અભિજ્ઞાનશકુન્તલ · અધ્યાય 1

યા સૃષ્ટિઃ સ્રષ્ટુર્ આદ્યા વહતિ વિધિહુતં યા હવિર્ યા ચ હોત્રી યે દ્વે કાલં વિધત્તઃ શ્રુતિવિષયગુણા યા સ્થિતા વ્યાપ્ય વિશ્વમ્ ।
યામ્ આહુઃ સર્વબીજપ્રકૃતિર્ ઇતિ યયા પ્રાણિનઃ પ્રાણવન્તઃ પ્રત્યક્ષાભિઃ પ્રપન્નસ્ તનુભિર્ અવતુ વસ્ તાભિર્ અષ્ટાભિર્ ઈશઃ ॥

આ પરિતોષાદ્ વિદુષાં ન સાધુ મન્યે પ્રયોગવિજ્ઞાનમ્ ।
બલવદ્ અપિ શિક્ષિતાનામ્ આત્મન્ય્ અપ્રત્યયં ચેતઃ ॥

સુભગસલિલાવગાહાઃ પાટલસંસર્ગસુરભિવનવાતાઃ ।
પ્રચ્છાયસુલભનિદ્રા દિવસાઃ પરિણામરમણીયાઃ ॥

ઈષદીષચ્ચુમ્બિતાનિ ભ્રમરૈઃ સુકુમારકેસરશિખાનિ ।
અવતંસયન્તિ દમમાનાઃ પ્રમદાઃ શિરીષકુસુમાનિ ॥

તવાસ્મિ ગીતરાગેણ હારિણા પ્રસભં હૃતઃ ।
એષ રાજેવ દુષ્યન્તઃ સારઙ્ગેણાતિરંસહા ॥

કૃષ્ણસારે દદચ્ ચક્ષુસ્ ત્વયિ ચાધિજ્યકાર્મુકે ।
મૃગાનુસારિણં સાક્ષાત્ પશ્યામીવ+પિનાકિનમ્ ॥

ગ્રીવાભઙ્ગાભિરામં મુહુર્ અનુપતતિ સ્યન્દને દત્તદૃષ્ટિઃ પશ્ચાર્ધેન પ્રવિષ્ટઃ શરપતનભયાદ્ ભૂયસા પૂર્વકાયમ્ ।
દર્ભૈર્ અર્ધાવલીઢૈઃ શ્રમવિવૃતમુખભ્રંશિભિઃ કીર્ણવર્ત્મા પશ્યોદગ્રપ્લુતત્વાદ્ વિયતિ બહુતરં સ્તોકમ્ ઉર્વ્યાં પ્રયાતિ ॥

મુક્તેષુ રશ્મિષુ નિરાયતપૂર્વકાયા નિષ્કમ્પચામરશિખા નિભૃતોર્ધ્વકર્ણાઃ ।
આત્મોદ્ધતૈર્ અપિ રજોભિર્ અલઙ્ઘનીયા ધાવન્ત્ય્ અમી મૃગજવાક્ષમયેવ+રથ્યાઃ ॥

યદ્ આલોકે સૂક્ષ્મં વ્રજતિ સહસા તદ્વિપુલતામ્ યદ્ અર્ધે વિચ્છિન્નં ભવતિ કૃતસંધાનમ્ ઇવ તત્ ।
પ્રકૃષ્ત્યા યદ્ વક્રં તદ્ અપિ સમરેખં નયનયોર્ ન મે દૂરે કિંચિત્ ક્ષણમ્ અપિ ન પાર્શ્વે રથજવાત્ ॥

ન ખલુ ન ખલુ બાણઃ સંનિપાત્યો ઽયમ્ અસ્મિન્ મૃદુનિ મૃગશરીરે પુષ્પરાશાવ્+ઇવાગ્નિઃ ।
ક્વ બત હરિણકાનાં જીવિતં ચાતિલોલં ક્વ ચ નિશિતનિપાતા વજ્રસારાઃ શરાસ્ તે ॥

તત્ સાધુકૃતસંધાનં પ્રતિસંહર સાયકમ્ ।
આર્તત્રાણાય વઃ શસ્ત્રં ન પ્રહર્તુમ્ અનાગસિ ॥

જન્મ યસ્ય પુરોર્ વંશે યુક્તરૂપમ્ ઇદં તવ ।
પુત્રમ્ એવં ગુણોપેતં ચક્રવર્તિનમ્ આપ્નુહિ ॥

રમ્યાસ્ તપોધનાનાં પ્રતિહતવિઘ્નાઃ ક્રિયાઃ સમવલોક્ય ।
જ્ઞાસ્યસિ કિયદ્ભુજો મે રક્ષતિ મૌર્વીકિણાઙ્ક ઇતિ ॥

નીવારાઃ શુકગર્ભકોટરમુખભ્રષ્ટાસ્ તરૂણામ્ અધઃ પ્રસ્નિગ્ધાઃ ક્વચિદ્ ઇઙ્ગુદીફાલભિદઃ સૂચ્યન્ત એવોપલાઃ ।
વિશ્વાસોપગમાદ્ અભિન્નગતયઃ શબ્દં સહન્તે મૃગાસ્ તોયાધારપથાશ્ ચ વલ્કલશિખાનિષ્યન્દરેખાઙ્કિતાઃ ॥

કુલ્યામ્ભોભિઃ પવનચપલૈઃ શાખિનો ધૌતમૂલા ભિન્નો રાગઃ કિસલયરુચામ્ આજ્યધૂમોદ્ગમેન ।
એતે ચાર્વાગુપવનભુવિ છિન્નદર્ભાઙ્કુરાયામ્ નષ્ટાંશકા હરિણશિશવો મન્દમન્દં ચરન્તિ ॥

શાન્તમ્ ઇદમ્ આશ્રમપદં સ્ફુરતિ ચ બાહુઃ કુતઃ ફલમ્ ઇહાસ્ય ।
અથવા ભવિતવ્યાનાં દ્વારાણિ ભવન્તિ સર્વત્ર ॥

શુદ્ધાન્તદુર્લભમ્ ઇદં વપુર્ આશ્રમવાસિનો યદિ જનસ્ય ।
દૂરીકૃતાઃ ખલુ ગુણૈર્ ઉદ્યાનલતા વનલતાભિઃ ॥

ઇદં કિલાવ્યાજમનોહરં વપુસ્ તપઃક્ષમં સાધયિતું ય ઇચ્છતિ ।
ધ્રુવં સ નીલોત્પલપત્રધારયા શમીલતાં છેત્તુમ્ ઋષિર્ વ્યવસ્યતિ ॥

સરસિજમ્ અનુવિદ્ધં શૈવલેનાપિ રમ્યમ્ મલિનમ્ અપિ હિમાંશોર્ લક્ષ્મ લક્ષ્મીં તનોતિ ।
ઇયમ્ અધિકમનોજ્ઞા વલ્કલેનાપિ તન્વી । કિમ્ ઇવ હિ મધુરાણાં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્ ॥

અધરઃ કિસલયરાગઃ કોમલવિટપાનુકારિણૌ બાહૂ ।
કુસુમમ્ ઇવ લોભનીયં યૌવનમ્ અઙ્ગેષુ સંનદ્ધમ્ ॥

અસંશયં ક્ષત્રપરિગ્રહક્ષમા યદ્ આર્યમ્ અસ્યામ્ અભિલાષિ મે મનઃ ।
સતાં હિ સંદેહપદેષુ વસ્તુષુ પ્રમાણમ્ અન્તઃકરણ પ્રવૃત્તયઃ ॥

ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ બહુશો વેપથુમતીમ્ રહસ્ય્ આખ્યાયીવ+સ્વનસિ મૃદુ કર્ણાન્તિકચરઃ ।
કરૌ વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિસર્વસ્વમ્ અધરમ્ વયં તત્ત્વાન્વેષાન્ મધુકર હતાસ્ ત્વં ખલુ કૃતી ॥

કઃ પૌરવે વસુમતીં શાસતિ શાસિતરિ દુર્વિનીતાનામ્ ।
અયમ્ આચરત્ય્ અવિનયં મુગ્ધાસુ તપસ્વિકન્યાસુ ॥

માનુષીષુ કથં વા સ્યાદ્ અસ્ય રૂપસ્ય સંભવઃ ।
ન પ્રભાતરલં જ્યોતિર્ ઉદેતિ વસુધાતલાત્ ॥

વૈખાનસં કિમ્ અનયા વ્રતમ્ આપ્રદાનાદ્ વ્યાપારરોધિ મદનસ્ય નિષેવિતવ્યમ્ ।
અત્યન્તમ્ આત્મસદૃશેક્ષણવલ્લભાભિર્ આહો નિવત્સ્યતિ સમ હરિણાઙ્ગનાભિ ॥

ભવ હૃદય સાભિલાષં સંપ્રતિ સંદેહ નિર્ણયો જાતઃ ।
આશઙ્કસે યદ્ અગ્નિં તદ્ ઇદં સ્પર્શક્ષમં રત્નમ્ ॥

અનુયાસ્યન્ મુનિતનયાં સહસા વિનયેન વારિતપ્રસરઃ ।
સ્થાનાદ્ અનુચ્ચલન્ન્ અપિ ગત્વેવ+પુનઃ પ્રતિનિવૃત્તઃ ॥

સ્રસ્તાંસાવ્ અતિમાત્રલોહિતતલૌ બાહૂ ઘટોત્ક્ષેપણાદ્ અદ્ય અપિ સ્તનવેપથું જનયતિ શ્વાસઃ પ્રમાણાધિકઃ ।
બદ્ધં કર્ણશિરીષરોધિ વદને ધર્મામ્ભસાં જાલકં બન્ધે સ્રંસિનિ ચૈકહસ્તયમિતાઃ પર્યાકુલા મૂર્ધજાઃ ॥

વાચં ન મિશ્રયતિ યદ્ય્ અપિ મદ્વચોભિઃ કર્ણં દદાત્ય્ અભિમુખં મયિ ભાષમાણે ।
કામં ન તિષ્ઠતિ મદાનનસંમુખીનામ્ ભૂયિષ્ઠમ્ અન્યવિષયા ન તુ દૃષ્ટિર્ અસ્યાઃ ॥

તુરગખુરહતસ્ તથા હિ રેણુર્ વિટપવિષક્તજલાર્દ્રવલ્કલેષુ ।
પતતિ પરિણતારુણપ્રકાશઃ શલભસમૂહ ઇવાશ્રમદ્રુમેષુ ॥

તીવ્રાઘાતપ્રતિહતતરુસ્કન્ધલગ્નૈકદન્તઃ પાદાકૃષ્ટવ્રતતિવલયાસઙ્ગસંજાતપાશઃ ।
મૂર્તો વિઘ્નસ્ તપસ ઇવ નો ભિન્નસારઙ્ગયૂથો ધર્મારણ્યં પ્રવિશતિ ગજઃ સ્યન્દનાલોકભીતઃ ॥

ગચ્છતિ પુરઃ શરીરં ધાવતિ પશ્ચાદ્ અસંસ્તુતં ચેતઃ ।
ચીનાંશુકમ્ ઇવ કેતોઃ પ્રતિવાતં નીયમાનસ્ય ॥