પાપાન્ વિપ્રાન્ પ્રવાસયેત્ ।અપ્_226.051અબ્।
મહાપાતકિનાં વિત્તં વરુણાયોપપાદયેત્

ગ્રામેષ્વપિ ચ યે કેચિચ્ચૌરાણાં ભક્તદાયકાઃ ।અપ્_226.052અબ્।
ભાણ્ડારકોષદાશ્ ચૈવ સર્વાંસ્તાનપિ ઘાતયેત્

રાષ્ટ્રેષુ રાષ્ટ્રાધિકૃતાન્ સામન્તાન્ પાપિનો હરેત્ ।અપ્_226.053અબ્।
સન્ધિં કૃત્વા તુ યે ચૌર્યં રાત્રૌ કુર્વન્તિ તસ્કરાઃ

:પ્ 327
તેષાં ચ્છિત્વા નૃપો હસ્તૌ તીક્ષ્ણે શૂલે નિવેશયેત્ ।અપ્_226.054અબ્।
તડાગદેવતાગારભેદકાન્ ઘાતયેન્નૃપઃ

સમુત્સૃજેદ્રાજમાર્ગે યસ્ત્વમેધ્યમનાપદિ ।અપ્_226.055અબ્।
સ હિ કાર્ષાપણન્દણ્ડ્યસ્તમમેધ્યઞ્ચ શોધયેત્

પ્રતિમાસઙ્ક્રમભિદો દદ્યુઃ પઞ્ચશતાનિ તે ।અપ્_226.056અબ્।
સમૈશ્ ચ વિષમં યો વા ચરતે મૂલ્યતો ઽપિ વા

સમાપ્નુયાન્નરઃ પૂર્વં દમં મધ્યમમેવ વા ।અપ્_226.057અબ્।
દ્રવ્યમાદાય વણિજામનર્ઘેણાવરુન્ધતાં

રાજા પૃથક્ પૃથક્ કુર્યાદ્દણ્ડમુત્તમસાહસં ।અપ્_226.058અબ્।
દ્રવ્યાણાં દૂષકો યશ્ ચ પ્રતિચ્છન્દકવિક્રયી

મધ્યમં પ્રાપ્નુયાદ્દણ્ડં કૂટકર્તા તથોત્તમં ।અપ્_226.059અબ્।
કલહાપકૃતં દેયં દણ્ડશ્ ચ દ્વિગુણસ્તતઃ

અભક્ષ્યભક્ષ્યે વિપ્રે વા શૂદ્રે વા કૃષ્ણલો દમઃ ।અપ્_226.060અબ્।
તુલાશાસનકર્તા ચ કૂટકૃન્નાશકસ્ય ચ

એભિશ્ ચ વ્યવહર્તા યઃ સ દાપ્યો દમમુત્તમં ।અપ્_226.061અબ્।
વિષાગ્નિદાં પતિગુરુવિપ્રાપત્યપ્રમાપિણીં

વિકર્ણકરનાસૌષ્ઠી કૃત્વા ગોભિઃ પ્રવાસયેત્ ।અપ્_226.062અબ્।
ક્ષેત્રવેશ્મગ્રામવનવિદારકાસ્ તથા નરાઃ

રાજપત્ન્યભિગામી ચ દગ્ધવ્યાસ્તુ કટાગ્નિના ।અપ્_226.063અબ્।
ઊનં વાપ્યધિકં વાપિ લિખેદ્યો રાજશાસનં

પારજાયિકચૌરૌ ચ મુઞ્ચતો દણ્ડ ઉત્તમઃ ।અપ્_226.064અબ્।
રાજયાનાસનારોઢુર્દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ

યો મન્યેતાજિતો ઽસ્મીતિ ન્યાયેનાપિ પરાજિતઃ ।અપ્_226.065અબ્।
:પ્ 328
તમાયાન્તં પરાજિત્ય(1) દણ્ડયેદ્ દ્વિગુણં દમં

આહ્વાનકારી બધ્યઃ સ્યાદનાહૂતમથાહ્વયન્ ।અપ્_226.066અબ્।
દાણ્ડિકસ્ય ચ યો હસ્તાદભિમુક્તઃ પલાયતે

હીનઃ પુરુષકારેણ તદ્ દદ્યાદ્દાણ્ડિકો ધનં