અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 214

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે પૃથ્વીદાનાનિ નામ
ત્રયોદશાધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {214}
:શ્ અથ ચતુર્દશાધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
મન્ત્રમાહત્મ્યકથનં
અગ્નિર્ ઉવાચ
નાડીચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાનાજ્ જ્ઞાયતે હરિઃ ।અપ્_214.001અબ્।
નાભેરધસ્તાદ્યત્ કન્દમઙ્કુરાસ્તત્ર નિર્ગતાઃ

:ન્
1 નરમેધફલં લભેદિતિ ગ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ
2 પુરીં વાપીતિ ખ..
3 કાર્ત્તિકાદાવિતિ ખ.. , ટ.. ચ
4 કુર્વન્ સન્તારયેત્ કુલમિતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , ટ.. ચ
:પ્ 277
દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ નાભિમધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ ।અપ્_214.002અબ્।
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ ચૈવ વ્યાપ્તન્તાભિઃ સમન્તતઃ

ચક્રવત્સંસ્થિતા હ્ય્ એતાઃ પ્રધાના દશનાડયઃ ।અપ્_214.003અબ્।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુસુમ્ણા ચ તથૈવ ચ

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૃથા ચૈવ યથા તથા ।અપ્_214.004અબ્।
અલમ્બુષા હુહુશ્ ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા

દશ પ્રાણવહા હ્ય્ એતા નાડયઃ પરિકીર્તિતાઃ ।અપ્_214.005અબ્।
પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ

નાગઃ કૂર્મો ઽથ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ।અપ્_214.006અબ્।
પ્રાણસ્તુ પ્રથમો વાયુર્દશાનામપિ સ પ્રભુઃ

પ્રાણઃ પ્રાણયતે પ્રાણં વિસર્ગાત્ પૂરણં પ્રતિ ।અપ્_214.007અબ્।
નિત્યમાપૂરયત્યેષ પ્રાણિનામુરસિ સ્થિતઃ

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસકાસૈસ્તુ પ્રાણો જીવસમાશ્રિતઃ ।અપ્_214.008અબ્।
પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્ પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ

અધો નયત્યપાનસ્તુ આહારઞ્ચ નૃણામધઃ ।અપ્_214.009અબ્।
મૂત્રશુક્રવહો વાયુરપાનસ્તેન કીર્તિતઃ

પીતભક્ષિતમાઘ્રાતં રક્તપિત્તકફાનિલં ।અપ્_214.010અબ્।
સમન્નયતિ ગાત્રેષુ સમાનો નામ મારુતઃ

સ્પન્દયત્યધરં વક્ત્રં નેત્રરાગપ્રકોપનં ।અપ્_214.011અબ્।
ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો નામ મારુતઃ

વ્યાનો વિનામયત્યઙ્ગં વ્યાનો વ્યાધિપ્રકોપનઃ ।અપ્_214.012અબ્।
પ્રતિદાનં તથા કણ્ઠાદ્વ્યાપાનાદ્વ્યાન ઉચ્યતે

ઉદ્ગારે નાગ ઇત્ય્ ઉક્તઃ કૂર્મશ્ચોન્મીલને સ્થિતઃ ।અપ્_214.013અબ્।
:પ્ 278
કૃકરો ભક્ષણે ચૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભિતે

ધનઞ્જયઃ સ્થિતો ઘોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ।અપ્_214.014અબ્।
જીવઃ પ્રયાતિ દશધા નાડીચક્રં હિ તેન તત્

સઙ્ક્રાન્તિર્વિષુવઞ્ચૈવ અહોરાત્રાયનાનિ ચ ।અપ્_214.015અબ્।
અધિમાસ ઋણઞ્ચૈવ ઊનરાત્ર ધનન્તથા(1)

ઊનરાત્રં ભવેદ્ધિક્કા અધિમાસો વિજૃમ્ભિકા ।અપ્_214.016અબ્।
ઋણઞ્ચાત્ર ભવેત્ કાસો નિશ્વાસો ધનમુચ્યતે(2)

ઉત્તરં દક્ષિણં જ્ઞેયં વામં દક્ષિણસઞ્જ્ઞિતં ।અપ્_214.017અબ્।
મધ્યે તુ વિષુવં પ્રોક્તં પુટદ્વયવિનિઃસ્મૃતં

સઙ્ક્રાન્તિઃ પુનરસ્યૈવ સ્વસ્થાનાત્ સ્થાનયોગતઃ ।અપ્_214.018અબ્।
સુસુમ્ણા મધ્યમે હ્ય્ અઙ્ગે ઇડા વામે પ્રતિષ્ઠિતા

પિઙ્ગલા દક્ષિણે વિપ્ર ઊર્ધ્વં પ્રાણો હ્ય્ અહઃ સ્મૃતં ।અપ્_214.019અબ્।
અપાનો રાત્રિરેવં સ્યાદેકો વાયુર્દશાત્મકઃ

આયામો દેહમધ્યસ્થઃ સોમગ્રહણમિષ્યતે ।અપ્_214.020અબ્।
દેહાતિતત્ત્વમાયામં આદિત્યગ્રહણં વિદુઃ

ઉદરં પૂરયેત્તાવદ્વાયુના યાવદીપ્સિતં ।અપ્_214.021અબ્।
પ્રાણાયામી ભવેદેષ પૂરકા દેહપૂરકઃ

પિધાય સર્વદ્વારાણિ નિશ્વાસોચ્છ્વાસવર્જિતઃ ।અપ્_214.022અબ્।
સમ્પૂરણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેત્ પ્રાણાયામઃ સ કુમ્ભકઃ

મુઞ્ચેદ્વાયું તતસ્તૂર્ધ્વં શ્વાસેનૈકેન મન્ત્રવિત્ ।અપ્_214.023અબ્।
ઉચ્છ્વાસયોગયુક્તશ્ ચ વાયુમૂર્દ્વં વિરેચયેત્

:ન્
1 બલન્તથેતિ ઞ..
2 બલમુચ્યતે ઇતિ ઞ.. , ઝ.. ચ
:પ્ 279
ઉચ્ચરતિ સ્વયં યસ્માત્ સ્વદેહાવસ્થિતઃ શિવઃ ।અપ્_214.024અબ્।
તસ્માત્ તત્ત્વવિદાઞ્ચૈવ સ એવ જપ ઉચ્ચ્યતે

અયુતે દ્વે સહસ્રૈકં ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ ।અપ્_214.025અબ્।
અહોરાત્રેણ યોગીન્દ્રો જપસઙ્ખ્યાં કરોતિ સઃ

અજપા નામ ગાયત્રી બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરી ।અપ્_214.026અબ્।
અજપાં જપતે યસ્તાં પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

ચન્દ્રાગ્નિરવિસંયુક્તા આદ્યા કુણ્ડલિની મતા ।અપ્_214.027અબ્।
હૃત્પ્રદેશે તુ સા જ્ઞેયા અઙ્કુરાકારસંસ્થિતા

સૃષ્ટિન્યાસો ભવેત્તત્ર સ વૈ સર્ગાવલમ્બનાત્ ।અપ્_214.028અબ્।
સ્રવન્તં ચિન્તયેત્તસ્મિન્નમૃતં સાત્ત્વિકોત્તમઃ

દેહસ્થઃ સકલો જ્ઞેયો નિષ્ફલો દેહવર્જિતઃ(1) ।અપ્_214.029અબ્।
હંસહંસેતિ યો બ્રૂયાદ્ધંસો દેવઃ સદાશિવઃ

તિલેષુ ચ યથા તૈલં પુષ્પે ગન્ધઃ સમશ્રિતઃ ।અપ્_214.030અબ્।
પુરુષસ્ય તથા દેહે સ વાહ્યાભ્યન્તરાં સ્થિતઃ

બ્રહ્મણો હૃદયે સ્થાનં કણ્ઠે વિષ્ણુઃ સમાશ્રિતઃ ।અપ્_214.031અબ્।
તાલુમધ્યે(2) સ્થિતો રુદ્રો લલાટે તુ મહેશ્વરઃ

પ્રાણાગ્રન્તુ શિવં વિદ્યાત્તસ્યાન્તે તુ પરાપરં ।અપ્_214.032અબ્।
પઞ્ચધા સકલઃ પ્રોક્તો વિપરીતસ્તુ નિષ્ફલઃ

પ્રાસાદં નાદમુત્થાપ્ય શતતન્તુ જપેદ્યદિ ।અપ્_214.033અબ્।
ષણ્માસાત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ યોગયુક્તો ન સંશયઃ

ગમાગમસ્ય જ્ઞાનેન સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ।અપ્_214.034અબ્।
:ન્
1 દેહપૂજિત ઇતિ ખ.. , ઘ.. , છ.. ચ
2 તાલુમૂલે ઇતિ ખ..
:પ્ 280
અણિમાદિગુણૈશ્વર્યં ષડ્ભિર્માસૈર્ અવાપ્નુયાત્

સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પરશ્ચેતિ પ્રાસાદઃ કથિતો મયા ।અપ્_214.035અબ્।
હ્રસ્વો દીર્ઘઃ પ્લુતશ્ચેતિ પ્રાસાદં લક્ષયેત્ત્રિધા

હ્રસ્વો દહતિ પાપાનિ દીર્ઘો મોક્ષપ્રદો ભવેત્ ।અપ્_214.036અબ્।
આપ્યાયને પ્લુતશ્ચેતિ મૂર્ધ્નિ વિન્દુવિભૂષિતઃ

આદાવન્તે ચ હ્રસ્વસ્ય ફટ્કારો મારણે હિતઃ ।અપ્_214.037અબ્।
આદાવન્તે ચ હૃદયમાકૃષ્ટૌ સમ્પ્રકીર્તિતમ્

દેવસ્ય દક્ષિણાં મૂર્તિં પઞ્ચલક્ષં સ્થિતો જપેત્ ।અપ્_214.038અબ્।
જપાન્તે ઘૃતહોમસ્તુ દશસાહસ્રિકો ભવેત્

એવમાપ્યાયિતો મન્ત્રો વશ્યોચ્ચાટાદિ કારયેત્ ।અપ્_214.039અબ્।
ઊર્ધ્વે શૂન્યમધઃ શૂન્યં મધ્યે શૂન્યં નિરામયં

ત્રિશૂન્યં યો વિજાનાતિ મુચ્યતે ઽસૌ ધ્રુવં દ્વિજઃ ।અપ્_214.040અબ્।
પ્રાસાદં યો ન જાનાતિ પઞ્ચમન્ત્રમહાતનું

અષ્ટત્રિંશત્કલાયુક્તં ન સ આચાર્ય ઉચ્યતે ।અપ્_214.041અબ્।
તથોઙ્કારઞ્ચ ગાયત્રીં રુદ્રાદીન્ વેત્ત્ય.અસૌ ગુરુઃ