अभिधर्मकोश · अध्याय 7

अभिधर्मकोशे मार्गपुद्गलनिर्देशो नाम षष्ठं कोशस्थानं समाप्तमिति ॥
सप्तमं कोशस्थानम्
नमो बुद्धाय ॥
नामला क्षान्तयो ज्ञानं क्षयानुत्पादधीर्न दक् ।
तदन्योभयथार्या धीः अन्या ज्ञानं दृशश्च षट्

सास्रवानास्रवं ज्ञानं आद्यं संवृतिज्ञापकम् ।
अनास्रवं द्विधा धर्मज्ञानमन्वयमेव च

सांवृतं सर्वविषयं कामदुःखादिगोचरम् ।
धर्माख्यम् अन्वयज्ञानं तूर्ध्वदुःखादिगोचरम्

ते एव सत्यभेदेन चत्वारि एते चतुर्विधे ।
अनुत्पादक्षयज्ञाने ते पुनः प्रथमोदिते

दुःखहेत्वन्वयज्ञाने चतुर्भ्यः परचित्तवित् ।
भूम्यक्षपुद्गलोत्क्रान्तं नष्टाजातं न वेत्ति तत्

त धर्मान्वयधीपक्ष्यमन्यो ऽन्यं दर्शनक्षणौ ।
श्रावको वेत्ति खङ्गस्त्रीन् सर्वान्बुद्धो ऽप्रयोगतः

क्षयज्ञानं हि सत्येषु परिज्ञातादिनिश्चयः ।
न परिज्ञेयमित्यादिरनुत्पादमतिर्मता

स्वभावप्रतिपक्षाभ्यामाकाराकारगोचरात् ।
प्रयोगकृतकृत्यत्वहेतूपचयतो दश

धर्मज्ञाननिरोधे यन्मार्गे वा भावनापथे ।
त्रिधातुप्रतिपक्षस्तत् कामधातो ऽस्तु नान्वयम्

धर्मज्ञानान्वयज्ञानं षोडशाकारम् अन्यथा ।
तथा च सांवृतं स्वैः स्वैः सत्याकारैश्चतुष्टयम्

तथा परमनोज्ञानं निर्मलं समलं पुनः ।
ज्ञेयस्वलक्षणाकारं एकैकद्रव्यगोचरम्

शेषे चतुर्दशाकारे शून्यानात्मविवर्जिते ।
नामलः षोडशभ्यो ऽन्य आकारः अन्ये ऽस्ति शास्त्रतः

द्रव्यतः षोडशाकाराः प्रज्ञाकारः तया सह ।
आकारयन्ति सालम्बाः सर्वमाकार्यते तु सत्

त्रिधाद्यं कुशलान्यन्यानि आद्यं सर्वासु भूमिषु ।
धर्माख्यं षट्सु नवसु त्वन्वयाख्यं तथैव षट्

ध्यानेष्वन्यमनोज्ञानं कामरूपाश्रयं च तत् ।
कामाश्रयं तु धर्माख्यम् अन्यत्त्रैधातुकाश्रयम्

स्मृत्युपस्थानमेकं धीर्निरोधे परचित्तधीः ।
त्रीणि चत्वारि शेषाणि धर्मधीगोचरो नव

नव मार्गान्वयधियोः दुःखहेतुधियोर्द्वयम् ।
चतुर्णां दश नैकस्य योज्या धर्माः पुनर्दश

त्रैधातुकामला धर्मा अकृताश्च द्विधा द्विधा ।
सांवृतं स्वकलापान्यदेकं विद्यादनात्मतः

एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमे ऽनास्रवक्षणे ।
द्वितीये त्रिभिः ऊर्ध्वस्तु चतुर्ष्वेकैकवृद्धिमान्

यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते क्षान्तिज्ञानानि दर्शने ।
अनागतानि तत्रैव सांवृतं चान्वयत्रये

अतो ऽभिसमयान्त्याख्यं तदानुत्पत्तिधर्मकम् ।
स्वाधोभूमि निरोधे ऽन्त्यं स्वसत्याकारं यात्निकम्

षोडशे षट् सरागस्य वीतरागस्य सप्त तु ।
सरागभावना मार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना

सप्तभूमिजयाभिज्ञाकोप्याप्त्याकीर्णभाविते
आनन्तर्यपथेषूर्ध्वं मुक्तिमार्गाष्टके ऽपि च

शैक्षोत्तापनमुक्तौ वा षट् सप्तज्ञानभावना ।
आनन्तर्यपथे षण्णां भवाग्रविजये तथा

नवानां तु क्षयज्ञाने अकोप्यस्य दश भावना ।
तत्संचरे ऽन्त्यमुक्तौ च प्रोक्तशेषे ऽष्टभावना

यद्वैराग्याय यल्लाभस्तत्र चाधश्च भाव्यते ।
सास्रवाश्च क्षयज्ञाने लब्धपूर्वं न भाव्यते

प्रतिलम्भनिषेवाख्ये शुभसंस्कृतभावने ।
प्रतिपक्षविनिर्धावभावने सास्रवस्य तु

अष्टादशावेणिकास्तु बुद्धधर्मा बलादयः ।
स्थानास्थाने दश ज्ञानानि अष्टौ कर्मफले नव

ध्यानाद्यक्षाधिमोक्षेषु धातौ च प्रतिपत्सु तु ।
दश वा संवृतिज्ञानं द्वयोः षट् दश वा क्षये

प्राङिनविसच्युतोत्पादबलध्यानेषु शेषितम् ।
सर्वभूमिषु केनास्य बलमव्याहतं यतः

नारायणबलं काये संधिष्वन्ये दशाधिकम् ।
हस्त्यादिसप्तकबलम् स्प्रष्टव्यायतनं च तत्

वैशारद्यं चतुर्धा तु यथाद्यदशमे बले ।
द्वितीयसप्तमे चैव स्मृतिप्रज्ञात्मकं त्रयम्

महाकृपा संवृतिधीः संभाराकारगोचरैः ।
समत्वादाधिमात्र्याच्च नानाकरणमष्टधा

संभारधर्मकायाभ्यां जगतश्चार्थचर्यया ।
समता सर्वबुद्धानां नायुर्जातिप्रमाणतः

शिष्यसाधारणा अन्ये धर्माः केचित् पृथग्जनैः ।
अरणाप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविद्गुणादयः

संवृतिज्ञानमरणा ध्याने ऽन्त्ये अकोप्यधर्मणः ।
नृजा अनुत्पन्नकामाप्तसवस्तुक्लेशगोचराः

तथैव प्रणिधिज्ञानं सर्वालम्बं तु तत् तथा ।
धर्मार्थयोर्निरुक्तौ च प्रतिभाने च संविदः

तिस्रो नामाथवाग्ज्ञानमविवर्त्यं यथाक्रमम् ।
चतुर्थीयुक्तमुक्ताभिलापमार्गवशित्वयोः

वाङ्मार्गालम्बना चासौ नव ज्ञानानि सर्वभूः ।
दश षड्वार्थसंवित् सा सर्वत्र अन्ये तु सांवृतम्

कामध्यानेषु धर्मे वित् वाचि प्रथमकामयोः ।
विकलाभिर्न तल्लाभी षडेते प्रान्तकोटिकाः

तत्षड् विधं सर्वभूम्यनुलोमितम् ।
वृद्धिकाष्ठागतं तच्च बुद्धान्यस्य प्रयोगजाः

ऋद्धिश्रोत्रमनःपूर्वजन्मच्युत्युदयक्षये ।
ज्ञात साक्षीक्रियाभिज्ञा षड् विधा मुक्तिमार्गधीः

चतस्रः संवृतिज्ञानं चेतसि ज्ञानपञ्चकम् ।
क्षयाभिज्ञा बलं यद्वत् पञ्च ध्यानचतुष्टये

स्वाधोभूविषयाः लभ्या उचितास्तु विरागतः ।
तृतीया त्रीप्युपस्थानानि आद्यं श्रोत्रद्धिर्चक्षुषि

अव्याकृते श्रोत्रचक्षुरभिज्ञे इतराः शुभाः ।
तिस्रो विद्याः अविद्यायाः पूर्वान्तादौ निवर्त्तनात्

अशैक्ष्यन्त्या तदाख्ये द्वे तत्संतानमुद्भवात् ।
इष्टे शैक्षस्य नोक्ते तु विद्ये साविद्यसंततेः

आद्या तृतीया षष्ठी च प्रातिहार्याणि शासनम् ।
अग्य्रम् अव्यभिचारित्वाद्धितेष्टफलयोजनात्

ऋद्धिः समाधिः गमनं निर्माणं च गतिस्त्रिधा ।
शास्तुर्मनोजवा अन्येषां वाहिन्यप्याधिमोक्षिकी

कामाप्तं निर्मितं बाह्यं चतुरायतनं द्विधा ।
रूपाप्तं द्वे तु निर्माणचित्तैस्तानि चतुर्दश

यथाक्रमं ध्यानफलं द्वे यावत् पञ्च नोर्ध्वजम् ।
तल्लाभो ध्यानवत् शुद्धात्तत्स्वतश्च ततो ऽपि ते

स्वभूमिकेन निर्माणं भाषणं त्वधरेण च ।
निर्मात्रैव सहाशास्तुः अधिष्ठायान्यवर्त्तनात्

मृतस्याप्यस्त्यधिष्ठानं नास्थिरस्य अपरे तु न ।
आदावेकमनेकेन जितायां तु विपर्ययात्

अव्याकृतं भावनाजं त्रिविधं तूपपत्तिजम् ।
ऋद्धिर्मन्त्रौषधाभ्यां च कर्मजा चेति पञ्चधा

दिव्यश्रोत्राक्षिणी रूपप्रसादौ ध्यानभूमिकौ ।
सभागाविकले नित्यं दूरसूक्ष्मादिगोचरे

दुरस्थमावृतं सूक्ष्मं सर्वतश्च न पश्यति ।
मांसचक्षुर्यतो रूपमतो दिव्यं दृगिष्यते ॥
द्वित्रिसाहस्रकासंख्यदृशो ऽर्हत्खड्गदैशिकाः ।
अन्यदप्युपपत्त्याप्तं तद्दृश्यो नान्तरीभवः

चेतोज्ञानं तु तत्त्रेधा तर्कविद्याकृतं च यत् ।
जानते नारका आदौ नृणां नोत्पत्तिलभिकम्