અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 7

ઇતિ । ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિપ્રભાવિતદાનાદિષટ્પારમિતાસર્વાકારપરિપૂરણેન પ્રજ્ઞાપારમિતાન્તર્ગતપારમિતાચતુષ્ટયત્વાત્ સમ્યગ્ દશભૂમિનિષ્પાદકેન સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિના સપ્તબોધ્યઙ્ગાકારેણ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગતયા ચ પરમાર્થતઃ અસ્મરણલક્ષણેન ત્રિવિધબુદ્ધાનુસ્મરણેન યથાક્રમં નિર્વેધભાગીયદર્શનભાવનામાર્ગદ્યોતકેન તથૈવ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતધર્માનુસ્મરણેન પૂર્વવદ્ આર્યાવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસંઘસ્મરણેન તથૈવ શીલત્યાગદેવતાનુસ્મરણેન રૂપાદિસર્વધર્માભાવે સ્વભાવાવબુદ્ધેન ચ યો ઽધિગમઃ સાનુપૂર્વક્રિયેષ્યત ઇહેતિ ।
ઇતિ અભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે ષષ્ઠાધિકારવૃત્તિઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધાધિકારઃ સપ્તમઃ
વિભાવિતાનુપૂર્વાભિસમયસ્ય સ્વભ્યસ્તીકરણાય તેષામેવ ક્ષણેનૈકેનાધિગમ ઇત્યેકક્ષણાભિસમ્બોધઃ । સો ઽપિ લક્ષણેન ચતુર્વિધ ઇતિ ।
1 - અવિપાકલક્ષણઃ
અવિપાકાનાસ્રવસર્વધર્મૈકક્ષણલક્ષણેન પ્રથમ એકક્ષણાભિસમ્બોધઃ । ઇત્યાહ -
અનાસ્રવાણાં સર્વેષામેકૈકેનાપિ સંગ્રહાત્ ।
એકક્ષણાવબોધો ઽયં જ્ઞેયો દાનાદિના મુનેઃ

ધર્મધાતુસ્વભાવરૂપે -
એકો ભાવઃ સર્વભાવસ્વભાવઃ સર્વે ભાવા એકભાવસ્વભાવાઃ ।
એકો ભાવસ્તત્ત્વતો યેન દૃષ્ટઃ સર્વે ભાવાસ્તત્ત્વતસ્તેન દૃષ્ટાઃ ॥
ઇતિન્યાયાન્ન કેવલં બહુભિરેકસ્ય સંગ્રહઃ, અપિ ત્વેકક્ષણદાનાદિજ્ઞાનેન આલમ્બ્યમાનેન અપગતપ્રતિનિયતવસ્તુગ્રહણવિપર્યયરૂપેણ દાનાદ્યશીત્યનુવ્યઞ્જનલક્ષણાનાં ધર્માણાં સંગ્રહેણ મુનેઃ બોધિસત્ત્વસ્યાવબોધો હિ એકક્ષણાભિસમ્બોધ ઇતિ જ્ઞાતવ્યઃ ।
કિમેવં પુનરેકાનાસ્રવજ્ઞાનાલમ્બને સર્વાનાસ્રવસંગ્રહ ઇતિ ચેત્? લૌકિકદૃષ્ટાન્તેનાહ -
અરઘટ્ટં યથૈકાપિ પદિકા પુરુષેરિતા ।
સકૃત્સર્વં ચલયતિ જ્ઞાનમેકક્ષણે તથા

ઇતિ । યથૈકાપિ પદિકા પુરુષેરિતા સકૃદેકવારં સર્વમરઘટ્ટં સચ્છિલ્પિપૂર્વપરિકર્મસામર્થ્યાત્ ચલયતિ તથા પૂર્વપ્રણિધાનાવેધધર્મધાતુસામર્થ્યાદ્ એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે એકમનાસ્રવમાલમ્બ્યમાનં સર્વં સજાતીયમભિમુખીકારયતીતિ ।
2 - વિપાકલક્ષણઃ
એવં પ્રથમં નિર્દિશ્ય વિપાકધર્મતાવસ્થાનાસ્રવસર્વધર્મૈકક્ષણલક્ષણો ભવત્યેકક્ષણાભિસમ્બોધો દ્વિતીયઃ । ઇત્યાહ -
વિપાકધર્મતાવસ્થા સર્વશુક્લમયી યદા ।
પ્રજ્ઞાપારમિતા જાતા જ્ઞાનમેકક્ષણે તદા

યદા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતિપક્ષભાવનયા સર્વવિપક્ષાપગમનેન સકલવ્યવદાનપક્ષવિપાકધર્મતાવસ્થા સર્વકલઙ્કાપગમેન શરદિન્દુજ્યોત્સ્નાવત્ શુક્લસ્વભાવા જાતા તદા એકસ્મિન્નેવક્ષણે વિપાકાવસ્થાપ્રાપ્તાનામ્ અનાસ્રવધર્માણાં બોધાત્ જ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા એકક્ષણાભિસમ્બોધ ઇતિ ।
3 - અલક્ષણલક્ષણઃ
દ્વિતીયમેવં નિર્દિશ્ય અલક્ષણસર્વધર્મૈકક્ષણલક્ષણઃ એકક્ષણાભિસમ્બોધસ્તૃતીયઃ । ઇત્યાહ -
સ્વપ્નોપમેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા દાનાદિચર્યયા ।
અલક્ષણત્વં ધર્માણાં ક્ષણેનૈકેન વિન્દતિ

પૂર્વં સ્વપ્નોપમસર્વધર્માભ્યાસેન સમ્ભારદ્વયમનુભૂય અધિગમાવસ્થાયાં સ્વપ્નસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ ઉપાદાનસ્કન્ધાદિષુ સ્થિત્વા દાનાદિષટ્પારમિતાપ્રતિપત્ત્યા દાનાદિરૂપનિરૂપણાકારેણ અલક્ષણાઃ સર્વધર્મા ઇતિ સંક્લેશવ્યવદાનરૂપાણાં ધર્માણામ્ એકેનૈવ ક્ષણેનાલક્ષણત્વં જાનાતીત્યેવમેકક્ષણાભિસમ્બોધઃ ।
4 - અદ્વયલક્ષણઃ
તૃતીયમેવં નિર્દિશ્ય અદ્વયલક્ષણસર્વધર્મૈકક્ષણલક્ષણઃ એકક્ષણાભિસમ્બોધશ્ચતુર્થઃ । ઇત્યાહ -
સ્વપ્નં તદ્દર્શિનઞ્ચૈવ દ્વયયોગેન નેક્ષતે ।
ધર્માણામદ્વયં તત્ત્વં ક્ષણેનૈકેન પશ્યતિ