અભિસમયાલંકાર · અધ્યાય 8

ઇત્યભિસમયાલઙ્કારે નામ
પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે સપ્તમાધિકારઃ ।
ધર્મકાયાધિકારઃ અષ્ટમઃ
1 - સ્વભાવકાયઃ
સર્વાકારાં વિશુદ્ધિં યે ધર્માઃ પ્રાપ્તા નિરાસ્રવાઃ ।
સ્વાભાવિકો મુનેઃ કાયસ્તેષાં પ્રકૃતિલક્ષણઃ

2 - જ્ઞાનધર્મકાયઃ
બોધિપક્ષાપ્રમાણાનિ વિમોક્ષા અનુપૂર્વશઃ ।
નવાત્મિકા સમાપત્તિઃ કૃત્સ્નં દશવિધાત્મકમ્

અભિભ્વાયતનાન્યષ્ટપ્રકારાણિ પ્રભેદતઃ ।
અરણા પ્રણિધિજ્ઞાનમભિજ્ઞાઃ પ્રતિસંવિદઃ

સર્વાકારાશ્ચતસ્ત્રો ઽથ શુદ્ધયો વશિતા દશ ।
બલાનિ દશ ચત્વારિ વૈશારદ્યાન્યરક્ષણમ્

ત્રિવિધં સ્મુત્યુપસ્થાનં ત્રિધાસંમોષધર્મતા ।
વાસનાયાઃ સમુદ્ઘાતો મહતી કરુણા જને

આવેણિકા મુનેરેવ ધર્મા યે ઽષ્ટાદશેરિતાઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતા ચેતિ ધર્મકાયો ઽભિધીયતે

શ્રાવકસ્યારણાદૃષ્ટેર્નૃક્લેશપરિહારિતા ।
તત્ક્લેશસ્ત્રોતૌચ્છિત્ત્યૈ ગ્રામાદિષુ જિનારણા

અનાભોગમનાસઙ્ગમવ્યાઘાતં સદા સ્થિતમ્ ।
સર્વપ્રશ્નાપનુદ્ બૌદ્ધં પ્રણિધિજ્ઞાનમિષ્યતે

પરિપાકં ગતે હેતૌ યસ્ય યસ્ય યદા યદા ।
હિતં ભવતિ કર્ત્તવ્યં પ્રથતે તસ્ય તસ્ય સઃ

વર્ષત્યપિ હિ પર્જન્યે નૈવ બીજં પ્રરોહતિ ।
સમુત્પાદે ઽપિ બુદ્ધાનાં નાભવ્યો ભદ્રમશ્નુતે

ઇતિ કારિત્રવૈપુલ્યાદ્ બુદ્ધો વ્યાપી નિરુચ્યતે ।
અક્ષયત્વાચ્ચ તસ્યૈવ નિત્ય ઇત્યપિ કથ્યતે

3 - સમ્ભોગકાયઃ
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાશીતિવ્યઞ્જનાત્મા મુનેરયમ્ ।
સામ્ભોગિકો મતઃ કાયો મહાયાનોપભોગતઃ

ચક્રાઙ્કહસ્તઃ ક્રમકૂર્મપાદો જાલાવનદ્ધાઙ્ગુલિપાણિપાદઃ ।
કરૌ સપાદૌ તરુણૌ મૃદૂ ચ સમુત્સદૈ સપ્તભિરાશ્રયો ઽસ્ય

દીર્ઘાઙ્ગુલિર્વ્યાયતપાર્ષ્ણિગાત્રં પ્રાજ્યં ત્વૃજૂચ્છઙ્ખપદોર્ધ્વરોમા ।
એણેયજઙ્ઘશ્ચ પટૂરુબાહુઃ કોશાવનદ્ધોત્તમબસ્તિગુહ્યઃ

સુવર્ણવર્ણઃ પ્રતનૂચ્છવિશ્ચ પ્રદક્ષિણૈકૈકસુજાતરોમા ।
ઊર્ણાઙ્કિતાસ્યો હરિપૂર્વકાયઃ સ્કન્ધૌ વૃતાવસ્ય ચિતાન્તરાંસઃ

હીનો રસઃ ખ્યાતિ રસોત્તમો ઽસ્ય ન્યગ્રોધવન્મણ્ડલતુલ્યમૂર્તિઃ ।
ઉષ્ણીષમૂર્ધા પૃથુચારુજિવ્હો બ્રહ્મસ્વરઃ સિંહહનુઃ સુશુક્લાઃ

તુલ્યાઃ પ્રમાણે ઽવિરલાશ્ચ દન્તા અન્યૂનસંખ્યા દશિકાશ્ચતસ્રઃ ।
નીલેક્ષણો ગોવૃષપક્ષ્મનેત્રો દ્વાત્રિંશદેતાનિ હિ લક્ષણાનિ

યસ્ય યસ્યાત્ર યો હેતુર્લક્ષણસ્ય પ્રસાધકઃ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રપૂર્યાયં સમુદાગમલક્ષણઃ

ગુરૂણામનુયાનાદિર્દૃઢતા સંવરં પ્રતિ ।
સંગ્રહાસેવનં દાનં પ્રણીતસ્ય ચ વસ્તુનઃ

વધ્યમોક્ષસમાદાનં વિવૃદ્ધિઃ કુશલસ્ય ચ ।
ઇત્યાદિકો યથાસૂત્રં હેતુર્લક્ષણસાધકઃ

તામ્રાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ તુઙ્ગાશ્ચ નખા અઙ્ગુલયો મુનેઃ ।
વૃત્તાશ્ચિતાનુપૂર્વાશ્ચ ગૂઢા નિર્ગ્રન્થયઃ શિરાઃ

ગૂઢૌ ગુલ્ફૌ સમૌ પાદૌ સિંહેભદ્વિજગોપતેઃ ।
વિક્રાન્તં દક્ષિણં ચારુગમનમૃજુવૃત્તતા

મુષ્ટાનુપૂર્વતે મેધ્યમૃદુત્વે શુદ્ધગાત્રતા ।
પૂર્વવ્યઞ્જનતા ચારુપૃથુમણ્ડલગાત્રતા

સમક્રમત્વં શુદ્ધત્વં નેત્રયોઃ સુકુમારતા ।
અદીનોત્સદગાત્રત્વે સુસંહતનગાત્રતા

સુવિભક્તાઙ્ગતા ધ્વાન્તપ્રધ્વસ્તાલોકશુદ્ધતા ।
વૃત્તમૃષ્ટાક્ષતાક્ષામકુક્ષિતાશ્ચ ગભીરતા

દક્ષિણાવર્તતા નાભેઃ સમન્તાદ્ દર્શનીયતા ।
સમાચારઃ શુચિઃ કાલતિલકાપગતા તનુઃ

કરૌ તુલમૃદૂ સ્નિગ્ધગમ્ભીરાયતલેખતા ।
નાત્યાયતં વચો બિમ્બપ્રતિબિમ્બૌપમૌષ્ઠતા

મૃદ્વી તન્વી ચ રક્તા ચ જિવ્હા જીમૂતઘોષતા ।
ચારૂમઞ્જુસ્વરો દંષ્ટ્રા વૃત્તાસ્તીક્ષ્ણાઃ સિતાઃ સમાઃ

અનુપૂર્વી ગતાસ્તુઙ્ગા નાસિકા પરમં શુચિઃ ।
વિશાલે નયને પક્ષ્મચિતં પદ્મદલાક્ષિતા

આયતશ્લક્ષ્ણસુસ્નિગ્ધસમરોમ્નૌ ભ્રુવૌ ભુજૌ ।
પીનાયતૌ સમૌ કર્ણાવુપઘાતવિવર્જિતૌ

લલાટમપરિમ્લાનં પૃથુપૂર્ણોત્તમાઙ્ગતા ।
ભ્રભરાભાશ્ચિતાઃ શ્લક્ષ્ણા અસંલુલિતમુર્તયઃ

કેશા અપરુષાઃ પુસાં સૌરભ્યાદપહારિણઃ ।
શ્રીવત્સઃ સ્વસ્તિકં ચેતિ બુદ્ધાનુવ્યઞ્જનં મતમ્

4 - નૈર્માણિકકાયઃ
કરોતિ યેન ચિત્રાણિ હિતાનિ જગતઃ સમમ્ ।
આભવાત્ સો ઽનુપચ્છિન્નઃ કાયો નૈર્માણિકો મુનેઃ

બુદ્ધકારિત્રાણિ તથા કર્માપ્યનુચ્છિન્નમસ્યાસંસારમિષ્યતે ।
ગતીનાં શમનં કર્મ સંગ્રહે ચ ચતુર્વિધે

નિવેશનં સસંક્લેશે વ્યવદાનાવબોધને ।
સત્ત્વાનામર્થયાથાત્મ્યે ષટ્સુ પારમિતાસુ ચ

બુદ્ધમાર્ગે પ્રકૃત્યૈવ શૂન્યતાયાં દ્વયક્ષયે ।
સંકેતે ઽનુપલમ્ભે ચ પરિપાકે ચ દેહિનામ્

બોધિસત્ત્વસ્ય માર્ગે ઽભિનિવેશસ્ય નિવારણે ।
બોધિપ્રાપ્તૌ જિનક્ષેત્રવિશુદ્ધૌ નિયતિં પ્રતિ

અપ્રમેયે ચ સત્ત્વાર્થે બુદ્ધસેવાદિકે ગુણે ।
બોધેરઙ્ગેષ્વનાશે ચ કર્મણાં સત્યદર્શને

વિપર્યાસપ્રહાણે ચ તદવસ્તુકતાનયે ।
વ્યવદાને સસમ્ભારે સંસ્કૃતાસંસ્કૃતે પ્રતિ

વ્યતિભેદાપરિજ્ઞાને નિર્વાણે ચ નિવેશનમ્ ।
ધર્મકાયસ્ય કર્મેદં સપ્તવિંશતિધા મતમ્