અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 158

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે શાવાશૌચં નામ
સપ્તપઞ્ચાશદાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {158}
:શ્ અથાષ્ટપઞ્ચાશદધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સ્રાવાદ્યશૌચં
પુષ્કર ઉવાચ
સ્રાવાશૌચં પ્રવક્ષ્યામિ મન્વાદિમુનિસમ્મતં ।અપ્_158.001અબ્।
:ન્
1 સિદ્ધાર્થકૈસ્તિલૈર્ વિપ્રાન્ યજદ્વાસો ઽપરં દધદિતિ ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ ।
સિદ્ધાર્થસ્તિલૈર્ વિદ્વાન્ સ્નાયાદ્વાસો ઽપરં દધદિતિ ગ.. , ટ.. ચ
:પ્ 134
રાત્રિભિર્માસતુલ્યાભિર્ગર્ભસ્રાવે ત્ર્યહેણ યા

ચાતુર્માસિકપાતાન્તે દશાહં પઞ્ચમાસતઃ ।અપ્_158.002અબ્।
રાજન્યે ચ ચતૂરાત્રં વૈશ્યે પઞ્ચાહમેવ ચ

અષ્ટાહેન તુ શૂદ્રસ્ય દ્વાદશાહાદતઃ પરં ।અપ્_158.003અબ્।
સ્ત્રીણાં વિશુદ્ધિરુદિતા(1) સ્નાનમાત્રેણ વૈ પિતુઃ

ન સ્નાનં હિ સપિણ્ડે સ્યાત્ત્રિરાત્રં સપ્તમાષ્ટયોઃ ।અપ્_158.004અબ્।
સદ્યઃ શૌચં સપિણ્ડાનામાદન્તજનનાત્તથા

આચૂડાદેકરાત્રં સ્યાદાવ્રતાચ્ચ ત્રિરાત્રકં ।અપ્_158.005અબ્।
દશરાત્રં ભવેદસ્માન્માતાપિત્રોસ્ત્રિરાત્રકં

અજાતદન્તે તુ મૃતે કૃતચૂડે ઽર્ભકે તથા ।અપ્_158.006અબ્।
પ્રેતે ન્યૂને ત્રિભિર્વર્ષૈર્ મૃતે શુદ્ધિસ્તુ નૈશિલ્કી

દ્વ્યહેણ ક્ષત્રિયે શુદ્ધિસ્ત્રિભિર્વૈશ્યે મૃતે તથા ।અપ્_158.007અબ્।
શુદ્ધિઃ શૂદ્રે પઞ્ચભિઃ સ્યાત્ પ્રાગ્વિવાહદ્ દ્વિષટ્ત્વહઃ(2)

યત્ર ત્રિરાત્રં વિપ્રાણામશૌચં સમ્પ્રદૃશ્યતે ।અપ્_158.008અબ્।
તત્ર શૂદ્રે દ્વાદશાહઃ ષણ્ણવ ક્ષત્રવૈશય્યોઃ

દ્વ્યબ્દે નૈવાગ્નિસંસ્કારો મૃતે તન્નિખનેદ્ ભુવિ ।અપ્_158.009અબ્।
ન ચોદકક્રિયા તસ્ય નામ્નિ ચાપિ કૃતે સતિ

જાતદન્તસ્ય વા કાર્યા સ્યાદુપનયનાદ્દશ ।અપ્_158.010અબ્।
એકાહાચ્છુદ્ધ્યતે વિપ્રો યો ઽગ્નિવેદસમન્વિતઃ

હીને હીનતરે ચૈવ ત્ર્યહશ્ ચતુરહસ્ તથા ।અપ્_158.011અબ્।
પઞ્ચાહેનાગ્નિહીનસ્તુ દશાહાદ્બ્રાહ્મણવ્રુવઃ

:ન્
1 વિશુદ્ધિઃ કથિતેતિ ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ
2 દ્વિષટ્કકમિતિ ટ..
:પ્ 135
ક્ષત્રિયો નવસપ્તાહચ્છુદ્ધ્યેદ્વિપ્રો ગુણૈર્ યુતઃ ।અપ્_158.012અબ્।
દશાહાત્ સગુણો વૈશ્યો વિંશાહાચ્છૂદ્ર એવ ચ

દશાહાચ્છુદ્ધ્યતે વિપ્રો દ્વાદશાહેન ભૂમિપઃ ।અપ્_158.013અબ્।
વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહેન શૂદ્રો માસેન શુદ્ધ્યતિ

ગુણોત્કર્ષે દશાહાપ્તૌ ત્ર્યહમેકાહકં ત્ર્યહે ।અપ્_158.014અબ્।
એકાહાપ્તૌ સદ્યઃ શૌચં સર્વત્રૈવં સમૂહયેત્

દાસાન્તેવાસિભૃતકાઃ શિષ્યાશ્ ચૈવાત્ર વાસિનઃ ।અપ્_158.015અબ્।
સ્વામિતુલ્યમશૌચં સ્યાન્મૃતે પૃથક્ પૃથગ્ભવેત્

મરણાદેવ કર્તવ્યં સંયોગો યસ્ય નાગ્નિભિઃ ।અપ્_158.016અબ્।
દાહાદૂર્ધ્વમશૌચં સ્યાદ્યસ્ય વૈતાનિકો વિધિઃ

સર્વેષામેવ વર્ણાનાન્ત્રિભાગાત્ સ્પર્શનમ્ભવેત્ ।અપ્_158.017અબ્।
ત્રિચતુઃપઞ્ચદશભિઃ સ્પૃશ્યવર્ણાઃ ક્રમેણ તુ

ચતુર્થે પઞ્ચમે ચૈવ સપ્તમે નવમે તથા ।અપ્_158.018અબ્।
અસ્થિસઞ્ચયનં કાર્યં વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ

અહસ્ત્વદત્તકન્યાસુ પ્રદત્તાસુ ત્ર્યહં ભવેત્ ।અપ્_158.019અબ્।
પક્ષિણી સંસ્કૃતાસ્વેવ સ્વસ્રાદિષુ વિધીયતે

પિતૃગોત્રં કુમારીણાં વ્યૂઢાનાં ભર્તૃગોત્રતા ।અપ્_158.020અબ્।
જલપ્રદાનં પિત્રે ચ ઉદ્વાહે ચોભયત્ર તુ

દશાહોપરિ પિત્રોશ્ ચ દુહિતુર્મરણે ત્ર્યહં ।અપ્_158.021અબ્।
સદ્યઃ શૌચં સપિણ્ડાનાં પૂર્વં ચૂડાકૃતેર્દ્વિજ

એકાહતો હ્ય્ આવિવિહાદૂર્ધ્વં હસ્તોદકાત્ ત્ર્યહં ।અપ્_158.022અબ્।
પક્ષિણી ભ્રાતૃપુત્રસ્ય સપિણ્ડાનાં ચ સદ્યતઃ

દશાહાચ્છુદ્ધ્યતે વિપ્રો જન્મહાનૌ સ્વયોનિષુ ।અપ્_158.023અબ્।
:પ્ 136
ષદ્ભિસ્ત્રિભિરહૈકેન ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રયોનિષુ

એતજ્જ્ઞેયં સપિણ્ડાનાં વક્ષ્યે ચાનૌરસાદિષુ ।અપ્_158.024અબ્।
અનૌરસેષુ પુત્રેષુ ભાર્યાસ્વન્યગતાસુ ચ

પરપૂર્વાસુ ચ સ્ત્રીષુ ત્રિરાત્રાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ।અપ્_158.025અબ્।
વૃથાસઙ્કરજાતાનાં પ્રવ્રજ્યાસુ ચ તિષ્ઠતાં

આત્મનસ્ત્યાગિનાઞ્ચૈવ નિવર્તેતોદકક્રિયા ।અપ્_158.026અબ્।
માત્રૈકયા દ્વિપિતરૌ ભ્રતરાવન્યગામિનૌ

એકાહઃ સૂતકે તત્ર મૃતકે તુ દ્વ્યહો ભવેત્(1) ।અપ્_158.027અબ્।
સપિણ્ડાનામશૌચં હિ સમાનોદકતાં વદે

બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ પૃથક્પિણ્ડે ચ સંસ્થિતે ।અપ્_158.028અબ્।
સવાસા જલમાપ્લુત્ય સદ્ય એવ વિશુદ્ધ્યતિ

દશાહેન સપિણ્ડાસ્તુ શુદ્ધ્યન્તિ પ્રેતસૂતકે ।અપ્_158.029અબ્।
ત્રિરાત્રેણ સુકુલ્યાસ્તુ સ્નાનાત્(2) શુદ્ધ્યન્તિ ગોત્રિણઃ

સપિણ્ડતા તુ પુરુષે સપ્તમે વિનિવર્તતે ।અપ્_158.030અબ્।
સમાનોદકભાવસ્તુ નિવર્તેતાચતુર્દશાત્

જન્મનામસ્મૃતે વૈતત્ તત્પરં ગોત્રમુચ્યતે ।અપ્_158.031અબ્।
વિગતન્તુ વિદેશસ્થં શૃણુયાદ્યો હ્ય્ અનિર્દશં

યચ્છેષં દશરાત્રસ્ય તાવદેવાશુચિર્ભવેત્ ।અપ્_158.032અબ્।
અતિક્રાન્તે દશાહે તુ ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્

સંવત્સરે વ્યતીતે તુ સ્પૃષ્ટ્વૈવાપો વિશુદ્ધ્યતિ ।અપ્_158.033અબ્।
:ન્
1 મૃતકે તુ ત્ર્યહો ભવેદિતિ ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ । મતકે તુ તથા ભવેદિતિ
ઝ..
2 સ્નાતા ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. ચ
:પ્ 137
માતુલે પક્ષિણો રાત્રિઃ શિષ્યત્વિગ્બાન્ધવેષુ ચ

મૃટે જામાતરિ પ્રેતે દૈહિત્રે ભગિનીસુતે(1) ।અપ્_158.034અબ્।
શ્યાલકે તત્સુતે ચૈવ સ્નાનમાત્રં વિધીયતે

માતામહ્યાં તથાચાર્યે મૃતે માતામહે ત્ર્યહં ।અપ્_158.035અબ્।
દુર્ભિક્ષે રાષ્ટ્રસમ્પાતે આગતાયાં તથાપદિ

ઉપસર્ગમૃતાનાઞ્ચ દાહે બ્રહ્મવિદાન્તથા ।અપ્_158.036અબ્।
સત્રિવ્રતિ(2) બ્રહ્મત્તારિસઙ્ગ્રામે દેશવિપ્લવે

દાને યજ્ઞે વિવાહે ચ સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ।અપ્_158.037અબ્।
વિપ્રગોનૃપહન્તૄણામનુક્તં ચાત્મઘાતિનાં

અસાધ્યવ્યાધિયુક્તસ્ય સ્વાધ્યાયે ચાક્ષમસ્ય ચ ।અપ્_158.038અબ્।
પ્રાયશ્ચિત્તમનુજ્ઞાતમગ્નિતોયપ્રવેશનં

અપમાનાત્તથા(3) ક્રોધાત્ સ્નેહાત્પરિભવાદ્ભયાત્ ।અપ્_158.039અબ્।
ઉદ્બધ્ય મ્રિયતે નારી પુરુષો વા કથઞ્ચન

આત્મઘાતી ચૈકલક્ષં વસેત્સ નરકે શુચૌ ।અપ્_158.040અબ્।
વૃદ્ધઃ શ્રૌતસ્મૃતેર્લુપ્તઃ પરિત્યજતિ યસ્ત્વસૂન્

ત્રિરાત્રં તત્ર શાશૌચં દ્વિતીયે ચાસ્થિસઞ્ચયં ।અપ્_158.041અબ્।
તૃતીયે તૂદકં કાર્યં ચતુર્થે શ્રાદ્ધમાચરેત્

વિદ્યુદગ્નિહતાનાઞ્ચ ત્ર્યહં શુદ્ધિઃ સપિણ્ડિકે(4) ।અપ્_158.042અબ્।
પાષણ્ડાશ્રિતા ભર્તૃઘ્ન્યો નાશૌચોદકગાઃ સ્ત્રિયઃ

પિતૃમાત્રાદિપાતે તુ આર્દ્રવાસા હ્ય્ ઉપોષિતઃ ।અપ્_158.043અબ્।
:ન્
1 પ્રેતે, ભગિનીસુત ઇત્ય્ અપિ ઇતિ ટ..
2 યતિવ્રતીતિ જ..
3 અપમાનાદથેતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. ચ
4 વિદ્યુદાદિહતાનાઞ્ચ ત્ર્યહાચ્છુદ્ધિર્વિધીયતે ઇતિ ટ..
:પ્ 138
અતીતેબ્દે પ્રકુર્વીત પ્રેતકાર્યં યથાવિધિ

યઃ કશ્ચિત્તુ હરેત્ પ્રેતમસપિણ્ડં કથઞ્ચન ।અપ્_158.044અબ્।
સ્નાત્વા સ્ચેલઃ સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિં ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુદ્ધ્યતિ

યદ્યન્નમત્તિ તેષાન્તુ દશાહેનૈવ શુદ્ધ્યતિ ।અપ્_158.045અબ્।
અનદન્નન્નમહ્ન્યેવ ન વૈ તસ્મિન્ ગૃહે વસેત્

અનાથં વ્રાહ્મણં પ્રેતં યે વહન્તિ દ્વિજાતયઃ ।અપ્_158.046અબ્।
પદે પદે યજ્ઞફલં શુદ્ધિઃ સ્યાત્ સ્નાનમાત્રતઃ

પ્રેતીભૂતં દ્વિજઃ શૂદ્રમનુગચ્છંસ્ત્ર્યહાચ્છુચિઃ ।અપ્_158.047અબ્।
મૃતસ્ય બાન્ધવૈઃ સાર્ધં કૃત્વા ચ પરિદેવનં

વર્જયેત્તદહોરાત્રં દાનશ્રાદ્ધાદિ કામતઃ(1) ।અપ્_158.048અબ્।
શૂદ્રાયાઃ પ્રસવો ગેહે શૂદ્રસ્ય મરણં તથા

ભાણ્ડાનિ તુ પરિત્યજ્ય ત્ર્યહાદ્ભૂલેપતઃ શુચિઃ ।અપ્_158.049અબ્।
ન વિપ્રં સ્વેષુ તિષ્ઠત્સુ મૃતં શૂદ્રેણ નાયયેત્

નયેત્ પ્રેતં સ્નાપિતઞ્ચ પૂજિતં કુસુમૈર્ દહેત્ ।અપ્_158.050અબ્।
નગ્નદેહં દહેન્ નૈવ કિઞ્ચિદ્દેહં પરિત્યજેત્

ગોત્રજસ્તુ ગૃહીત્વા તુ ચિતાં ચારોપયેત્તદા ।અપ્_158.051અબ્।
આહિતાગ્નિર્યથાન્યાયં દગ્ધવ્યસ્તિભિરગ્નિભિઃ

અનાહિતાગ્નિરેકેન લૌકિકેનાપરસ્ તથા ।અપ્_158.052અબ્।
અસ્માત્ ત્વમભિજાતો ઽસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ

અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સુખાગ્નિં પ્રદદેત્સુતઃ ।અપ્_158.053અબ્।
સકૃત્પ્રસિઞ્ચન્ત્યુદકં નામગોત્રેણ બાન્ધવાઃ

:ન્
1 દાનશ્રાદ્ધાદિકર્મ ચેતિ ઝ..
:પ્ 139
એવં માતામહાચાર્યપ્રેતાનાઞ્ચોદકક્રિયા ।અપ્_158.054અબ્।
કામ્યોદકં સખિપ્રેતસ્વસ્રીયશ્વશ્રુરર્ત્વિજાં

અપો નઃ શોશુચિદયં દશાહઞ્ચ સુતો ઽર્પયેત્ ।અપ્_158.055અબ્।
બ્રાહ્મણે દશપિણ્ડાઃ સ્યુઃ ક્ષત્રિયે દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

વૈશ્યે પઞ્ચદશ પ્રોક્તાઃ શૂદ્રે ત્રિંશત્ પ્રકીર્તિતા ।અપ્_158.056અબ્।
પુત્રો વા પુત્રિકાન્યો વા પિણ્ડં દદ્યાચ્ચ પુત્રવત્

વિદિશ્ય નિમ્બપત્રાણિ નિયતો દ્વારિ વેશ્મનઃ ।અપ્_158.057અબ્।
આચમ્ય ચાગ્નિમુદકં ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્

પ્રવિશેયુઃ સમાલભ્ય કૃત્વાશ્મનિ પદં શનૈઃ ।અપ્_158.058અબ્।
અક્ષરલવણાન્નઃ સ્યુર્ નિર્માંસા ભૂમિશાયિનઃ

ક્રીતલબ્ધાશનાઃ સ્નાતા આદિકર્તા દશાહકૃત્ ।અપ્_158.059અબ્।
અભાવે બ્રહ્મચારી તુ કુર્યાત્પિણ્ડોદકાદિકં

યથેદં શાવમાશૌચં સપિણ્ડેષુ વિધીયતે ।અપ્_158.060અબ્।
જનનેપ્યેવં સ્યાન્નિપુણાં શુદ્ધિમિચ્છતાં

સર્વેષાં શાવમાશૌચં માતાપિત્રોશ્ ચ સૂતકં ।અપ્_158.061અબ્।
સૂતકં માતુરેવ સ્યાદુપસ્પૃશ્ય પિતા શુચિઃ

પુત્રજન્મદિને શ્રાદ્ધં કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચિતં ।અપ્_158.062અબ્।
તદહસ્તત્પ્રદાનાર્થં ગોહિરણ્યાદિવાસસાં

મરણં મરણેનૈવ સૂતકં સૂતકેન તુ ।અપ્_158.063અબ્।
ઉભયોરપિ યત્ પૂર્વં તેનાશૌચેન શુદ્ધ્યતિ

સૂતકે મૃતકં ચેત્સ્યાન્ મૃતકે ત્વથ સૂતકં ।અપ્_158.064અબ્।
તત્રાધિકૃત્ય મૃતકં શૌચં કુર્યાન્ન સૂતકં

સમાનં લઘ્વશૌચન્તુ પ્રથમેન સમાપયેત્ ।અપ્_158.065અબ્।
:પ્ 140
અસમાનં દ્વિતીયેન ધર્મરાજવચો યથા

શાવાન્તઃ શાવ આયાતે(1) પૂર્વાશૌચેન શુદ્ધ્યતિ ।અપ્_158.066અબ્।
ગુરુણા લઘુ બાધ્યેત લઘુના નૈવ તદ્ગુરુ

મૃતકે સૂતકે વાપિ રાત્રિમધ્યે ઽન્યદાપતેત્ ।અપ્_158.067અબ્।
તચ્છેષેણૈવ સુદ્ધ્યેરન્ રાત્રિશેષે દ્વ્યહાધિકાત્

પ્રભાતે યદ્યશૌચં સ્યાચ્છુદ્ધેરંશ્ ચ ત્રિભિર્દિનૈઃ ।અપ્_158.068અબ્।
ઉભયત્ર દશાહાનિ કુલસ્યાન્નં ન ભુજ્યતે

દાનાદિ નિનિવર્તેત કુલસ્યાન્નં ન ભુજ્યતે ।અપ્_158.069અબ્।
અજ્ઞાતે પાતકં નાદ્યે ભોક્તુરેકમહો ઽન્યથા(2)