અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 120

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહપુરાણે દ્વીપાદિવર્ણનં
નામૈકોનવિંશત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:ન્
1 આગામ્યગધમાલસ્યા ઇતિ ખ.. , છ.. ચ
2 દ્વિજાદય ઇતિ ક.. , ખ.. , ગ.. , છ.. ચ
3 સૂર્યરૂપન્તે ઇતિ ઘ.. , જ.. ચ
4 વર્ષે દ્વે ભાગચિહ્નિતે ઇતિ ઝ..
5 પઞ્ચાત્રેતિ ગ.. , ઙ.. ચ
6 સમુદ્રાણામિતિ ગ.. , ઙ.. , ઝ.. ચ
7 સ્વાદૂદકા દ્વિત્રિગુણેતિ ખ.. , છ.. ચ । સ્વાદૂદકા તુ દ્વિગુણેતિ ઘ.. ,
જ.. ચ । સ્વાદૂદકા તુ દ્વિગુણેતિ ગ.. , ઙ.. ચ
8 પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તૃતેતિ છ..
:પ્ 25
% છપ્તેર્ {120}
:શ્ અથ વિંશત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
ભુવનકોષઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
વિસ્તારસ્તુ સ્મૃતો ભૂમેઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ ।અપ્_120.001અબ્।
ઉચ્છ્રાયો દશસાહસ્રં પાતાલઞ્ચૈકમેકકં

અતલં વિતલઞ્ચૈવ નિતલઞ્ચ ગભસ્તિમત્ ।અપ્_120.002અબ્।
મહાખ્યં સુતલઞ્ચાગ્ર્યં પાતાલઞ્ચાપિ સપ્તમં

કૃષ્ણપીતારુણાઃ શુક્લશર્કરાશૈલકાઞ્ચનાઃ ।અપ્_120.003અબ્।
ભૂમયસ્તેષુ રમ્યેષુ સન્તિ દૈત્યાદયઃ સુખં

પાતાલાનામધશ્ચાસ્તે શેષો વિષ્ણુશ્ ચ તામસઃ ।અપ્_120.004અબ્।
ગુણાનન્ત્યાત્સ ચાનન્તતઃ શિરસા ધારયન્મહીં

ભુવો ઽધો નરકા નૈકે ન પતેત્તત્ર વૈષ્ણવઃ ।અપ્_120.005અબ્।
રવિણા ભાસિતા પૃથ્વી યાવત્તાયન્નભો મતં

ભૂમેર્યોજનલક્ષન્તુ વિશિષ્ઠરવિમણ્ડલં ।અપ્_120.006અબ્।
રવેર્ લક્ષેણ ચન્દ્રશ્ ચ લક્ષાન્નાક્ષત્રમિન્દુતઃ

દ્વિલક્ષાદ્ભાદ્બુધશ્ચાસ્તે બુધાચ્છુક્રો દ્વિલક્ષતઃ ।અપ્_120.007અબ્।
દ્વિલક્ષેણ કુજઃ શુક્રાદ્ભૌમાદ્ દ્વિલક્ષતો ગુરુઃ

ગુરોર્દ્વિલક્ષતઃ સૌરિત્લ્લક્ષાત્સપ્તર્ષયઃ શનેઃ ।અપ્_120.008અબ્।
લક્ષાદ્ ધ્રુવો હ્ય્ ઋષિભ્યસ્તુ ત્રૈલોક્યઞ્ચોચ્છ્રયેણ ચ

ધ્રુવાત્ કોટ્યા મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ ।અપ્_120.009અબ્।
:પ્ 26
જનો દ્વિકોટિતસ્તસ્માદ્યત્રાસન્(1) સનકાદયઃ

જનાત્તપશ્ચાષ્તકોટ્યા વૈરાજા યત્ર દેવતાઃ ।અપ્_120.010અબ્।
ષણવત્યા તુ કોટીનાન્તપસઃ સત્યલોકકઃ

અપુનર્મારકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સ સ્મૃતઃ ।અપ્_120.011અબ્।
પાદગમ્યસ્તુ ભૂલ્લોકો ભુવઃ સૂર્યાન્તરઃ સ્મૃતઃ

સ્વર્ગલોકો ધ્રુવાન્તસ્તુ નિયુતાનિ(2) ચતુર્દશ ।અપ્_120.012અબ્।
એતદણ્ડકટાહેન વૃતો બ્રહ્માણ્ડવિસ્તરઃ

વારિવહ્ન્યનિલાકાશૈસ્તતો ભૂતાદિના વહિઃ ।અપ્_120.013અબ્।
વૃતં દશગુણૈર્ અણ્ડં ભૂતાદિર્મહતા તથા

દશોત્તરાણિ શેષાણિ એકૈકસ્માન્મામુને ।અપ્_120.014અબ્।
મહાન્તઞ્ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતં

અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સઙ્ખ્યાનં નાપિ વિદ્યતે(3) ।અપ્_120.015અબ્।
હેતુભૂતમશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા મુને

અસઙ્ખ્યાતાનિ શાણ્ડાનિ તત્ર જાતાનિ ચેદૃશાં ।અપ્_120.016અબ્।
દારુણ્યગ્નિર્યથા તૈલં તિલે તદ્વત્ પુમાનિતિ(4)

પ્રધાને ચ સ્થિતો(5) વ્યાપી ચેતનાત્માત્મવેદનઃ ।અપ્_120.017અબ્।
પ્રધાનઞ્ચ પુમાંશ્ ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૃતયા(6)

વિષ્ણુશક્ત્યા મહાપ્રાજ્ઞ વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ ।અપ્_120.018અબ્।
તયોઃ(7) સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ

:ન્
1 યત્ર વૈ ઇતિ ઙ..
2 અયુતાનિ ઇતિ જ..
3 સઙ્ખ્યાનં નૈવ વિદ્યતે ઇતિ ઘ.. , ઝ.. ચ । સઙ્ખ્યાનં ન ચ વિદ્યતે ઇતિ
ગ.
4 પુમાનપિ ઇતિ ઘ.. , ઝ.. ચ
5 પ્રધાને ઽવસ્થિતં ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. ચ
6 સર્વભૂતાનુભૂતયા ઇતિ ઙ..
7 દ્વયોરિતિ ઝ..
:પ્ 27
ક્ષોભકારણભૂતશ્ ચ સર્ગકાલે મહામુને ।અપ્_120.019અબ્।
યથા શૈત્યં જલે વાતો વિભર્તિ કણિકાગતં

જગચ્છક્તિસ્ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપ્રતિપાદિકાં ।અપ્_120.020અબ્।
વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય દેવાદ્યાઃ સમ્ભવન્તિ હિ

સ ચ વિષ્ણુઃ સ્વયં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમિદં જગત્ ।અપ્_120.021અબ્।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ

ઈશાદણ્ડસ્તથૈવાસ્ય દ્વિગુણો મુનિસત્તમ ।અપ્_120.022અબ્।
સાર્ધકોટિસ્ તથા સપ્તનિયુતાન્યધિકાનિ વૈ ॥અપ્_120.022ચે
યોજનાનાન્તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।અપ્_120.023અબ્।
ત્રિનાભિમતિપઞ્ચારં ષણ્ણેમિ દ્વ્યયનાત્મકં

સંવત્સરમયં કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।અપ્_120.024અબ્।
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ દ્વિતીયક્ષો વિવસ્વતઃ

પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય મહામતે ।અપ્_120.025અબ્।
અક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણન્તદદ્યુગાર્ધયોઃ

હ્રસ્વો ઽક્ષસ્તદ્યુગાર્ધઞ્ચ ધ્રુવાધારં રથસ્ય વૈ ।અપ્_120.026અબ્।
હયાશ્ ચ સપ્ત છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સુવ્રત

ઉદયાસ્તમનં જ્ઞેયં દર્શનાદર્શનં રવેઃ ।અપ્_120.027અબ્।
યાવન્માત્રપ્રદેશે તુ વશિષ્ઠો ઽવસ્થિતો ધ્રુવઃ

સ્વયમાયાતિ તાવત્તુ ભૂમેરાભૂતસમ્પ્લવે(1) ।અપ્_120.028અબ્।
ઊર્ધોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ

એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરં ।અપ્_120.029અબ્।
નિર્ધૂતદોષપઙ્કાનાં યતીનાં સ્થાનમુત્તમં

:ન્
1 ભૂમેરાહૂતસમ્પ્લવે ઇતિ ઘ.. , જ.. ચ
:પ્ 28
તતો ગઙ્ગા પ્રભવતિ સ્મરણાત્ પાશનાશની(1) ।અપ્_120.030અબ્।
દિવિ રૂપં હરેર્જ્ઞેયં શિશુમારાકૃતિ પ્રભો

સ્થિતઃ પુચ્છે ધ્રુવસ્તત્ર ભ્રમન્ ભ્રામયતિ ગ્રહાન્ ।અપ્_120.031અબ્।
સ રથો ઽધિષ્ઠિતા દેવૈર્ આદિત્યૈર્ ઋષિભિર્વરૈઃ(2)

ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોભિશ્ ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ(3) ।અપ્_120.032અબ્।
હિમોષ્ણવારિવર્ષાણાં કારણં ભગવાન્ રવિઃ

ઋગ્વેદાદિમયો વિષ્ણુઃ સ શુભાશુભકારણં ।અપ્_120.033અબ્।
રથસ્ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્તસ્ય વાજિનઃ(4)

વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન ચરત્યસૌ ।અપ્_120.034અબ્।
ત્રયસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ ચ

ત્રયસ્ત્રિંશત્તથા દેવાઃ પિવન્તિ ક્ષણદાકરં(5) ।અપ્_120.035અબ્।
એકાં કલાઞ્ચ પિતર એકામારશ્મિસંસ્થિતાઃ

વાય્વગ્નિદ્રવ્યસમ્ભૂતો રથશ્ ચન્દ્રસુતસ્ય ચ ।અપ્_120.036અબ્।
અષ્ટાભિસ્તુરગૈર્ યુક્તો બુધસ્તેન ચરત્યપિ

શુક્રસ્યાપિ રથો ઽષ્ટાશ્વો ભૌમસ્યાપિ રથસ્ તથા ।અપ્_120.037અબ્।
વૃહસ્પતે રથો ઽષ્ટાશ્વઃ શનેરષ્ટાશ્વકો રથઃ

સ્વર્ભાનોશ્ ચ રથો ઽષ્ટાશ્વઃ કેતોશ્ચાષ્ટાશ્વકો રથઃ ।અપ્_120.038અબ્।
યદદ્ય વૈષ્ણવઃ કાયસ્તતો વિપ્ર વસુન્ધરા

:ન્
1 સર્વપાપપ્રણાશિનીતિ જ..
2 ઋષભો રવેરિતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. ચ
3 સરથ ઇત્ય્ આદિઃ, રાક્ષસૈર્ ઇત્યન્તઃ પાઠઃ ઝ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
4 કુન્દાભાસ્તત્ર વાજિન ઇતિ ક.. , ઘ.. , ઙ.. ચ
5 ક્ષણદાચરમિતિ ઝ..
:પ્ 29
પદ્માકરા સમુદ્ભૂતા પર્વતાદ્યાદિસંયુતા ।અપ્_120.039અબ્।
જ્યોતિર્ભુવનનદ્યદ્રિસમુદ્રવનકં હરિઃ

યદસ્તિ નાસ્તિ તદ્વિષ્ણુર્વિષ્ણુજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં(1) ।અપ્_120.040અબ્।
ન વિજ્ઞાનમૃતે કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાનં વિષ્ણુઃ પરમ્પદં

તત્ કુર્યાદ્ યેન વિષ્ણુઃ સ્યાત્ સત્યં જ્ઞાનમનન્તકં ।અપ્_120.041અબ્।
પઠેદ્ ભુવનકોષં હિ યઃ સો ઽવાપ્તસુખાત્મભાક્

જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદિવિધ્યાશ્ ચ શુભાશુભાધિપો હરિઃ(2)