अभिधर्मकोश · अध्याय 1

अभिधर्मकोशभाष्यम्
प्रथमं कोशस्थानम्
ओम् नमो बुद्धाय
यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार ।
तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम्

प्रज्ञामला सानुचराभिधर्मः तत्प्राप्तये यापि च यच्च शास्त्रम् ।
तस्यार्थतो ऽस्मिन् समनुप्रवेशात् स चा श्रयो ऽस्येत्यभिधर्मकोशम्

धर्माणां प्रविचयमन्तरेण नास्ति क्लेशानां यत उपशान्तये ऽभ्युपायः ।
क्लेशैश्च भ्रमति भवार्णवे ऽत्र लोकस्तद्धेतोरत उदितः किलैष शास्त्रा

सास्रवानास्रवा धर्माः संस्कृता मार्गवर्जिताः ।
सास्रवाः आस्रवास्तेषु यस्मात्समनुशेरते

अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम् ।
आकाशं द्वौ निरोधौ च तत्राकाशमनावृतिः

प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः पृथक् पृथक् ।
उत्पादात्यन्तविघ्नो ऽन्यो निरोधो ऽप्रतिसंख्यया

ते पुनः संस्कृता धर्मा रूपादिस्कन्धपञ्चकम् ।
स एवाध्वा कथावस्तु सनिःसाराः सवस्तुकाः

ये सास्रवा उपादानस्कन्धास्ते सरणा अपि ।
दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते

रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च ।
तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः

रूपं द्विधा विंशतिधा शब्दस्त्वष्टविधः रसः ।
षोढा चतुर्विधो गन्धः स्पृश्यमेकादशात्मकम्

विक्षिप्ताचित्तकस्यापि यो ऽनुबन्धः शुभाशुभः ।
महाभूतान्युपादाय स ह्यविज्ञप्तिरुच्यते

भूतानि पृथिविधातुरप्तेजोवायुधातवः ।
धृत्यादिकर्मसंसिद्धा खरस्नेहोष्णतेरणाः

पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया ।
आपस्तेजश्च वायुस्तु धातुरेव तथापि च

इन्द्रियार्थास्त एवेष्टा दशायतनधातवः ।
वेदनानुभवः संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका

चतुर्भ्यो ऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः एते पुनस्त्रयः ।
धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतै

विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः मन आयतनं च तत् ।
धातवः सप्त च मताः षड् विज्ञानान्यथो महः

षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः ।
षष्ठाश्रयप्रसिद्धयर्थं धतवो ऽष्टादश स्मृताः

सर्वसंग्रह एकेन स्कन्धेनायतनेन च ।
धातुना च स्वभावेन परभाववियोगतः

जातिगोचरविज्ञानसामान्यादेकधातुता ।
द्वित्वे ऽपि चक्षुरादीनां शोभार्थ तु द्वयोद्भवः

राश्यायद्वारगोत्रार्थाः स्कन्धायतनधातवः ।
मोहेन्द्रियरूचित्रैधात्तिस्त्रः स्कन्धादिदेशनाः

विवादमूलसंसारहेतुत्वात् क्रमकारणात् ।
चैत्तेभ्यो वेदनासंज्ञे पृथक्स्कन्धौ निवेशितौ

स्कन्धेष्व संस्कृतं नोक्तमर्थायोगात् क्रमः पुनः ।
यथौदारिकसंक्लेसभाजनाद्यर्थधातुतः

प्राक् पञ्च वार्त्तमानार्थ्यात् भौतिकार्थ्याच्चतुष्टयम् ।
दूराशुतरवृत्त्यान्यत् यथास्थानं क्रमो ऽथवा

विशेषणार्थं प्राधान्यब्दहुधर्माग्रसंग्रहात् ।
एकमायतनं रूपमेकं धर्माख्यमुच्यते

धर्मस्कन्धसहस्राणि यान्यशीतिं जगौ मुनिः ।
तानि वाङ्नाम वेत्येषां रूपसंस्कारसंग्रहः

शास्त्रप्रमाणा इत्येके स्कन्धादीनां कथैकशः ।
चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धो ऽनुवर्णितः

तथान्ये ऽपि यथायोगं स्कन्धायतनधातवः ।
प्रतिपाद्या यथोक्तेषु संप्रधार्य स्वलक्षणम्

छिद्रमाकाशधात्वाख्यम् आलोकतमसी किल ।
विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं जन्मनिश्रयाः

सनिदर्शन एको ऽत्र रूपं सप्रतिघा दश ।
रूपिणः अव्याकृता अष्टौ त एवारूपशब्दकाः

त्रिधान्ये कामधात्वाप्ताः सर्वे रूपे चतुर्दश ।
विना गन्धरसघ्राणजिव्हाविज्ञानधातुभिः

आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः ।
सास्रवानास्रवा एते त्रयः शेषास्तु सास्रवाः

सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः ।
अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः शेषा उभयवर्जिताः

निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः ।
तौ प्रज्ञामानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी

सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः अर्धं च धर्मतः ।
नवानुपात्ता ते चाष्टौ शब्दश्च अन्ये नव द्विधा

स्प्रष्टव्यं द्विविधं शेषा रूपिणो नव भौतिकाः ।
धर्मधात्वेकदेशश्च संचिता दश रूपिणः

छिनत्ति छिद्यते चैव बाह्यं धातु चतुष्टयम् ।
दह्यते तुलयत्येवं विवादो दग्धृतुल्ययोः

विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मं विपाकजः ।
न शब्दः अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिक विपाकजाः

त्रिधान्ये द्रव्यवानेकः क्षणिकाः पश्चिमास्त्रयः ।
चक्षुर्विज्ञानधात्वोः स्यात् पृथक् लाभः सहापि च

द्वादशाध्यात्मिकाः हित्वा रूपादीन् धर्मसंज्ञकः ।
सभागः तत्सभागाश्च शेषाः यो न स्वकर्मकृत्

दश भावनया हेयाः पञ्च च अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा ।
न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यषष्ठजम्

चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशौ दृष्टिः अष्टधा ।
पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात्

चक्षुः पश्यति रूपाणि सभागं न तदाश्रितम् ।
विज्ञानं दृश्यते रूपं न किलान्तरितं यतः

उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यति व्यक्तदर्शनात् ।
चक्षुःश्रोत्रमनो ऽप्राप्तविषयं त्रयमन्यथा

त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् ।
चरमस्याश्रयो ऽतीतः पञ्चानां सहजश्च तैः

तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः ।
अतो ऽसाधारणत्वाद्धि विज्ञानं तैर्निरुच्यते

न कायस्याधरं चक्षुः ऊर्ध्वं रूपं न चक्षुषः ।
विज्ञानं च अस्य रूपं तु कायस्योभे च सर्वतः

तथा श्रोत्रं त्रयाणां तु सर्वमेव स्वभूमिकम् ।
कायविज्ञानमधरस्वभूमि अनियतं मनः

पञ्च बाह्या दिविज्ञेयाः नित्या धर्मा असंस्कृताः ।
धर्मार्धमिन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः