અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 8

અભિધર્મકોશે જ્ઞાનનિર્દેશો નામ સપ્તમં કોશસ્થાનમ્ ॥
અષ્ટમં કોશસ્થાનમ્
ઓં નમો બુદ્ધાય ॥
દ્વિધા ધ્યાનાનિ ચત્વારિ પ્રોક્તાસ્તદુપપત્તયઃ ।
સમાપત્તિઃ શુભૈકાગ્ય્રં પઞ્ચસ્કન્ધાસ્તુ સાનુગમ્

વિચારપ્રીતિસુખવત્ પૂર્વપૂર્વાઙ્ગવર્જિતમ્ ।
તથારૂપ્યાઃ ચતુસ્કન્ધાઃ અધોભૂમિવિવેકજાઃ

વિભૂતરૂપસંજ્ઞાખ્યાઃ સહ સામન્તકૈસ્ત્રિભિઃ ।
નારૂપ્યે રૂપસદ્ભાવઃ રૂપોત્પત્તિસ્તુ ચિત્તતઃ

આકાશાનન્ત્યવિજ્ઞાનનત્યાકિંચન્યસંજ્ઞકાઃ ।
તથાપ્રયોગાત્ માન્દ્યાત્તુ નસંજ્ઞાનાપ્યસંજ્ઞકઃ

ઇતિ મૌલં સમાપત્તિદ્રવ્યમષ્ટવિધં ત્રિધા ।
સપ્ત આસ્વાદનવચ્છુદ્ધાનાસ્રવાણિ અષ્ટમં દ્વિધા

આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તં સતૃષ્ણં લૌકિકં શુભમ્ ।
શુદ્ધકં તત્તદાસ્વાદ્યં લોકત્તરમનાસ્રવમ્

પઞ્ચાદ્યે તર્કચારૌ ચ પ્રીતિસૌખ્યસમાધયઃ ।
પ્રીત્યાદયઃ પ્રસાદશ્ચ દ્વિતીયે ઽઙ્ગચતુષ્ટયમ્

તૃતીયે પઞ્ચ તૂપેક્ષા સ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞા સુખં સ્થિતિઃ ।
ચત્વાર્યન્તે ઽસુખાદુઃખોપેક્ષાસ્મૃતિસમાધયઃ

દ્રવ્યતો દશ ચૈકં ચ પ્રસ્રબ્ધિ સુખમાદ્યયોઃ ।
શ્રદ્ધા પ્રસાદઃ પ્રીતિસ્તુ સૌમનસ્યં દ્વિધાગમાત્

ક્લિષ્ટેષ્વ સત્પ્રીતિસુખં પ્રસાદઃ સંપ્રધીઃ સ્મૃતિઃ ।
ઉપેક્ષાસ્મૃતિશુદ્ધિશ્ચ કેચિત્ પ્રસ્રબ્ધ્યુપેક્ષણે

અષ્ટાપક્ષાલમુક્તત્વાદાનિઞ્જં તુ ચતુર્થકમ્ ।
વિતર્કચારૌ શ્વાસૌ ચ સુખાદિ ચ ચતુષ્ટયમ્

સૌમનસ્યસુખોપેક્ષા ઉપેક્ષાસુમનસ્કતે ।
સુખોપેક્ષે ઉપેક્ષા પ્રવિદો ધ્યાનોપપત્તિષુ

કાયાક્ષિશ્રોત્રવિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્ત્યુત્થાપકં ચ યત્ ।
દ્વિતીયાદૌ તદાદ્યાપ્તં અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં ચ તત્

અતદ્વાન્ લભતે શુદ્ધં વૈરાગ્યેણોપપત્તિતઃ ।
અનાસ્રવં તુ વૈરાગ્યાત્ ક્લિષ્ટં હાન્યુપપત્તિતઃ

તૃતીયાદ્યાવદૂર્ધ્વાધો ઽનાસ્રવાનન્તરં શુભમ્ ।
ઉત્પદ્યતે તથા શુદ્ધાત્ ક્લિટં ચાપિ સ્વભૂમિકમ્

ક્લિષ્ટાત્ સ્વં શુદ્દકં ક્લિષ્ટં એવં ચાધરશુદ્ધકમ્ ।
ચ્યુતૌ તુ શુદ્ધકાત્ ક્લિષ્ટં સર્વં ક્લિષ્ટાત્તુ નોત્તરમ્

ચતુર્ધા શુદ્ધકં હાનભાગીયાદિ યથાક્રમમ્ ।
ક્લેશોત્પત્તિસ્વભૂમ્યૂર્ધ્વાનાસ્રવાનુગુણં હિ તત્

દ્વે ત્રીણિ ત્રીણિ ચૈકં ચ હાન ભાગાદ્યનન્તરમ્ ।
ગત્વાગમ્ય દ્વિધા ભૂમીરષ્ટૌ શ્લિષ્ટૈ કલઙ્ઘિતાઃ

વ્યુત્ક્રાન્તકસમાપત્તિર્વિસભાગતૃતીયગા ।
સ્વાધોભૂમ્યાશ્રયા એવ ધ્યાનારૂપ્યાઃ વૃથાધરમ્

આર્યાકિંચન્યસાંમુખ્યાત્ ભવાગ્રે ત્વાસ્રવક્ષયઃ ।
સતૃષ્ણાઃ સ્વભવાલમ્બાઃ ધ્યાનં સદ્વિષયં શુભમ્

ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરાઃ ।
અનાસ્રવેણ હીયન્તે ક્લેશાઃ સામન્તકેન ચ

અષ્ટૌ સામન્તકાન્યેષાં શુદ્ધાદુઃખાસુખાનિ હિ ।
આર્ય ચાદ્યં ત્રિધા કેચિત્ અતર્ક ધ્યાનમન્તરમ્

ત્રિધા અદુઃખાસુખંતચ્ચ મહાબ્રહ્મફલં ચ તત્ ।
સવિતર્કવિચારો ઽધઃસમાધિઃ પરતો ઽદ્વયઃ

આનિમિત્તઃ સમાકારૈઃ શૂન્યતાનાત્મશૂન્યતઃ ।
પ્રવર્તતે અપ્રણિહિતઃ સત્યાકારૈરતઃ પરૈઃ

શુદ્ધામલાઃ નિર્મલાસ્તુ તે વિમોક્ષમુખત્રયમ્ ।
શૂન્યતાશુન્યતાદ્યાખ્યાસ્ત્રયો ઽપરસમાધયઃ

આલમ્બેતે અશૈક્ષં દ્વૌ શૂન્યતશ્ચાપ્યનિત્યતઃ ।
આનિમિત્તાનિમિત્તસ્તુ શાન્તતો ઽસંખ્યયા ક્ષયમ્

સાસ્રવાઃ નૃષુ અકોપ્યસ્ય સપ્તસામન્તવર્જિતાઃ ।
સમાધિભાવના ધ્યાનં સુભમાદ્યં સુખાય હિ

દર્શનાયાક્ષ્યભિજ્ઞેષ્ટા ધીભેદાય પ્રયોગજાઃ ।
વજ્રોપમો ઽન્ત્યે યો ધ્યાને સાસ્રવક્ષયભાવના

અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ વ્યાપાદાદિવિપક્ષતઃ ।
મૈત્ર્યદ્વેષઃ અપિ કરુણા મુદિતા સુમનસ્કતા

ઉપેક્ષાલોભઃ આકારઃ સુખિતા દુઃખિતા વત ।
મોદન્તામિતિ સત્ત્વાચ્ચ કામસત્ત્વાસ્તુ ગોચરઃ

ધ્યાનયોર્મુદિતા અન્યાનિ ષટ્ સુ કેચિત્તુ પઞ્ચસુ ।
ન તૈઃ પ્રહાણં નૃષ્વેવ જન્યન્તે ત્ર્યન્વિતો ધ્રુવમ્

અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ પ્રથમાવશુભા ધ્યાનયોર્દ્વયોઃ ।
તૃતીયો ઽન્ત્યે સ ચાલોભઃ શુભારૂપ્યાઃ સમાહિતાઃ

નિરોધસ્તુ સમાપત્તિઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માદનન્તરમ્ ।
સ્વશુદ્ધકાધરાર્યેણ વ્યુત્થાનં ચેતસા તતઃ

કામાપ્તદૃશ્યવિષયાઃ પ્રથમાઃ યે ત્વરૂપિણઃ ।
તે ઽન્વયજ્ઞાનપક્ષોર્ધ્વસ્વભૂદુઃખાદિગોચરાઃ

અભિભ્વાયતનાન્યષ્ટૌ દ્વયમાદ્યવિમોક્ષવત્ ।
દ્વે દ્વિતીયવત્ અન્યાનિ પુનઃ શુભવિમોક્ષવત્

દશ કૃત્સ્નાનિ અલોભાષ્ટૌ ધ્યાને ઽન્ત્યે ગોચરઃ પુનઃ ।
કામાઃ દ્વે શુદ્ધાકારૂપ્યે સ્વચતુઃસ્કન્ધગોચરે

નિરોધ ઉક્તઃ વૈરાગ્યપ્રયોગાપ્તં તુ શેષિતમ્ ।
ત્રિધાત્વાશ્રયમારૂપ્યસંજ્ઞં શેષં મનુષ્યજમ્

હેતુકર્મબાલાદ્ધાત્વોરારુપ્યોત્પાદનં દ્વયોઃ ।
ધ્યાનાનાં રૂપધાતૌ તુ તાભ્યાં ધર્મતયાપિ ચ

સદ્ધર્મો દ્વિવિધઃ શાસ્તુરાગમાધિગમાત્મકઃ ।
ધાતારસ્તસ્ય વક્તારઃ પ્રતિપત્તાર એવ ચ

કાશ્મીરવૈભાષિકનીતિસિદ્ધઃ પ્રાયો મયાયં કથિતો ઽભિધર્મઃ ।
યદ્દુર્ગુહીતં તદિહાસ્મદાગઃ સદ્ધર્મનીતૌ મુનયઃ પ્રમાણમ્

નિમીલિતે શાસ્તરિ લોકચક્ષુષિ ક્ષયં ગતે સાક્ષિજને ચ ભૂયસા ।
અદૃષ્ટતત્ત્વૈર્નિરવગ્રહૈઃ કૃતં કુતાર્કિકૈઃ શાસનમેતદાકુલમ્

ગતે ઽથ શાન્તિં પરમાં સ્વયંભુવિ સ્વયંભુવઃ શાસનધૂર્ધરેષુ ચ ।
જગત્યનાથે ગણઘાતિભિર્મતૈઃ નિરઙ્કુશૈઃ સ્વૈરમિહાદ્ય ચર્યતે

ઇતિ કણ્ઠગતપ્રાણં વિદિત્વા શાસનં મુનેઃ ।
બલકાલં મલાનાં ચ ન પ્રમાદ્યં મુમુક્ષુભિઃ