અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 7

અભિધર્મકોશે માર્ગપુદ્ગલનિર્દેશો નામ ષષ્ઠં કોશસ્થાનં સમાપ્તમિતિ ॥
સપ્તમં કોશસ્થાનમ્
નમો બુદ્ધાય ॥
નામલા ક્ષાન્તયો જ્ઞાનં ક્ષયાનુત્પાદધીર્ન દક્ ।
તદન્યોભયથાર્યા ધીઃ અન્યા જ્ઞાનં દૃશશ્ચ ષટ્

સાસ્રવાનાસ્રવં જ્ઞાનં આદ્યં સંવૃતિજ્ઞાપકમ્ ।
અનાસ્રવં દ્વિધા ધર્મજ્ઞાનમન્વયમેવ ચ

સાંવૃતં સર્વવિષયં કામદુઃખાદિગોચરમ્ ।
ધર્માખ્યમ્ અન્વયજ્ઞાનં તૂર્ધ્વદુઃખાદિગોચરમ્

તે એવ સત્યભેદેન ચત્વારિ એતે ચતુર્વિધે ।
અનુત્પાદક્ષયજ્ઞાને તે પુનઃ પ્રથમોદિતે

દુઃખહેત્વન્વયજ્ઞાને ચતુર્ભ્યઃ પરચિત્તવિત્ ।
ભૂમ્યક્ષપુદ્ગલોત્ક્રાન્તં નષ્ટાજાતં ન વેત્તિ તત્

ત ધર્માન્વયધીપક્ષ્યમન્યો ઽન્યં દર્શનક્ષણૌ ।
શ્રાવકો વેત્તિ ખઙ્ગસ્ત્રીન્ સર્વાન્બુદ્ધો ઽપ્રયોગતઃ

ક્ષયજ્ઞાનં હિ સત્યેષુ પરિજ્ઞાતાદિનિશ્ચયઃ ।
ન પરિજ્ઞેયમિત્યાદિરનુત્પાદમતિર્મતા

સ્વભાવપ્રતિપક્ષાભ્યામાકારાકારગોચરાત્ ।
પ્રયોગકૃતકૃત્યત્વહેતૂપચયતો દશ

ધર્મજ્ઞાનનિરોધે યન્માર્ગે વા ભાવનાપથે ।
ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષસ્તત્ કામધાતો ઽસ્તુ નાન્વયમ્

ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનં ષોડશાકારમ્ અન્યથા ।
તથા ચ સાંવૃતં સ્વૈઃ સ્વૈઃ સત્યાકારૈશ્ચતુષ્ટયમ્

તથા પરમનોજ્ઞાનં નિર્મલં સમલં પુનઃ ।
જ્ઞેયસ્વલક્ષણાકારં એકૈકદ્રવ્યગોચરમ્

શેષે ચતુર્દશાકારે શૂન્યાનાત્મવિવર્જિતે ।
નામલઃ ષોડશભ્યો ઽન્ય આકારઃ અન્યે ઽસ્તિ શાસ્ત્રતઃ

દ્રવ્યતઃ ષોડશાકારાઃ પ્રજ્ઞાકારઃ તયા સહ ।
આકારયન્તિ સાલમ્બાઃ સર્વમાકાર્યતે તુ સત્

ત્રિધાદ્યં કુશલાન્યન્યાનિ આદ્યં સર્વાસુ ભૂમિષુ ।
ધર્માખ્યં ષટ્સુ નવસુ ત્વન્વયાખ્યં તથૈવ ષટ્

ધ્યાનેષ્વન્યમનોજ્ઞાનં કામરૂપાશ્રયં ચ તત્ ।
કામાશ્રયં તુ ધર્માખ્યમ્ અન્યત્ત્રૈધાતુકાશ્રયમ્

સ્મૃત્યુપસ્થાનમેકં ધીર્નિરોધે પરચિત્તધીઃ ।
ત્રીણિ ચત્વારિ શેષાણિ ધર્મધીગોચરો નવ

નવ માર્ગાન્વયધિયોઃ દુઃખહેતુધિયોર્દ્વયમ્ ।
ચતુર્ણાં દશ નૈકસ્ય યોજ્યા ધર્માઃ પુનર્દશ

ત્રૈધાતુકામલા ધર્મા અકૃતાશ્ચ દ્વિધા દ્વિધા ।
સાંવૃતં સ્વકલાપાન્યદેકં વિદ્યાદનાત્મતઃ

એકજ્ઞાનાન્વિતો રાગી પ્રથમે ઽનાસ્રવક્ષણે ।
દ્વિતીયે ત્રિભિઃ ઊર્ધ્વસ્તુ ચતુર્ષ્વેકૈકવૃદ્ધિમાન્

યથોત્પન્નાનિ ભાવ્યન્તે ક્ષાન્તિજ્ઞાનાનિ દર્શને ।
અનાગતાનિ તત્રૈવ સાંવૃતં ચાન્વયત્રયે

અતો ઽભિસમયાન્ત્યાખ્યં તદાનુત્પત્તિધર્મકમ્ ।
સ્વાધોભૂમિ નિરોધે ઽન્ત્યં સ્વસત્યાકારં યાત્નિકમ્

ષોડશે ષટ્ સરાગસ્ય વીતરાગસ્ય સપ્ત તુ ।
સરાગભાવના માર્ગે તદૂર્ધ્વં સપ્તભાવના

સપ્તભૂમિજયાભિજ્ઞાકોપ્યાપ્ત્યાકીર્ણભાવિતે
આનન્તર્યપથેષૂર્ધ્વં મુક્તિમાર્ગાષ્ટકે ઽપિ ચ

શૈક્ષોત્તાપનમુક્તૌ વા ષટ્ સપ્તજ્ઞાનભાવના ।
આનન્તર્યપથે ષણ્ણાં ભવાગ્રવિજયે તથા

નવાનાં તુ ક્ષયજ્ઞાને અકોપ્યસ્ય દશ ભાવના ।
તત્સંચરે ઽન્ત્યમુક્તૌ ચ પ્રોક્તશેષે ઽષ્ટભાવના

યદ્વૈરાગ્યાય યલ્લાભસ્તત્ર ચાધશ્ચ ભાવ્યતે ।
સાસ્રવાશ્ચ ક્ષયજ્ઞાને લબ્ધપૂર્વં ન ભાવ્યતે

પ્રતિલમ્ભનિષેવાખ્યે શુભસંસ્કૃતભાવને ।
પ્રતિપક્ષવિનિર્ધાવભાવને સાસ્રવસ્ય તુ

અષ્ટાદશાવેણિકાસ્તુ બુદ્ધધર્મા બલાદયઃ ।
સ્થાનાસ્થાને દશ જ્ઞાનાનિ અષ્ટૌ કર્મફલે નવ

ધ્યાનાદ્યક્ષાધિમોક્ષેષુ ધાતૌ ચ પ્રતિપત્સુ તુ ।
દશ વા સંવૃતિજ્ઞાનં દ્વયોઃ ષટ્ દશ વા ક્ષયે

પ્રાઙિનવિસચ્યુતોત્પાદબલધ્યાનેષુ શેષિતમ્ ।
સર્વભૂમિષુ કેનાસ્ય બલમવ્યાહતં યતઃ

નારાયણબલં કાયે સંધિષ્વન્યે દશાધિકમ્ ।
હસ્ત્યાદિસપ્તકબલમ્ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં ચ તત્

વૈશારદ્યં ચતુર્ધા તુ યથાદ્યદશમે બલે ।
દ્વિતીયસપ્તમે ચૈવ સ્મૃતિપ્રજ્ઞાત્મકં ત્રયમ્

મહાકૃપા સંવૃતિધીઃ સંભારાકારગોચરૈઃ ।
સમત્વાદાધિમાત્ર્યાચ્ચ નાનાકરણમષ્ટધા

સંભારધર્મકાયાભ્યાં જગતશ્ચાર્થચર્યયા ।
સમતા સર્વબુદ્ધાનાં નાયુર્જાતિપ્રમાણતઃ

શિષ્યસાધારણા અન્યે ધર્માઃ કેચિત્ પૃથગ્જનૈઃ ।
અરણાપ્રણિધિજ્ઞાનપ્રતિસંવિદ્ગુણાદયઃ

સંવૃતિજ્ઞાનમરણા ધ્યાને ઽન્ત્યે અકોપ્યધર્મણઃ ।
નૃજા અનુત્પન્નકામાપ્તસવસ્તુક્લેશગોચરાઃ

તથૈવ પ્રણિધિજ્ઞાનં સર્વાલમ્બં તુ તત્ તથા ।
ધર્માર્થયોર્નિરુક્તૌ ચ પ્રતિભાને ચ સંવિદઃ

તિસ્રો નામાથવાગ્જ્ઞાનમવિવર્ત્યં યથાક્રમમ્ ।
ચતુર્થીયુક્તમુક્તાભિલાપમાર્ગવશિત્વયોઃ

વાઙ્માર્ગાલમ્બના ચાસૌ નવ જ્ઞાનાનિ સર્વભૂઃ ।
દશ ષડ્વાર્થસંવિત્ સા સર્વત્ર અન્યે તુ સાંવૃતમ્

કામધ્યાનેષુ ધર્મે વિત્ વાચિ પ્રથમકામયોઃ ।
વિકલાભિર્ન તલ્લાભી ષડેતે પ્રાન્તકોટિકાઃ

તત્ષડ્ વિધં સર્વભૂમ્યનુલોમિતમ્ ।
વૃદ્ધિકાષ્ઠાગતં તચ્ચ બુદ્ધાન્યસ્ય પ્રયોગજાઃ

ઋદ્ધિશ્રોત્રમનઃપૂર્વજન્મચ્યુત્યુદયક્ષયે ।
જ્ઞાત સાક્ષીક્રિયાભિજ્ઞા ષડ્ વિધા મુક્તિમાર્ગધીઃ

ચતસ્રઃ સંવૃતિજ્ઞાનં ચેતસિ જ્ઞાનપઞ્ચકમ્ ।
ક્ષયાભિજ્ઞા બલં યદ્વત્ પઞ્ચ ધ્યાનચતુષ્ટયે

સ્વાધોભૂવિષયાઃ લભ્યા ઉચિતાસ્તુ વિરાગતઃ ।
તૃતીયા ત્રીપ્યુપસ્થાનાનિ આદ્યં શ્રોત્રદ્ધિર્ચક્ષુષિ

અવ્યાકૃતે શ્રોત્રચક્ષુરભિજ્ઞે ઇતરાઃ શુભાઃ ।
તિસ્રો વિદ્યાઃ અવિદ્યાયાઃ પૂર્વાન્તાદૌ નિવર્ત્તનાત્

અશૈક્ષ્યન્ત્યા તદાખ્યે દ્વે તત્સંતાનમુદ્ભવાત્ ।
ઇષ્ટે શૈક્ષસ્ય નોક્તે તુ વિદ્યે સાવિદ્યસંતતેઃ

આદ્યા તૃતીયા ષષ્ઠી ચ પ્રાતિહાર્યાણિ શાસનમ્ ।
અગ્ય્રમ્ અવ્યભિચારિત્વાદ્ધિતેષ્ટફલયોજનાત્

ઋદ્ધિઃ સમાધિઃ ગમનં નિર્માણં ચ ગતિસ્ત્રિધા ।
શાસ્તુર્મનોજવા અન્યેષાં વાહિન્યપ્યાધિમોક્ષિકી

કામાપ્તં નિર્મિતં બાહ્યં ચતુરાયતનં દ્વિધા ।
રૂપાપ્તં દ્વે તુ નિર્માણચિત્તૈસ્તાનિ ચતુર્દશ

યથાક્રમં ધ્યાનફલં દ્વે યાવત્ પઞ્ચ નોર્ધ્વજમ્ ।
તલ્લાભો ધ્યાનવત્ શુદ્ધાત્તત્સ્વતશ્ચ તતો ઽપિ તે

સ્વભૂમિકેન નિર્માણં ભાષણં ત્વધરેણ ચ ।
નિર્માત્રૈવ સહાશાસ્તુઃ અધિષ્ઠાયાન્યવર્ત્તનાત્

મૃતસ્યાપ્યસ્ત્યધિષ્ઠાનં નાસ્થિરસ્ય અપરે તુ ન ।
આદાવેકમનેકેન જિતાયાં તુ વિપર્યયાત્

અવ્યાકૃતં ભાવનાજં ત્રિવિધં તૂપપત્તિજમ્ ।
ઋદ્ધિર્મન્ત્રૌષધાભ્યાં ચ કર્મજા ચેતિ પઞ્ચધા

દિવ્યશ્રોત્રાક્ષિણી રૂપપ્રસાદૌ ધ્યાનભૂમિકૌ ।
સભાગાવિકલે નિત્યં દૂરસૂક્ષ્માદિગોચરે

દુરસ્થમાવૃતં સૂક્ષ્મં સર્વતશ્ચ ન પશ્યતિ ।
માંસચક્ષુર્યતો રૂપમતો દિવ્યં દૃગિષ્યતે ॥
દ્વિત્રિસાહસ્રકાસંખ્યદૃશો ઽર્હત્ખડ્ગદૈશિકાઃ ।
અન્યદપ્યુપપત્ત્યાપ્તં તદ્દૃશ્યો નાન્તરીભવઃ

ચેતોજ્ઞાનં તુ તત્ત્રેધા તર્કવિદ્યાકૃતં ચ યત્ ।
જાનતે નારકા આદૌ નૃણાં નોત્પત્તિલભિકમ્