અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 1

અભિધર્મકોશભાષ્યમ્
પ્રથમં કોશસ્થાનમ્
ઓમ્ નમો બુદ્ધાય
યઃ સર્વથાસર્વહતાન્ધકારઃ સંસારપઙ્કાજ્જગદુજ્જહાર ।
તસ્મૈ નમસ્કૃત્ય યથાર્થશાસ્ત્રે શાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામ્યભિધર્મકોશમ્

પ્રજ્ઞામલા સાનુચરાભિધર્મઃ તત્પ્રાપ્તયે યાપિ ચ યચ્ચ શાસ્ત્રમ્ ।
તસ્યાર્થતો ઽસ્મિન્ સમનુપ્રવેશાત્ સ ચા શ્રયો ઽસ્યેત્યભિધર્મકોશમ્

ધર્માણાં પ્રવિચયમન્તરેણ નાસ્તિ ક્લેશાનાં યત ઉપશાન્તયે ઽભ્યુપાયઃ ।
ક્લેશૈશ્ચ ભ્રમતિ ભવાર્ણવે ઽત્ર લોકસ્તદ્ધેતોરત ઉદિતઃ કિલૈષ શાસ્ત્રા

સાસ્રવાનાસ્રવા ધર્માઃ સંસ્કૃતા માર્ગવર્જિતાઃ ।
સાસ્રવાઃ આસ્રવાસ્તેષુ યસ્માત્સમનુશેરતે

અનાસ્રવા માર્ગસત્યં ત્રિવિધં ચાપ્યસંસ્કૃતમ્ ।
આકાશં દ્વૌ નિરોધૌ ચ તત્રાકાશમનાવૃતિઃ

પ્રતિસંખ્યાનિરોધો યો વિસંયોગઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
ઉત્પાદાત્યન્તવિઘ્નો ઽન્યો નિરોધો ઽપ્રતિસંખ્યયા

તે પુનઃ સંસ્કૃતા ધર્મા રૂપાદિસ્કન્ધપઞ્ચકમ્ ।
સ એવાધ્વા કથાવસ્તુ સનિઃસારાઃ સવસ્તુકાઃ

યે સાસ્રવા ઉપાદાનસ્કન્ધાસ્તે સરણા અપિ ।
દુઃખં સમુદયો લોકો દૃષ્ટિસ્થાનં ભવશ્ચ તે

રૂપં પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યર્થાઃ પઞ્ચાવિજ્ઞપ્તિરેવ ચ ।
તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા રૂપપ્રસાદાશ્ચક્ષુરાદયઃ

રૂપં દ્વિધા વિંશતિધા શબ્દસ્ત્વષ્ટવિધઃ રસઃ ।
ષોઢા ચતુર્વિધો ગન્ધઃ સ્પૃશ્યમેકાદશાત્મકમ્

વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યાપિ યો ઽનુબન્ધઃ શુભાશુભઃ ।
મહાભૂતાન્યુપાદાય સ હ્યવિજ્ઞપ્તિરુચ્યતે

ભૂતાનિ પૃથિવિધાતુરપ્તેજોવાયુધાતવઃ ।
ધૃત્યાદિકર્મસંસિદ્ધા ખરસ્નેહોષ્ણતેરણાઃ

પૃથિવી વર્ણસંસ્થાનમુચ્યતે લોકસંજ્ઞયા ।
આપસ્તેજશ્ચ વાયુસ્તુ ધાતુરેવ તથાપિ ચ

ઇન્દ્રિયાર્થાસ્ત એવેષ્ટા દશાયતનધાતવઃ ।
વેદનાનુભવઃ સંજ્ઞા નિમિત્તોદ્ગ્રહણાત્મિકા

ચતુર્ભ્યો ઽન્યે તુ સંસ્કારસ્કન્ધઃ એતે પુનસ્ત્રયઃ ।
ધર્માયતનધાત્વાખ્યાઃ સહાવિજ્ઞપ્ત્યસંસ્કૃતૈ

વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ મન આયતનં ચ તત્ ।
ધાતવઃ સપ્ત ચ મતાઃ ષડ્ વિજ્ઞાનાન્યથો મહઃ

ષણ્ણામનન્તરાતીતં વિજ્ઞાનં યદ્ધિ તન્મનઃ ।
ષષ્ઠાશ્રયપ્રસિદ્ધયર્થં ધતવો ઽષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ

સર્વસંગ્રહ એકેન સ્કન્ધેનાયતનેન ચ ।
ધાતુના ચ સ્વભાવેન પરભાવવિયોગતઃ

જાતિગોચરવિજ્ઞાનસામાન્યાદેકધાતુતા ।
દ્વિત્વે ઽપિ ચક્ષુરાદીનાં શોભાર્થ તુ દ્વયોદ્ભવઃ

રાશ્યાયદ્વારગોત્રાર્થાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
મોહેન્દ્રિયરૂચિત્રૈધાત્તિસ્ત્રઃ સ્કન્ધાદિદેશનાઃ

વિવાદમૂલસંસારહેતુત્વાત્ ક્રમકારણાત્ ।
ચૈત્તેભ્યો વેદનાસંજ્ઞે પૃથક્સ્કન્ધૌ નિવેશિતૌ

સ્કન્ધેષ્વ સંસ્કૃતં નોક્તમર્થાયોગાત્ ક્રમઃ પુનઃ ।
યથૌદારિકસંક્લેસભાજનાદ્યર્થધાતુતઃ

પ્રાક્ પઞ્ચ વાર્ત્તમાનાર્થ્યાત્ ભૌતિકાર્થ્યાચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
દૂરાશુતરવૃત્ત્યાન્યત્ યથાસ્થાનં ક્રમો ઽથવા

વિશેષણાર્થં પ્રાધાન્યબ્દહુધર્માગ્રસંગ્રહાત્ ।
એકમાયતનં રૂપમેકં ધર્માખ્યમુચ્યતે

ધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ યાન્યશીતિં જગૌ મુનિઃ ।
તાનિ વાઙ્નામ વેત્યેષાં રૂપસંસ્કારસંગ્રહઃ

શાસ્ત્રપ્રમાણા ઇત્યેકે સ્કન્ધાદીનાં કથૈકશઃ ।
ચરિતપ્રતિપક્ષસ્તુ ધર્મસ્કન્ધો ઽનુવર્ણિતઃ

તથાન્યે ઽપિ યથાયોગં સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
પ્રતિપાદ્યા યથોક્તેષુ સંપ્રધાર્ય સ્વલક્ષણમ્

છિદ્રમાકાશધાત્વાખ્યમ્ આલોકતમસી કિલ ।
વિજ્ઞાનધાતુર્વિજ્ઞાનં સાસ્રવં જન્મનિશ્રયાઃ

સનિદર્શન એકો ઽત્ર રૂપં સપ્રતિઘા દશ ।
રૂપિણઃ અવ્યાકૃતા અષ્ટૌ ત એવારૂપશબ્દકાઃ

ત્રિધાન્યે કામધાત્વાપ્તાઃ સર્વે રૂપે ચતુર્દશ ।
વિના ગન્ધરસઘ્રાણજિવ્હાવિજ્ઞાનધાતુભિઃ

આરૂપ્યાપ્તા મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતવઃ ।
સાસ્રવાનાસ્રવા એતે ત્રયઃ શેષાસ્તુ સાસ્રવાઃ

સવિતર્કવિચારા હિ પઞ્ચ વિજ્ઞાનધાતવઃ ।
અન્ત્યાસ્ત્રયસ્ત્રિપ્રકારાઃ શેષા ઉભયવર્જિતાઃ

નિરૂપણાનુસ્મરણવિકલ્પેનાવિકલ્પકાઃ ।
તૌ પ્રજ્ઞામાનસી વ્યગ્રા સ્મૃતિઃ સર્વૈવ માનસી

સપ્ત સાલમ્બનાશ્ચિત્તધાતવઃ અર્ધં ચ ધર્મતઃ ।
નવાનુપાત્તા તે ચાષ્ટૌ શબ્દશ્ચ અન્યે નવ દ્વિધા

સ્પ્રષ્ટવ્યં દ્વિવિધં શેષા રૂપિણો નવ ભૌતિકાઃ ।
ધર્મધાત્વેકદેશશ્ચ સંચિતા દશ રૂપિણઃ

છિનત્તિ છિદ્યતે ચૈવ બાહ્યં ધાતુ ચતુષ્ટયમ્ ।
દહ્યતે તુલયત્યેવં વિવાદો દગ્ધૃતુલ્યયોઃ

વિપાકજૌપચયિકાઃ પઞ્ચાધ્યાત્મં વિપાકજઃ ।
ન શબ્દઃ અપ્રતિઘા અષ્ટૌ નૈઃષ્યન્દિક વિપાકજાઃ

ત્રિધાન્યે દ્રવ્યવાનેકઃ ક્ષણિકાઃ પશ્ચિમાસ્ત્રયઃ ।
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાત્વોઃ સ્યાત્ પૃથક્ લાભઃ સહાપિ ચ

દ્વાદશાધ્યાત્મિકાઃ હિત્વા રૂપાદીન્ ધર્મસંજ્ઞકઃ ।
સભાગઃ તત્સભાગાશ્ચ શેષાઃ યો ન સ્વકર્મકૃત્

દશ ભાવનયા હેયાઃ પઞ્ચ ચ અન્ત્યાસ્ત્રયસ્ત્રિધા ।
ન દૃષ્ટિહેયમક્લિષ્ટં ન રૂપં નાપ્યષષ્ઠજમ્

ચક્ષુશ્ચ ધર્મધાતોશ્ચ પ્રદેશૌ દૃષ્ટિઃ અષ્ટધા ।
પઞ્ચવિજ્ઞાનસહજા ધીર્ન દૃષ્ટિરતીરણાત્

ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ સભાગં ન તદાશ્રિતમ્ ।
વિજ્ઞાનં દૃશ્યતે રૂપં ન કિલાન્તરિતં યતઃ

ઉભાભ્યામપિ ચક્ષુર્ભ્યાં પશ્યતિ વ્યક્તદર્શનાત્ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રમનો ઽપ્રાપ્તવિષયં ત્રયમન્યથા

ત્રિભિર્ઘ્રાણાદિભિસ્તુલ્યવિષયગ્રહણં મતમ્ ।
ચરમસ્યાશ્રયો ઽતીતઃ પઞ્ચાનાં સહજશ્ચ તૈઃ

તદ્વિકારવિકારિત્વાદાશ્રયાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
અતો ઽસાધારણત્વાદ્ધિ વિજ્ઞાનં તૈર્નિરુચ્યતે

ન કાયસ્યાધરં ચક્ષુઃ ઊર્ધ્વં રૂપં ન ચક્ષુષઃ ।
વિજ્ઞાનં ચ અસ્ય રૂપં તુ કાયસ્યોભે ચ સર્વતઃ

તથા શ્રોત્રં ત્રયાણાં તુ સર્વમેવ સ્વભૂમિકમ્ ।
કાયવિજ્ઞાનમધરસ્વભૂમિ અનિયતં મનઃ

પઞ્ચ બાહ્યા દિવિજ્ઞેયાઃ નિત્યા ધર્મા અસંસ્કૃતાઃ ।
ધર્માર્ધમિન્દ્રિયં યે ચ દ્વાદશાધ્યાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ