અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 117

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે ગયામાહાત્મ્યે ગયાયાત્રા નામ
ષોડશાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {117}
:શ્ અથ સપ્તદશાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રાદ્ધકલ્પઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
કાત્યાયની મુનીનાહ યથા શ્રાદ્ધં તથા વદે ।અપ્_117.001અબ્।
ગયાદૌ શ્રાદ્ધં કુર્વીત સઙ્ક્રાન્ત્યાદૌ વિશેષતઃ

કાલે વાપરપક્ષે ચ ચતુર્થ્યા ઊર્ધ્વમેવ વ ।અપ્_117.002અબ્।
સમ્યાદ્ય ચ પદર્ક્ષે ચ(1) પૂર્વેદ્યુશ્ ચ નિમન્ત્રયેત્

યતીન્ ગૃહસ્થસાધૂન્ વા સ્નાતકાઞ્છ્રોત્રિયાન્ દ્વિજાન્ ।અપ્_117.003અબ્।
અનવદ્યાન્ કર્મનિષ્ઠાન્ શિષ્ટાનાચારસંયુતાન્(2)

:ન્
1 સમ્પાદ્ય પરમર્ક્ષે ચેતિ છ..
2 આચારસંસ્કૃતાનિતિ ગ.. , જ.. ચ
:પ્ 14
વર્જયેચ્છિત્રિકુષ્ઠ્યાદીન્ન ગૃહ્ણીયાન્નિમન્ત્રિતાન્ ।અપ્_117.004અબ્।
સ્નાતાઞ્છુચીંસ્ તથા દાન્તાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ દેવકર્મણિ

ઉપવેશયેત્ત્રીન્ પિત્ર્યાદીનેકૈકમુભયત્ર વા ।અપ્_117.005અબ્।
એવં માતામહાદેશ્ ચ શાકૈર્ અપિ ચ કારયેત્

તદહ્નિ બ્રહ્મચારી સ્યાદકોપો ઽત્વરિતો મૃદુઃ(1) ।અપ્_117.006અબ્।
સત્યો ઽપ્રમત્તો ઽનધ્વન્યો અસ્વાધ્યાયશ્ ચ(2) વાગ્યતઃ

સર્વાંશ્ ચ પઙ્ક્તિમૂર્ધન્યાન્ પૃચ્છેત્ પ્રશ્ને તથાસને ।અપ્_117.007અબ્।
દર્ભાનાસ્તીર્ય દ્વિગુણાન્ પિત્રે દેવાદિકઞ્ચરેત્

વિશ્વાન્દેવાનાવાહયિષ્યે પૃચ્છેદાવાહયેતિ ચ ।અપ્_117.008અબ્।
વિશ્વેદેવાસ આવાહ્ય વિકીર્યાથ યવાન્ જપેત્

વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમં પિતૄનાવાહયિષ્યે ચ ।અપ્_117.009અબ્।
પૃચ્છેદાવાહયેત્યુક્તે ઉશન્તસ્ત્વા સમાહ્વયેત્

તિલાન્ વિકીર્યાથ જપેદાયાન્ત્વિત્યાદિ પિત્રકે ।અપ્_117.010અબ્।
સપિત્રિત્રે નિષિઞ્ચેદ્વા શન્નો દેવીરભિ તૃચા

યવો ઽસીતિ યવાન્ દત્વા પિત્રે સર્વત્ર વૈ તિલાન્ ।અપ્_117.011અબ્।
તિલો ઽસિ સોમદેવત્યો ગોસવો દેવનિર્મિતઃ ।અપ્_117.011ચ્દ્।
પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄન્ લોકાન્ પ્રીણાહિ નઃ
સ્વધા । ઇતિ
શ્રીશ્ ચ તેતિ દદેત્પુષ્પં પાત્રે હૈમે ઽથ રાજતે

ઔદુમ્વરે વા ખડ્ગે વા પર્ણપાત્રે પ્રદક્ષિણમ્ ।અપ્_117.012અબ્।
દેવાનામપસવ્યં તુ પિતૄણાં સવ્યમાચરેત્

:ન્
1 અત્વરિતો ઽત્યૃજુરિતિ ઙ..
2 સત્યે પ્રપન્નો ઽનધ્વન્યો હ્ય્ અસ્વાધ્યાયશ્ચેતિ ખ.. , ઘ.. ચ
:પ્ 15
એકૈકસ્ય એકૈકેન સપવિત્રકરેષુ ચ ।અપ્_117.013અબ્।
યા દિવ્યા આપઃ પયસા સમ્બભૂવુર્યા અન્તરિક્ષા
ઉતપાર્થિવીર્યાઃ
હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તા ન આપઃ શિવાઃ સંશ્યોનાઃ
સુહવા ભવન્તુ ॥
વિશ્વે દેવા એષ વો ઽર્ઘઃ સ્વાહા ચ પિતરેષ તે

અવધૈવં પિતામહદેઃ સંસ્રવાત્ પ્રથમે ચરેત્(1) ।અપ્_117.014અબ્।
પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કરોત્યધઃ

અત્ર ગન્ધપુષ્પધૂપદીપાચ્છાદનદાનકં ।અપ્_117.015અબ્।
ઘૃતાક્તમન્નમુદ્ધૃત્ય પૃચ્છત્યગ્નૌ કરિષ્યે ચ

કુરુષ્વેત્યભ્યનુજ્ઞાતો જુહુયાત્સાગ્નિકો ઽનલે ।અપ્_117.016અબ્।
અનગ્નિકઃ પિતૃહસ્તે(2) સપવિત્રે તુ મન્ત્રતઃ

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ(3) પ્રથમાહુતિઃ ।અપ્_117.017અબ્।
સોમાય પિતૃમતે ઽથ યમાયાઙ્ગિરસે પરે

હુતશેષં ચાન્નપાત્રે દત્વા પાત્રં સમાલભેત્ ।અપ્_117.018અબ્।
પૃથિવી તે પાત્રન્દ્યૌઃ પિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય મુખે અમૃતે
અમૃતં જુહોમિ સ્વાહેતિ
જપ્ત્વેદં વિષ્ણુરિત્યન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠન્નિવેશયેત્

અપહતેતિ ચ તિલાન્ વિકીર્યાન્નં પ્રદાયયેત્ ।અપ્_117.019અબ્।
જુષધ્વમિતિ ચોક્ત્વાથ ગાયત્ર્યાદિ તતો જપેત્

:ન્
1 એકૈકસ્યેત્યાદિઃ, પ્રથમે ચરેદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ
2 અનગ્નિકો જલે ચૈવેતિ ઙ..
3 સ્વધેતિ ક..
:પ્ 16
દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ ।અપ્_117.020અબ્।
નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહયૈ નિત્યમેવ નમો નમઃ(1)

તૃપ્તાન્ જ્ઞાત્વાન્નં વિકિરેદપો દદ્યાત્ સકૃત્ સકૃત્ ।અપ્_117.021અબ્।
ગાયત્રીં પૂર્વવજ્જપ્ત્વા મધુ મધ્વિતિ વૈ જપેત્

તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ સમ્પૃચ્છેત્તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વૈ વદેત્ ।અપ્_117.022અબ્।
શેષમન્નમનુજ્ઞાપ્ય સર્વમન્નમથૈકતઃ

ઉદ્ધૃત્યોચ્છિષ્ટપાર્શ્વે તુ કૃત્વા ચૈવાવનેજનં ।અપ્_117.023અબ્।
દદ્યાત્કુશેષુ ત્રીન્ પિણ્ડાનાચાન્તેષુ પરે જગુઃ

આચાન્તેષૂદકં પુષ્પાણ્યક્ષતાનિ પ્રદાપયેત્ ।અપ્_117.024અબ્।
અક્ષય્યોદકમેવાથ આશિષઃ પ્રાર્થયેન્નરઃ(2)

અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ ગોત્રન્નો વર્ધતાં સદા ।અપ્_117.025અબ્।
દાતારો નો ઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ

શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુદેયં ચ નો ઽસ્ત્વિતિ ।અપ્_117.026અબ્।
અન્નઞ્ચ નો બહુ ભવેદતિથીંશ્ ચ લભેમહિ

યાચિતારશ્ ચ નઃ સન્તુ મા ચ યાચિસ્મ કઞ્ચન ।અપ્_117.027અબ્।
સ્વધાવાચનીયાન્ કુશાનાસ્તીર્ય સપવિત્રકાન્(3)

સ્વધાં વાચયિષ્યે પૃચ્છેદનુજ્ઞાતશ્ ચ વાચ્યતાં ।અપ્_117.028અબ્।
પિતૃભ્યઃ પિતામહેભ્યઃ પ્રપિતામહમુખ્યકે

સ્વધોચ્યતામસ્તુ સ્વધા ઉચ્યમાનસ્તથૈવ ચ ।અપ્_117.029અબ્।
અપો નિષિઞ્ચેદુત્તાનં પાત્રં કૃત્વાથ દક્ષિણાં

:ન્
1 સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવન્ત્વિતિ ઇતિ ખ.. , છ.. ચ
2 પ્રાર્થયેત્તત ઇતિ ઘ.. , જ.. , ઝ.. ચ
3 અઘોરાઃ પિતર ઇત્ય્ આદિઃ, આસ્તીર્ય સપવિત્રકાનિત્યન્તઃ પાઠઃ
ખ.. , છ.. પુસ્તકદ્વયે નાસ્તિ
:પ્ 17
યથાશક્તિ પ્રદદ્યાચ્ચ દૈવે પૈત્રે ઽથ વાચયેત્ ।અપ્_117.030અબ્।
વિશ્વે દેવાઃ પ્રીયન્તાઞ્ચ વાજે વિસર્જયેત્

આમાવાજસ્યેત્યનુવ્રજ્ય કૃત્વા વિપ્રાન્ પ્રદક્ષિણં ।અપ્_117.031અબ્।
ગૃહે વિશેદમાવાસ્યાં માસિ માસિ ચરેત્તથા

એકોદ્દિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધં પૂર્વવદાચરેત્ ।અપ્_117.032અબ્।
એકં પવિત્રમેકાર્ધં એકં પિણ્ડમ્પ્રદાપયેત્

નાવાહનાગ્નૌકરણં વિશ્વે દેવા ન ચાત્ર હિ ।અપ્_117.033અબ્।
તૃપ્તિપ્રશ્ને સ્વદિતમિતિ વદેત્સુખદિતં દ્વિજઃ

ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યે વિસર્ગે ચાભિરમ્યતાં ।અપ્_117.034અબ્।
અભિરતાઃ સ્મ ઇત્ય્ અપરે શેષં પૂર્વવદાચરેત્

સપિણ્ઠીકરણં વક્ષ્યે અબ્દાન્તે મધ્યતો ઽપિ વા ।અપ્_117.035અબ્।
પિતૄણાં ત્રીણિ પાત્રાણિ એકમ્પ્રેતસ્ય પાત્રકં

સપવિત્રાણિ ચત્વારિ તિલપુષ્પયુતાનિ ચ ।અપ્_117.036અબ્।
ગન્ધોદકેન યુક્તાનિ(1) પૂરયિત્વાભિષિઞ્ચતિ

પ્રેતપાત્રં પિતૃપાત્રે યે સમના ઇતિ દ્વયાત્ ।અપ્_117.037અબ્।
પૂર્વવત્ પિણ્ડદાનાદિ પ્રેતાનાં પિતૃતા ભવેત્

અથાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં વક્ષ્યે સર્વં તુ પૂર્વવત્ ।અપ્_117.038અબ્।
જપેત્ પિતૃમન્ત્રવર્જં પૂર્વાહ્ણે તત્ પ્રદક્ષિણં

ઉપચારા ઋજુકુશાસ્તિલાર્થૈશ્ ચ યવૈર્ ઇહ(2) ।અપ્_117.039અબ્।
તૃપ્તિપ્રશ્નસ્તુ સમ્પન્નં સુસમ્પન્નં વદેદ્દ્વિજઃ

:ન્
1 ગન્ધોદકેન સિક્તાનિ ઇતિ જ..
2 અથાભ્યુદયિકમિત્યાદિઃ, યવૈર્ ઇહ ઇત્ય્ અન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
:પ્ 18
દધ્યક્ષતવદરાદ્યાઃ(1) પિણ્ડા નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્ ।અપ્_117.040અબ્।
આવાહયિષ્યે પૃચ્છેચ્ચ પ્રીયન્તામિતિ ચાક્ષયે

નાન્દીમુખાશ્ ચ પિતરો વાચયિષ્યે ઽથ પૃચ્છતિ ।અપ્_117.041અબ્।
નાન્દીમુખાન્ પિતૃગણાન્ પ્રીયન્તામિત્યથો વદેત્

નાન્દીમુખાશ્ ચ પિતરસ્તત્પિતા પ્રપિતામહઃ ।અપ્_117.042અબ્।
માતામહઃ પ્રમાતામહો વૃદ્ધપ્રમાતૃકામહઃ

સ્વધાકારન્ન યુઞ્જીત યુગ્માન્ વિપ્રાંશ્ ચ ભોજયેત્ ।અપ્_117.043અબ્।
તૃપ્તિં વક્ષ્યે પિતૄણાં ચ ગ્રામ્યૈર્ ઓષધિભિસ્ તથા

માસન્તૃપ્તિસ્ તથારણ્યૈઃ(2) કન્દમૂલફલાદિભિઃ ।અપ્_117.044અબ્।
મત્સ્યૈર્ માસદ્વયં માર્ગૈસ્ત્રયં વૈ શાકુનેન ચ

ચતુરો રૌરવેણાથ(3) પઞ્ચ ષટ્ છાગલેન તુ(4) ।અપ્_117.045અબ્।
કૂર્મેણ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ વારાહેણ નવૈવ તુ

મેષમાંસેન દશ ચ માહિષૈઃ પાર્ષતૈઃ શિવૈઃ ।અપ્_117.046અબ્।
સંવત્સરન્તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા

વાર્ધીનસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।અપ્_117.047અબ્।
ખડ્ગમાંસં કાલશાકં લોહિતચ્છાગલો(5) મધુ

મહાશલ્કાશ્ ચ વર્ષાસુ મઘાશ્રાદ્ધમથાક્ષયં(6) ।અપ્_117.048અબ્।
મન્ત્રાધ્યાય્યગ્નિહોત્રી ચ શાખાધ્યાયી ષડઙ્ગવિત્

તૃણાચિકેતઃ ત્રિમધુર્ધર્મદ્રોણસ્ય(7) પાઠકઃ ।અપ્_117.049અબ્।
ત્રિષુપર્ણજ્યેષ્ઠસામજ્ઞાની સ્યુઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ

:ન્
1 દધ્યક્ષતવદર્યાદ્યા ઇતિ ગ.. , છ.. ચ
2 તથા વન્યૈર્ ઇતિ ખ.. , ઙ.. ચ
3 વત્સરં રૌરવેણાથેતિ ઘ..
4 પઞ્ચકં છાગસ્તેન તુ ઇતિ ઙ..
5 લોહિતચ્છાગક ઇતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ
6 મઘાશ્રાદ્ધમિહાક્ષયમિતિ ઝ..
7 જલદ્રોણસ્યેતિ ઝ..
:પ્ 19
કમ્યાનાં કલ્પમાખ્યાસ્યે(1) પ્રતિપત્સુ ધનં બહુ ।અપ્_117.050અબ્।
સ્ત્રિયઃ પરા દ્વિતીયાયાઞ્ચતુર્થ્યાં ધર્મકામદઃ

પઞ્ચમ્યાં પુત્રકામસ્તુ ષષ્ઠ્યાઞ્ચ શ્રૈષ્ઠ્યભાગપિ(2) ।અપ્_117.051અબ્।
કૃષિભાગી ચ સપ્તમ્યામષ્ટમ્યામર્થલાભકઃ

નવમ્યાઞ્ચ એકશફા(3) દશમ્યાઙ્ગોગણો ભવેત્ ।અપ્_117.052અબ્।
એકદશ્યાં પરીવારો દ્વાદશ્યાન્ધનધાન્યકં

જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠ્યં ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શસ્ત્રતઃ(4) ।અપ્_117.053અબ્।
મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તમમાવાસ્યાં સમીરિતં(5)

સપ્ત વ્યાધા દશારણ્યે(6) મૃગાઃ કાલઞ્જરે ગિરૌ ।અપ્_117.054અબ્।
ચક્રવાકાઃ શરદ્વીપે હંસાઃ સરસિ માન્સે

તે ઽપિ જાતાઃ(7) કુરુક્ષેત્રે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।અપ્_117.055અબ્।
પ્રસ્થિતા દૂરમધ્વાનં યૂયન્તેભ્યો ઽવસીદત

શ્રાદ્ધાદૌ પઠિતે શ્રાદ્ધં પૂર્ણં સ્યાદ્બ્રહ્મલોકદં ।અપ્_117.056અબ્।
શ્રાદ્ધં કુર્યાચ્ચ પુત્રાદિઃ(8) પિતુર્જીવતિ તત્પિતુઃ

તત્પિતુસ્તત્પિતુઃ કુર્યાજ્જીવતિ પ્રપિતામહે ।અપ્_117.057અબ્।
પિતુઃ પિતામસ્હસ્યાથ પરસ્ય પ્રપિતામાત્(9)

:ન્
1 કાલમાખ્યાસ્યે ઇતિ ઝ.. ચ
2 શ્રેષ્ઠભાગ્યપિ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ । જ્યેષ્ઠભાગપિ ઇતિ
ઘ..
3 નવમ્યાં વૈ શફપતિરિતિ જ..
4 ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શાસ્ત્રત ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ
5 મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તિરમાવાસ્યા સમીરિતા ઇતિ ક..
6 દશાર્ણેષુ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ
7 તે ઽભિજાતા ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ
8 કુર્યાત્ સુપુત્રો ઽપિ ઇતિ છ..
9 તત્પિતુરિત્યાદિઃ, પ્રપિતામહાદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ
:પ્ 20
એવં માત્રાદિકસ્યાપિ તથા માતામહાદિકે ।અપ્_117.058અબ્।
શ્રાદ્ધકલ્પં પઠેદ્યસ્તુ સ લભેત્ શ્રાદ્ધકૃત્ફલં(1)

તીર્થે યુગાદૌ મન્વાદૌ શ્રાદ્ધં દત્તમથાક્ષયં ।અપ્_117.059અબ્।
અશ્વયુચ્છુક્લનવમી દ્વાદશી કર્તિકે તથા

તૃતીયા ચૈવ માઘસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ।અપ્_117.060અબ્।
ફાલ્ગુનસ્યાપ્યમાવાસ્યા પૌષયૈકાદશી તથા

આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ।અપ્_117.061અબ્।
શ્રાવણે ચાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢે ચ પૂર્ણિમા

કર્તિકી ફાલ્ગુની તદ્વજ્ જ્યૈષ્ઠે પઞ્ચદશી સિતા ।અપ્_117.062અબ્।
સ્વાયમ્ભુવાદ્યા મનવસ્તેષામાદ્યાઃ કિલાક્ષયાઃ

ગયા પ્રયાગો ગઙ્ગા ચ કુરુક્ષેત્રં ચ નર્મદા ।અપ્_117.063અબ્।
શ્રીપર્વતઃ પ્રભાસશ્ ચ શાલગ્રામો વરાણસી(2)

ગોદાવરી તેષુ શ્રાદ્ધં સ્ત્રીપુરુષોત્તમાદિષુ