ખાટું ફળ, બાળકની ભૂખ અને આત્મા: મહર્ષિ ગૌતમનો તાર્કિક પુરાવો

રસોડાનું એક સાવ સાદું દ્રશ્ય વિચારો. તમારી સામે કોઈ વ્યક્તિ પાટલા પર એક તાજું, લીલુંછમ લીંબુ કાપે છે. છાલ કપાવાનો તીણો અવાજ સંભળાય છે, રસથી ભરેલી અંદરની કળીઓ ચમકે છે, અને રસનું એક ટીપું પણ તમારી જીભને અડે તે પહેલાં તમારા મોંમાં પાણી છૂટી જાય છે. ઝડબાં પાસે એક અજબ ખેંચાણ અનુભવાય છે.

આવું કેમ બન્યું?

તમારી આંખોએ તો માત્ર પ્રકાશ અને રંગ જોયો હતો. આંખ પાસે કોઈ સ્વાદ પારખવાની શક્તિ નથી. તમારી જીભ મોંની અંદર શાંતિથી બેઠી હતી, તેના પર લીંબુનો કોઈ રસ પડ્યો નહોતો. છતાં શરીરના બે સાવ જુદા અંગો એકબીજા સાથે એવી રીતે જોડાઈ ગયા જાણે તેઓ વર્ષોથી એકબીજાને ઓળખતા હોય. જો આપણું શરીર માત્ર અલગ અલગ હાડકાં, માંસ અને નસોનું એક ખોખું હોય, તો આંખે જોયેલા ચિત્રને જીભના સ્વાદમાં કોણે ફેરવી આપ્યું?

આજકાલ ધર્મ અને આધ્યાત્મિકતાની ચર્ચાઓમાં આત્માને માત્ર શ્રદ્ધા કે ભક્તિનો વિષય ગણી લેવામાં આવે છે. લોકો કહી દે છે કે આંખો મીંચીને બેસી જવું અને અંદર કોઈ અદ્રશ્ય જ્યોત બળે છે તેવું માની લેવું. પરંતુ પ્રાચીન ભારતીય દર્શન માત્ર શ્રદ્ધા કે કલ્પનાના સહારે નહોતું ચાલતું. ન્યાય દર્શનના રચયિતા મહર્ષિ અક્ષપાદ ગૌતમે આત્મા વિશે સાવ જુદો અને તાર્કિક માર્ગ અપનાવ્યો. તેમણે કોઈને અંધવિશ્વાસ કે રહસ્યવાદી વાતો સ્વીકારવાનું ન કહ્યું. તેમણે રોજિંદા જીવનના સામાન્ય અનુભવો, જોવું અને અડવું, ખાટી વસ્તુ જોઈને મોંમાં પાણી આવવું, અને જન્મેલા બાળકના સહજ વર્તનની મદદથી આત્માનું અસ્તિત્વ તાર્કિક રીતે સાબિત કર્યું.

ન્યાય સૂત્રના ત્રીજા અધ્યાયની મુખ્ય દલીલો

ન્યાય સૂત્રના ત્રીજા અધ્યાયના પહેલા આહ્નિકમાં મહર્ષિ ગૌતમ જ્ઞાનના સૌથી મહત્ત્વના વિષય એટલે કે આત્માની વિગતવાર પરીક્ષા કરે છે. તેઓ એક સીધો પ્રશ્ન પૂછે છે. આપણા શરીરમાં જાણનાર, યાદ રાખનાર, ઇચ્છા કરનાર અને સુખ-દુઃખ અનુભવનાર વાસ્તવમાં કોણ છે? શું ચેતના ભૌતિક તત્ત્વોના ભેગા થવાથી આપોઆપ પેદા થયેલી કોઈ હંગામી અસર છે? શું તે આંખ, કાન કે મગજનો ગુણ છે? શું તે પાણીના પરપોટાની જેમ ક્ષણે ક્ષણે પેદા થતી અને નાશ પામતી ક્ષણિક વિચારોની હારમાળા છે, કે પછી આ બધા સાધનો પાછળ એક સ્થાયી ચેતન તત્ત્વ રહેલું છે?

મહર્ષિ ગૌતમ સાબિત કરે છે કે આત્મા આપણા ભૌતિક શરીરથી સાવ અલગ છે, ઇન્દ્રિયોથી અલગ છે, અને મનથી પણ અલગ છે. આ વાતને સાબિત કરવા માટે તેઓ બે મુખ્ય આધાર રજૂ કરે છે: જુદી જુદી ઇન્દ્રિયો વચ્ચેનો તાલમેલ અને નવજાત શિશુનું મનોવિજ્ઞાન.

જોવા અને સ્પર્શવાનો તાલમેલ

ગૌતમ પોતાની દલીલની શરૂઆત કોઈ ભારેભરખમ સિદ્ધાંતથી નહીં, પણ કોઈ વસ્તુને જોવા અને અડવાના સાદા અનુભવથી કરે છે. માની લો કે તમે ટેબલ પર મૂકેલો એક માટીનો ઘડો જોયો. તમારી આંખોએ તેનો ગોળ ઘાટ અને લાલ રંગ જોયો. થોડા સમય પછી, રાતના અંધારામાં તમારો હાથ એ જ ઘડાને અડે છે અને તમારી હથેળી તેની લીસી, ઠંડી માટીનો સ્પર્શ અનુભવે છે. એ જ ક્ષણે તમારી અંદર એક સહજ વિચાર જાગે છે: "આ એ જ ઘડો છે જે મેં પહેલાં આંખેથી જોયો હતો."

મહર્ષિ ગૌતમ આ જ અનુભવને ત્રીજા અધ્યાયના પહેલા જ સૂત્રમાં રજૂ કરે છે:

દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાત્॥

આનો અર્થ એ થાય છે કે એક જ વસ્તુનું જ્ઞાન જોવા અને સ્પર્શવા એમ બંને જુદી જુદી ઇન્દ્રિયો દ્વારા એકસાથે થાય છે.

ગૌતમનો તર્ક સાવ સ્પષ્ટ છે. આંખ માત્ર રૂપ અને રંગ જોઈ શકે છે, તે કઠણ કે નરમ સપાટીને સ્પર્શી શકતી નથી. ચામડી માત્ર સ્પર્શ અનુભવી શકે છે, તે રંગ જોઈ શકતી નથી. જો આંખ પોતે જ જાણનાર જ્ઞાતા હોત, તો તેને ચામડીના સ્પર્શની કોઈ ગંધ ન હોત. જો ચામડી જ જાણનાર હોત, તો તેને આંખે જોયેલા લાલ રંગની કોઈ જાણ ન હોત. એક માણસ જે અનુભવે તે બીજો માણસ ક્યારેય પોતાની સ્મૃતિ તરીકે યાદ રાખી શકતો નથી. આપણે જોવા અને અડવાના બંને સાવ જુદા અનુભવોને જોડીને એક જ ઘડા તરીકે ઓળખીએ છીએ. આનો અર્થ એ થયો કે આ બંને સાધનોની પાછળ બેઠેલો માલિક એક જ છે, જે આંખ અને ચામડી બંનેને પોતાના ઓજાર તરીકે વાપરી રહ્યો છે.

તેઓ આ વાતને આપણી બંને આંખોના દાખલાથી વધુ મજબૂત બનાવે છે:

સવ્યદૃષ્ટસ્યેતરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્॥

અર્થાત, ડાબી આંખ વડે જોયેલી વસ્તુને બીજી એટલે કે જમણી આંખથી ઓળખી શકાય છે.

જો તમે તમારી જમણી આંખ બંધ કરીને ડાબી આંખે કોઈ ઝાડ જુઓ, અને પછી ડાબી આંખ બંધ કરીને જમણી આંખ ખોલો, તો તમને કોઈ નવું ઝાડ નથી દેખાતું. તમે તરત ઓળખી લો છો કે આ એ જ ઝાડ છે. શરીરની રચના જુઓ તો બંને આંખો સાવ અલગ અવયવો છે, જેની વચ્ચે નાકનું હાડકું દીવાલ બનીને ઊભું છે. જો આંખનો માંસપેશીઓવાળો અવયવ પોતે જ જોનાર હોત, તો જમણી આંખને ડાબી આંખે જોયેલા દ્રશ્યની કોઈ ખબર ન પડી હોત. આ ઓળખ ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે બંને બારીઓમાંથી બહાર જોનાર ચેતન દ્રષ્ટા એક જ હોય.

ખાટું ફળ જોઈને મોંમાં પાણી છૂટવાનું કારણ

ત્યાર પછી ગૌતમ એક ઇન્દ્રિયની અસર બીજી ઇન્દ્રિય પર થવાના અનુભવની વાત કરે છે:

ઇન્દ્રિયાન્તરવિકારાત્॥

અર્થાત, એક ઇન્દ્રિયના અનુભવથી બીજી ઇન્દ્રિયમાં વિકાર કે ફેરફાર જોવા મળવાને લીધે પણ આત્મા સિદ્ધ થાય છે.

જ્યારે તમે કોઈને ખાટી આંબલી કે લીંબુ ખાતા જુઓ છો, અથવા માત્ર કાચી કેરી જુઓ છો, ત્યારે તમારી જીભ પર તરત પાણી છૂટી જાય છે અને દાંત અંજાઈ જાય છે. આંખની કીકી પર પડેલા અજવાળાથી જીભની લાળ ગ્રંથિઓ કેમ સક્રિય થઈ જાય છે?

આ ગ્રંથમાં એક વિરોધી વિચારક આના પર વાંધો ઉઠાવે છે:

ન, સ્મૃતેઃ સ્મર્ત્તવ્યવિષયત્વાત્॥

તેનું કહેવું છે કે આના માટે કોઈ આત્મા માનવાની જરૂર નથી. આ તો માત્ર જૂની યાદ છે, જે તે ખાટી વસ્તુ સાથે જોડાયેલી છે.

મહર્ષિ ગૌતમ જવાબ આપે છે કે આ વાંધો તેમના તર્કને તોડતો નથી, બલ્કે તેને વધારે સાચો સાબિત કરે છે:

તદાત્મગુણસદ્ભાવાદપ્રતિષેધઃ॥

ગૌતમ કહે છે કે આ વાંધો માન્ય નથી, કારણ કે સ્મૃતિ એ આત્માનો જ ગુણ છે.

યાદ કે સ્મૃતિ કોઈ હવામાં લટકતો પતંગ નથી જેની કોઈ દોરી ન હોય. કોઈપણ ગુણને ટકી રહેવા માટે એક દ્રવ્ય એટલે કે આશ્રયની જરૂર પડે છે. આંખ સ્વાદને યાદ રાખી શકતી નથી કારણ કે આંખે ક્યારેય ચાખ્યું નથી. જીભ રંગને યાદ રાખી શકતી નથી કારણ કે જીભે ક્યારેય જોયું નથી. ભૂતકાળમાં ચાખેલા ખાટા સ્વાદની યાદ અને અત્યારે આંખે દેખાતો આકાર, આ બંને કોઈ એક જ ઘરમાં ભેગા મળી શકે છે. તે સમાન આશ્રય, જે ભૂતકાળના સ્વાદને સાચવી રાખે છે અને આંખનું જોવું થતાં જ જીભને સંકેત આપે છે, તે જ કાયમી ચેતન આત્મા છે.

નવજાત શિશુનું મનોવિજ્ઞાન

ઇન્દ્રિયોના તાલમેલ પછી ગૌતમ પોતાનું ધ્યાન刚刚 જન્મેલા બાળકના વર્તન તરફ દોરે છે. જે બાળકે હજી થોડા કલાકો પહેલાં જ આ દુનિયામાં શ્વાસ લીધો છે, તેની ભાવનાઓ અને વર્તનને આપણે કેવી રીતે સમજાવી શકીએ?

પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાજ્જાતસ્ય હર્ષભયશોકસમ્પ્રતિપત્તેઃ॥

અર્થાત, નવજાત બાળકમાં હર્ષ, ભય અને શોક જેવા ભાવો પૂર્વજન્મોમાં વારંવાર કરેલા અભ્યાસની સ્મૃતિના અતૂટ જોડાણને કારણે જ પ્રગટ થાય છે.

જન્મ્યાના થોડા જ દિવસો કે કલાકોમાં બાળક અકારણ હસે છે, અથવા અચાનક ચમકીને રડવા લાગે છે. ગૌતમ નોંધે છે કે ભય, સુખ કે દુઃખ એ કોઈ આંધળી શારીરિક હલચલ નથી. કોઈપણ જીવ ત્યારે જ ડરે છે જ્યારે તે કોઈ પરિસ્થિતિને જોખમી સમજે, અને ત્યારે જ હસે છે જ્યારે તે કોઈ બાબતને અનુકૂળ માને. આ નવા શરીરમાં આવેલા બાળકને હજી એ શીખવાનો કોઈ સમય મળ્યો નથી કે શું સારું છે અને શું નુકસાનકારક. તેથી આ સહજ ભાવો પૂર્વજન્મોના સંસ્કારોની વણતૂટી ધારા છે.

પ્રાચીન ભૌતિકવાદી વિચારકે આ વાતનો વિરોધ કરવા વનસ્પતિનું ઉદાહરણ આપ્યું:

પદ્માદિષુ પ્રબોધસંમીલનવિકારવત્તદ્વિકારઃ॥

તેનું કહેવું હતું કે બાળકના મોં પરના હાવભાવ તો સવારે કમળની પાંખડીઓ ખીલવા અને સાંજે બીડાઈ જવા જેવી સાદી યાંત્રિક ક્રિયા છે. આ તો શરીરની કુદરતી રચના છે, તેમાં પૂર્વજન્મ ક્યાંથી આવ્યો?

ગૌતમ આ સરખામણીને તરત નકારી કાઢે છે:

ન, ઉષ્ણશીતવર્ષાકાલનિમિત્તત્વાત્ પઞ્ચાત્મકવિકારાણામ્॥

ગૌતમ કહે છે કે કમળનું ખીલવું કે બીડાવું એ તડકો, ઠંડી, વરસાદ અને ઋતુ જેવા ભૌતિક પરિબળોને લીધે થાય છે. તે જડ પદાર્થોમાં થતો ફેરફાર છે. કમળની અંદર કોઈ સુખ કે ડરની લાગણી નથી હોતી. પરંતુ બાળકનું હસવું કે રડવું એ આંતરિક સુખ અને દુઃખના જીવંત અનુભવો છે. વાતાવરણની ભૌતિક અસરો સાથે સભાન જીવની ભાવનાઓની સરખામણી ક્યારેય ન થઈ શકે.

ત્યાર પછી ગૌતમ બાળકના ધાવણ લેવાના સહજ પ્રયાસની તપાસ કરે છે:

પ્રેત્યાહારાભ્યાસકૃતાત્સ્તન્યાભિલાષાત્॥

અર્થાત, નવજાત બાળકમાં માતાનું દૂધ પીવાની જે તીવ્ર ઇચ્છા દેખાય છે, તે પૂર્વજન્મોમાં આહાર લેવાના સતત અભ્યાસને કારણે જ શક્ય બને છે.

જન્મતાની સાથે જ બાળક માતાના સ્તન તરફ મોં લઈ જાય છે અને દૂધ પીવા માંડે છે. કોઈપણ જીવ હેતુપૂર્વકનું કામ ત્યારે જ કરે જ્યારે તેનામાં ઇચ્છા જાગે. અને ઇચ્છા ત્યારે જ જાગે જ્યારે અગાઉથી એવી સ્મૃતિ હોય કે આ વસ્તુ ખાવાથી ભૂખ મટશે અને જીવન ટકશે. આ બાળકે આ શરીરમાં ક્યારેય ખોરાક લીધો નથી. તેને કેવી રીતે ખબર પડી કે દૂધ પીવાથી જ તેની પીડા શાંત થશે? આ વણશીખવેલો પ્રયાસ બતાવે છે કે તેની અંદર અગાઉના જન્મોની ખોરાકની આદતો સંગ્રહાયેલી છે.

ભૌતિકવાદીએ ફરી એક જડ દલીલ કરી:

અયસોઽયસ્કાન્તાભિગમનવત્તદુપસર્પણમ્॥

તેનું કહેવું હતું કે જેમ લોખંડ કોઈ ઇચ્છા કે યાદ વગર ચુંબક તરફ આપોઆપ ખેંચાય છે, તેમ બાળક પણ સ્તન તરફ યાંત્રિક રીતે ખેંચાઈ જાય છે.

ગૌતમ આ દલીલની ભૂલ તરત પકડી પાડે છે:

ન, અન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવાત્॥

ગૌતમ કહે છે કે આ દ્રષ્ટાંત ખોટું છે, કારણ કે લોખંડ તો ચુંબક દેખાય એટલે બધી જ પરિસ્થિતિમાં આડેધડ ખેંચાય છે, પરંતુ બાળક અન્ય કોઈ વસ્તુ તરફ આવી રીતે દોડતું નથી.

જો બાળકની ગતિ લોખંડ અને ચુંબક જેવી આંધળી ભૌતિક ખેંચાણ હોત, તો તે પોતાની આસપાસ પડેલા લાકડા, પથ્થર કે કપડાને પણ એ જ રીતે ધાવવા લાગત. પરંતુ બાળકનું વર્તન પસંદગીયુક્ત અને હેતુપૂર્ણ હોય છે. તે માત્ર ભૂખ લાગે ત્યારે જ આહાર શોધે છે. આવો હેતુપૂર્ણ નિર્ણય ત્યાં જ શક્ય બને જ્યાં ભૂતકાળના અનુભવ સાથે જોડાયેલી ઇચ્છા કામ કરતી હોય.

ગૌતમ સાફ શબ્દોમાં જણાવે છે કે કોઈ પણ જીવ કોરી પાટી જેવો જન્મતો નથી:

વીતરાગજન્માદર્શનાત્॥

જગતમાં ક્યારેય કોઈ એવો જીવ જન્મતો જોવા મળ્યો નથી જે બધી ઇચ્છાઓ કે આસક્તિઓથી સાવ મુક્ત હોય. અને જેમ તેઓ સૂત્ર 3.1.26 માં કહે છે, ઇચ્છાઓ અને રાગ આપોઆપ માટીમાંથી પેદા નથી થતા, તે મનના સંકલ્પ અને ભૂતકાળના અનુભવોના આધારે જ ઘડાય છે.

સાત મૂળ સંસ્કૃત શબ્દો જે તર્કનો આધાર છે

મહર્ષિ ગૌતમના વિચારોને બરાબર સમજવા માટે તેમણે વાપરેલા ચોક્કસ સંસ્કૃત પારિભાષિક શબ્દોનો અર્થ સમજવો જરૂરી છે.

પ્રત્યભિજ્ઞા: આનો સાદો અર્થ છે ઓળખ, એટલે કે વર્તમાન અનુભવને ભૂતકાળના અનુભવ સાથે જોડીને કહેવું કે, "આ એ જ વસ્તુ છે જે મેં પહેલાં જોઈ હતી." ન્યાય દર્શનમાં આ વ્યક્તિગત ઓળખનો સૌથી મોટો પુરાવો છે. આના માટે ત્રણ બાબતો જરૂરી છે: જૂનો અનુભવ, મનમાં પડેલો તેનો સંસ્કાર, અને અત્યારે તે વસ્તુ સામે આવવી. આ ત્રણેય કડીઓને એક દોરામાં પરોવનાર માત્ર એક સ્થાયી ચેતન આત્મા જ હોઈ શકે.

એકાર્થગ્રહણ: બે જુદી જુદી ઇન્દ્રિયો દ્વારા એક જ બાહ્ય વસ્તુને અખંડ રીતે જાણવી. જ્યારે તમારી આંખ લાલ ગોળ ફળને જુએ છે અને તમારા હાથ તેની લીસી સપાટીને અડે છે, ત્યારે તમારું મન બે અલગ અલગ દુનિયા નથી બનાવતું. તે એક જ ફળને બે માર્ગે પકડે છે. આ સંકલન સાબિત કરે છે કે બંને માર્ગોને જોડનાર એક કેન્દ્રીય દ્રષ્ટા હાજર છે.

ઇન્દ્રિયાન્તરવિકાર: એક ઇન્દ્રિયના અનુભવથી બીજી ઇન્દ્રિયમાં શારીરિક હલચલ કે ફેરફાર થઈ જવો. ખાટા ફળને માત્ર આંખે જોઈને જીભ પર પાણી આવી જવું તેનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ છે. આંખના સંકેતથી સ્વાદની ગ્રંથિઓ જાગી ઊઠવી એ આ શબ્દનો સાર છે.

પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધ: પૂર્વજન્મોમાં વારંવાર કરેલા અભ્યાસથી બનેલી સ્મૃતિઓ અને સંસ્કારોનો અતૂટ સંબંધ. ગૌતમ આ શબ્દ વડે સમજાવે છે કે નવજાત બાળકની સહજ વૃત્તિઓ કોઈ આકસ્મિક જૈવિક બનાવ નથી, પણ જૂની આદતોની એક લાંબી અને અખંડ સાંકળ છે.

સ્તન્યાભિલાષ: નવજાત બાળકની માતાના દૂધ માટેની સહજ અને હેતુપૂર્વકની ઇચ્છા. ન્યાય દર્શન આને કોઈ અચેતન સ્નાયુબદ્ધ ધ્રૂજારી નથી ગણતું, પણ ભૂખ મટાડવા માટે કરવામાં આવેલો એક સભાન અને સાર્થક પ્રયત્ન ગણે છે.

સંકલ્પનિમિત્તત્વ: એવો નિયમ કે આપણી ઇચ્છાઓ અને આસક્તિઓ મનના સંકલ્પ અને પૂર્વ વિચારોમાંથી જ જન્મે છે. કોઈ પણ આકર્ષણ શૂન્યાવકાશમાં પેદા નથી થતું; તે એવા વિચારમાંથી જન્મે છે કે આ વસ્તુ મને સુખ આપશે, અને આ વિચાર જૂના અનુભવો પર ટકેલો હોય છે.

જ્ઞાતા અને જ્ઞાનસાધન: જાણનાર ચેતન માલિક અને જાણવાના સાધનો વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત. તમારી આંખ, કાન, નાક, ચામડી અને તમારું મન માત્ર સાધનો એટલે કે ઓજારો છે, લાકડું કાપવાની કુહાડી જેવાં. કુહાડી આપમેળે લાકડું કાપી શકતી નથી અને આંખ આપમેળે જોઈ શકતી નથી. તેમને ચલાવવા માટે એક સ્વતંત્ર ચેતન કર્તાની જરૂર પડે છે, જેને જ્ઞાતા કહેવામાં આવે છે.

પ્રાચીન ટીકાકારોનું મંથન અને વિરોધી મતોનું ખંડન

ન્યાય સૂત્રના આ ત્રીજા અધ્યાયે ભારતીય ચિંતકો વચ્ચે સદીઓ સુધી તાર્કિક મંથન જગાવ્યું હતું. મોટા મોટા આચાર્યોએ આના પર ઊંડા ભાષ્યો લખીને વિરોધી મતોની એકેએક દલીલની ચકાસણી કરી હતી.

વાત્સ્યાયન અને વ્યક્તિગત સાતત્ય

ચોથી કે પાંચમી સદીમાં મહર્ષિ વાત્સ્યાયને ન્યાય સૂત્રો પર પોતાનું પ્રસિદ્ધ ન્યાય-ભાષ્ય લખ્યું. તેમણે પહેલા સૂત્રની સમજૂતી આપતાં એક સુંદર વાક્ય લખ્યું જે આખા ભારતીય દર્શનમાં જાણીતું બન્યું:

"અહમ્ અદ્રાક્ષં તત્ સ્પૃશામિ, યત્ ચાસ્પૃક્ષં તત્ પશ્યામિ"

અર્થાત, "મેં જે વસ્તુ પહેલાં જોઈ હતી તેને જ અત્યારે અડું છું, અને જેને અગાઉ અડી હતી તેને જ અત્યારે જોઉં છું."

વાત્સ્યાયને એક અત્યંત વ્યવહારુ પ્રશ્ન પૂછ્યો. જો કોઈ એમ કહે કે આપણું ભૌતિક શરીર જ આત્મા છે, તો આ વાત તર્ક સામે ટકી શકશે નહીં. એક વૃદ્ધ માણસનું શરીર બાળપણના શરીર કરતાં સાવ જુદું હોય છે. શરીરના કોષો અને દ્રવ્યો સમય જતાં સતત બદલાતા અને નાશ પામતા રહે છે. જો શરીર જ જાણનાર હોત, તો કોઈ પણ વૃદ્ધ માણસ પોતાના બાળપણની વાતો ક્યારેય યાદ ન રાખી શકત, કારણ કે જે શરીરે એ ઘટનાઓ ભોગવી હતી તે શરીર તો ક્યારનુંય નાશ પામી ચૂક્યું છે. છતાં પોતાની ઓળખનું સાતત્ય ક્યારેય તૂટતું નથી.

ખાટા ફળ વિશે વાત્સ્યાયને સમજાવ્યું કે કોઈને ખાટો લીંબુ ચૂસતો જોઈને તમારા દાંત અંજાઈ જાય છે અને મોંમાં પાણી છૂટે છે. લીંબુ અને તમારી જીભ વચ્ચે કોઈ સીધો ભૌતિક સંપર્ક થયો નહોતો. આખી પ્રક્રિયા માનસિક છે: આંખે જોવું, જૂના ખાટા સ્વાદની યાદ આવવી, અને તે યાદથી લાળ ગ્રંથિઓ સક્રિય થવી. આ બતાવે છે કે જોવા અને સ્વાદની યાદોને એક જ ચેતન સત્તાએ પોતાનામાં સાચવી રાખી છે.

બૌદ્ધ ક્ષણિકવાદ સામેની ચર્ચા

છઠ્ઠી સદીના ઉદ્યોતકર અને નવમી સદીના વાચસ્પતિ મિશ્રે ગૌતમના આ સૂત્રો દ્વારા બૌદ્ધ દર્શનના ક્ષણિકવાદનું ખંડન કર્યું.

બૌદ્ધ વિચારકો માનતા હતા કે કોઈ કાયમી આત્મા નથી. તેમના મતે જગતમાં બધું ક્ષણિક છે. ચેતના પણ એક પછી એક પ્રગટ થતી માનસિક ક્ષણોનો એક વહેતો પ્રવાહ છે. પહેલી ક્ષણ બીજી ક્ષણને જન્મ આપે છે, બીજી ત્રીજીને, અને તેનાથી સ્થિરતાનો ભ્રમ ઊભો થાય છે.

ઉદ્યોતકરે આ દલીલને તર્કથી તોડી પાડી. તેમણે કહ્યું કે જો ચેતના ક્ષણે ક્ષણે મરી જતી અને નવેસરથી જનમતી તરંગ જેવી હોય, તો જે ક્ષણે વસ્તુને જોઈ હતી તે ક્ષણ તો એ જ પળે પૂરી થઈ ગઈ. ત્યાર પછી જે ક્ષણે વસ્તુને અડી, તે તો સાવ નવી છે.

હવે તે નવી ક્ષણ જૂની ક્ષણની વાત કેવી રીતે યાદ રાખી શકે?

જો માત્ર એક ઘટના પછી બીજી ઘટના થવાથી યાદો એકમાંથી બીજામાં જતી હોત, તો પિતાની બધી યાદો તેના પુત્રને આપોઆપ મળી જવી જોઈતી હતી, કારણ કે પિતાએ જ પુત્રને જન્મ આપ્યો છે. ગુરુના બાળપણની વાતો શિષ્યને આપોઆપ યાદ આવી જવી જોઈતી હતી. પણ આવું ક્યારેય બનતું નથી. કોઈપણ ઘટનાની યાદ માત્ર એ જ વ્યક્તિને આવી શકે જેણે તે ઘટના જાતે અનુભવી હોય. અનુભવનાર અને યાદ રાખનાર જ્યાં સુધી એક જ સત્તા ન હોય ત્યાં સુધી સ્મૃતિ અશક્ય છે.

ચાર્વાક ભૌતિકવાદની કસોટી

પ્રાચીન ભારતમાં ચાર્વાક વિચારકો સંપૂર્ણપણે ભૌતિકવાદી હતા. તેમનો દાવો હતો કે જેમ ગોળ, મહુડો અને આથો ભેગા થવાથી નશો પેદા થઈ જાય છે, જ્યારે તેમાંથી કોઈ એકમાં પણ નશો હોતો નથી, બરાબર તેમ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ અને વાયુ ભેગા થવાથી શરીરમાં ચેતના પેદા થઈ જાય છે.

ગૌતમ અને તેમના ટીકાકારોએ આ ભૌતિકવાદી વિચારનો સચોટ જવાબ આપ્યો:

• જો ચેતના માત્ર ચાર તત્ત્વોનું ભૌતિક મિશ્રણ હોત, તો તે શરીરના દરેક ભાગમાં રંગ કે વજનની જેમ દેખાતી હોત, અને વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી પણ જ્યાં સુધી શરીર અકબંધ છે ત્યાં સુધી ચેતના ત્યાં ટકી રહેવી જોઈતી હતી.
• કોઈપણ ભૌતિક પદાર્થના ગુણ જેમ કે રંગ, રૂપ કે વજન બહાર ઊભેલી કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની આંખે જોઈ શકે છે. જો તમારા વિચારો શરીરનો ભૌતિક ગુણ હોત, તો કોઈપણ ડોક્ટર તમારા મગજમાં જોઈને તમારી યાદોને સીધી નિહાળી શકત. પરંતુ વિચારો માત્ર તમારી અંગત ચેતનામાં જ અનુભવાય છે.
• જડ પદાર્થોમાં આપમેળે કોઈ હેતુપૂર્ણ શોધ હોતી નથી. નવજાત બાળકની પસંદગીયુક્ત અને સમજી-વિચારીને કરવામાં આવતી ખોરાકની શોધ એ સાબિત કરે છે કે તેની અંદર અગાઉના સંસ્કારો સક્રિય છે.

ન્યાય દર્શન અને અદ્વૈત વેદાંત વચ્ચેનો ભેદ

અહીં એ પણ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે સનાતન ધર્મની બધી શાખાઓ આત્માનું એકસરખું વર્ણન નથી કરતી. ન્યાય અને અદ્વૈત વેદાંત બંને આત્માને નિત્ય માને છે, પરંતુ તેના સ્વરૂપ વિશે બંને વચ્ચે મોટો મતભેદ છે.

અદ્વૈત વેદાંતમાં આત્માને નિર્ગુણ, અકર્તા અને માત્ર શુદ્ધ ચૈતન્ય માનવામાં આવ્યો છે. ત્યાં જાણવું, ઇચ્છવું કે કર્મ કરવું એ સાચા આત્માનું કામ નથી, પણ મન અને અંતઃકરણનો ભ્રમ છે.

તેનાથી વિપરીત, ન્યાય દર્શનમાં આત્મા માત્ર એક નિષ્ક્રિય સાક્ષી નથી. ન્યાયમાં આત્મા એક સ્થાયી દ્રવ્ય છે જે ખરેખર કર્મ કરનાર કર્તા અને તેનું ફળ ભોગવનાર ભોક્તા છે. જ્ઞાન, ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ અને દુઃખ એ આત્માના વાસ્તવિક ગુણો છે. ન્યાય દર્શન સ્પષ્ટ કહે છે કે ચેતના એ આત્માનો અનિવાર્ય સ્વભાવ નથી, પણ એક આગંતુક ગુણ છે, જે ત્યારે જ પ્રગટ થાય છે જ્યારે આત્મા મન સાથે, મન ઇન્દ્રિય સાથે અને ઇન્દ્રિય બાહ્ય જગત સાથે જોડાય છે.

ભારતીય દર્શનના અન્ય પાયાના સિદ્ધાંતો સાથે જોડાણ

મહર્ષિ ગૌતમનો આ આત્મ-વિચાર કોઈ અલગ-અતડું કોયડારૂપ ચિંતન નથી. તે ભારતીય સંસ્કૃતિના નૈતિક અને આધ્યાત્મિક માળખાનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.

આત્માના છ ઓળખ ચિહ્નો

ન્યાય સૂત્રના પહેલા અધ્યાયમાં જ મહર્ષિ ગૌતમે આત્માની ઓળખના છ લક્ષણો નક્કી કર્યા હતા:

ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્યત્મનો લિઙ્ગમ્॥

અર્થાત, ઇચ્છા, દ્વેષ, પ્રયત્ન, સુખ, દુઃખ અને જ્ઞાન એ છ લક્ષણો આત્માની હાજરી સાબિત કરનારા અનુમાનિક ચિહ્નો છે.

આપણે પવનને આંખે જોઈ શકતા નથી, પણ જ્યારે ઝાડનાં પાંદડાં હલે ત્યારે પવનની હાજરી જાણી શકીએ છીએ. બરાબર તેમ આત્માને ચામડીની આંખોથી જોઈ શકાતો નથી, પરંતુ જ્યારે શરીરમાં કોઈ વસ્તુની ઇચ્છા થાય, કોઈ બાબત પ્રત્યે અણગમો થાય, કોઈ કામ કરવાનો પ્રયત્ન થાય, કે સુખ-દુઃખનો અનુભવ થાય, ત્યારે આ બધા લક્ષણો સીધા અંદર બેઠેલા ચેતન જ્ઞાતા તરફ આંગળી ચીંધે છે.

કર્મ અને પુનર્જન્મની તાર્કિક અનિવાર્યતા

જો આપણે એક સ્થાયી આત્માનો સ્વીકાર ન કરીએ, તો ભારતીય દર્શન મુજબ બે ગંભીર તાર્કિક દોષો ઊભા થાય છે:

પહેલો દોષ છે કૃતપ્રણાશ, જેનો અર્થ છે કરેલા કર્મોનું કોઈપણ ફળ આપ્યા વિના નાશ પામી જવું. જો માણસ દર ક્ષણે બદલાતો રહેતો હોય કે શરીર સાથે જ પૂરો થઈ જતો હોય, તો તેણે કરેલા સારા કે નરસા કર્મોનું પરિણામ કોણ ભોગવશે? તે બધા કર્મો કોઈ ફળ આપ્યા વગર હવામાં ઊડી જશે.

બીજો દોષ છે અકૃતાભ્યાગમ, જેનો અર્થ છે કર્યા વગરના કર્મોનું ફળ ભોગવવું. જો નવજાત બાળક પાસે કોઈ ભૂતકાળ ન હોય, તો જન્મતાની સાથે જ કોઈ બાળક સ્વસ્થ અને સુખી ઘરમાં કેમ જન્મે અને કોઈ ગંભીર રોગ કે પીડા સાથે કેમ જન્મે? આ તો કોઈપણ કારણ વગર મળેલી સજા કે ઉપહાર થઈ જશે, જે સંપૂર્ણ અન્યાયી છે.

મહર્ષિ ગૌતમે નવજાત બાળકની આદતો દ્વારા જે નિત્ય આત્માને સાબિત કર્યો, તે જ સિદ્ધાંત કર્મના નિયમ અને પુનર્જન્મને તાર્કિક ટેકો આપે છે. તેમના માટે પુનર્જન્મ કોઈ વાર્તા નહોતી, પણ બાળકના જન્મ સમયના વર્તન અને અસમાનતાઓને સમજાવવા માટેનો અનિવાર્ય તાર્કિક નિષ્કર્ષ હતો.

મનની જરૂરિયાત શા માટે છે

જો આત્મા પોતે ચેતન છે અને આખા શરીરમાં વ્યાપ્ત છે, તો પછી મન નામના અલગ સાધનની શી જરૂર છે?

ગૌતમ સમજાવે છે કે આપણો આત્મા એકસાથે પાંચેય ઇન્દ્રિયોના સંપર્કમાં રહે છે. છતાં આપણને આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ચામડીના બધા જ અનુભવો એક જ પળે એકસાથે થતા નથી. જ્યારે તમે ભીડ વચ્ચે કોઈનો ધીમો અવાજ સાંભળવા કાન સરવા કરો છો, ત્યારે તમારી આંખ સામે શું ચાલે છે કે તમારા પગમાં ચંપલ કેવી રીતે સ્પર્શે છે તેનું ભાન ક્ષણભર માટે ભૂલાઈ જાય છે.

આ દર્શાવે છે કે આપણા શરીરમાં કોઈ એવું યંત્ર છે જે માહિતીને વારાફરતી આગળ મોકલે છે. ન્યાય દર્શનમાં મનને અતિ સૂક્ષ્મ અને અચેતન માનવામાં આવ્યું છે. મન એક ટેલિફોન એક્સચેન્જ જેવું કામ કરે છે, જે એક સમયે માત્ર એક જ ઇન્દ્રિયને આત્મા સાથે જોડે છે. આત્મા આ યંત્રનો માલિક છે, અને મન તેનું આંતરિક સાધન છે.

આધુનિક મગજ વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનના તારણો

જ્યારે આપણે આજે મહર્ષિ ગૌતમના આ વિચારોને વાંચીએ છીએ, ત્યારે આધુનિક મગજ વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનના કેટલાક મહત્ત્વના પ્રશ્નો આપણી સામે આવીને ઊભા રહે છે. આપણે એવો દાવો ન કરવો જોઈએ કે પ્રાચીન ઋષિઓએ આધુનિક મશીનો શોધી કાઢ્યા હતા, પરંતુ તેમણે જે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા તે આજે પણ વિજ્ઞાન માટે એટલા જ જીવંત છે.

બાઇન્ડિંગ સમસ્યા

આધુનિક મગજ વિજ્ઞાનમાં એ વાત સાબિત થઈ ચૂકી છે કે જ્યારે આપણે કોઈ વસ્તુ જોઈએ છીએ, ત્યારે મગજનો એક હિસ્સો તેના રંગને ઓળખે છે, બીજો હિસ્સો તેના આકારને, અને ત્રીજો હિસ્સો તેની ગતિને પકડે છે. તેવી જ રીતે સ્પર્શની માહિતી મગજના બીજા ભાગમાં નોંધાય છે.

મગજ આ બધી વિગતોને જુદા જુદા જ્ઞાનતંતુઓમાં વહેંચીને તપાસે છે. પરંતુ જ્યારે તમે જમીન પર ટપ્પો ખાતો લાલ દડો જુઓ છો, ત્યારે તમને લાલ રંગ, ગોળ આકાર અને તેનો ઉછાળો અલગ અલગ નથી દેખાતા. તમને એકસાથે એક જ અખંડ લાલ દડાનો અનુભવ થાય છે.

વૈજ્ઞાનિકો આને બાઇન્ડિંગ સમસ્યા કહે છે. મગજના અલગ અલગ ખૂણાઓમાં વહેંચાયેલી વિગતોને જોડીને એક અખંડ સભાન અનુભવ કોણ બનાવે છે?

આ એ જ પ્રશ્ન છે જે ગૌતમે ન્યાય સૂત્ર 3.1.1 માં ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે અલગ અલગ સાધનોમાં વહેંચાયેલી માહિતી પોતાની મેળે ક્યારેય એકતાનો અનુભવ કરી શકતી નથી. આધુનિક વિજ્ઞાન આજે મગજના તરંગોના તાલમેલ દ્વારા આ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે, છતાં આ અખંડ અનુભવને ભોગવનાર ચેતન વિષયી કોણ છે તે પ્રશ્ન આજે પણ ખુલ્લો છે.

ઇન્દ્રિયોનો પરસ્પર પ્રભાવ અને પાચન

આધુનિક ચિકિત્સા વિજ્ઞાન સારી રીતે જાણે છે કે ભાવતી કે ખાટી વસ્તુને જોતાં જ કે તેની સુગંધ આવતાં જ આપણા પેટમાં એસિડ અને મોંમાં લાળ છૂટવા માંડે છે. આને પાચનની સેફાલિક ફેઝ પ્રતિક્રિયા કહેવામાં આવે છે. આપણી ચેતાપ્રણાલી આંખના સંકેતને વેગસ નર્વ દ્વારા પાચન અંગો સુધી પહોંચાડે છે.

ગૌતમે સૂત્ર 3.1.12 માં ખાટા ફળનું જે ઉદાહરણ આપ્યું હતું તે આ જ શારીરિક સત્યની સચોટ રજૂઆત છે. ગૌતમનું ધ્યાન તેના જૈવિક માર્ગો કરતાં તેના અર્થ પર હતું: આંખ પર પડતો પ્રકાશ ત્યાં સુધી મોંમાં લાળ ન લાવી શકે જ્યાં સુધી જોવું અને જૂના સ્વાદની યાદ વચ્ચે એક અર્થપૂર્ણ સેતુ ન હોય. આધુનિક વિજ્ઞાન તે સેતુના જ્ઞાનતંતુઓ દર્શાવે છે; ગૌતમે બતાવ્યું હતું કે તે સેતુ સ્મૃતિ અને ચેતન આત્મા વિના બની શકતો નથી.

પ્રાચીન તર્ક અને આધુનિક વિજ્ઞાનની નિખાલસ સરખામણી

પ્રાચીન ભારતીય દર્શનની ગરિમા જાળવી રાખવા માટે એ જરૂરી છે કે આપણે કોઈ પણ અતિશયોક્તિ વિના નિખાલસતાથી જોઈએ કે પ્રાચીન તર્ક અને આધુનિક વિજ્ઞાન ક્યાં એકબીજા સાથે મળે છે અને ક્યાં બંનેના રસ્તા સાવ અલગ પડે છે.

જ્યાં બંને વિચારો મળે છે

ગૌતમની આ દલીલ આજે પણ એટલી જ મજબૂત છે કે તમે માત્ર શરીરના અલગ અલગ ભાગોની યાદી બનાવીને ચેતનાના અખંડ અનુભવને સમજાવી શકતા નથી. શરીરના જુદા જુદા અંગોમાંથી આવતી માહિતીને એક અનુભવમાં ગૂંથનાર સત્તાનો પ્રશ્ન આજે પણ એટલો જ ગંભીર છે જેટલો બે હજાર વર્ષ પહેલાં હતો.

જ્યાં બંને વિચારો જુદા પડે છે

પરંતુ જ્યાં ગૌતમનો તર્ક આધુનિક વિજ્ઞાનથી સાવ અલગ પડી જાય છે, તે છે નવજાત બાળકના વર્તનની સમજૂતી.

મહર્ષિ ગૌતમ ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદ અને આધુનિક જિનેટિક્સના વિકાસના સદીઓ પહેલાં થઈ ગયા. તે સમયે કોઈને એ ખ્યાલ નહોતો કે માતા-પિતાના જનીનો અને લાખો વર્ષોના જૈવિક વિકાસ દ્વારા પણ અમુક વર્તન બાળકના મગજમાં પહેલેથી જ અંકિત થઈ શકે છે.

આજનું જીવવિજ્ઞાન સાબિત કરે છે કે નવજાત બાળકનું સ્તન શોધવું અને દૂધ પીવું એ એક જન્મજાત રિફ્લેક્સ છે જેને રૂટિંગ અને સકિંગ રિફ્લેક્સ કહેવાય છે. આ વર્તન એટલા માટે ટકી રહ્યું છે કારણ કે જે સસ્તન પ્રાણીઓના બચ્ચાઓમાં આ સહજ વૃત્તિ હતી તેઓ જીવી શક્યા અને તેમની વંશવેલો આગળ વધ્યો. આના માટે બાળકના કોઈ અંગત પૂર્વજન્મની સ્મૃતિની જરૂર નથી.

ગૌતમે એવું માની લીધું હતું કે કોઈપણ હેતુપૂર્ણ ક્રિયા પાછળ સભાન ઇચ્છા હોવી જ જોઈએ, અને ઇચ્છા માટે જૂની અંગત સ્મૃતિ જરૂરી છે. તેમણે બાળકમાં ખોરાક માટેનો સહજ પ્રયાસ જોયો, તેથી તેમણે એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે આ તેના પૂર્વજન્મની આદત છે. આધુનિક વિજ્ઞાન આ વર્તનની એક જૈવિક અને જનીનીય સમજૂતી આપે છે.

અનઉકેલાયેલો પ્રશ્ન

છતાં, આધુનિક જનીન વિજ્ઞાન પાસે પણ એક સવાલનો જવાબ આજે નથી. વિજ્ઞાન એ સમજાવી શકે છે કે ચેતાતંતુઓ કેવી રીતે કામ કરે છે અને હોઠ કેવી રીતે હલે છે, પરંતુ તે એ નથી સમજાવી શકતું કે બાળકની અંદર ભૂખની બેચેની કે દૂધ મળતાં તૃપ્તિનો સુખદ ભાવ કેમ અને કેવી રીતે જન્મે છે.

તત્ત્વચિંતક ડેવિડ ચામર્સે આને ચેતનાની કઠિન સમસ્યા કહી છે. આપણે જૈવિક યંત્રની રચના તો સમજી શકીએ છીએ, પણ એ યંત્રની અંદર સુખ, દુઃખ અને લાગણીઓનો જીવંત અનુભવ કેવી રીતે પ્રગટે છે, તેનો કોઈ ભૌતિક ઉત્તર વિજ્ઞાન પાસે નથી. ગૌતમનું એ કહેવું કે બાળકની ભાવનાઓ કોઈ વનસ્પતિના યાંત્રિક ખીલવા જેવી નથી, તે આજે પણ ભૌતિકવાદ સામે એક મોટો પડકાર બનીને ઊભું છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું મહર્ષિ ગૌતમે આત્માને માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથોના આધારે માન્યો હતો?

ના. ન્યાય સૂત્રોના ત્રીજા અધ્યાયમાં ગૌતમે આત્માને સાબિત કરવા માટે કોઈ વેદ મંત્રનો સહારો લીધો નથી. તેમણે સંપૂર્ણપણે તર્ક, રોજિંદા પ્રત્યક્ષ અનુભવો અને વિરોધી મતોની ચકાસણી કરીને આત્માના અસ્તિત્વને તાર્કિક રીતે સ્થાપિત કર્યું છે.

શું માત્ર ભૌતિક મગજ જ જાણનાર ન હોઈ શકે?

ગૌતમનો તર્ક છે કે મગજ કે શરીર ભૌતિક તત્ત્વોથી બનેલું છે, જે સતત બદલાતા અને વિભાજિત થતા રહે છે. ભૌતિક તત્ત્વોનો કોઈ સમૂહ પોતાની ઓળખને દાયકાઓ સુધી અખંડ જાળવી શકતો નથી. વળી, ભૌતિક ગુણો બહારથી જોઈ શકાય છે, જ્યારે આપણા વિચારો સંપૂર્ણપણે અંગત હોય છે.

ન્યાય દર્શનમાં મન અને આત્મા વચ્ચે શો તફાવત છે?

ન્યાય દર્શનમાં મન એ અચેતન અને અત્યંત સૂક્ષ્મ સાધન છે, જે સ્વિચબોર્ડ જેવું કામ કરે છે. તે એક સમયે માત્ર એક જ ઇન્દ્રિયના અનુભવને આત્મા સુધી પહોંચવા દે છે. આત્મા એ ચેતન માલિક છે જે તે અનુભવોને ભોગવે છે અને સ્મૃતિઓને સાચવી રાખે છે.

શું નવજાત બાળકના સ્તનપાનથી પૂર્વજન્મ સાબિત કરતો તર્ક આધુનિક વિજ્ઞાનમાં ટકે છે?

આધુનિક જીવવિજ્ઞાન બાળકના સ્તનપાનને જનીનીય વિકાસ અને જન્મજાત રિફ્લેક્સ તરીકે સમજાવે છે, જેના માટે પૂર્વજન્મની યાદોની જરૂર નથી પડતી. જોકે, તે ક્રિયા દરમિયાન બાળકે અનુભવેલા સુખ, દુઃખ અને સભાન ભાવની સમસ્યા વિજ્ઞાન માટે આજે પણ વણઉકેલાયેલી છે.

સંદર્ભ અને સ્રોત

• મહર્ષિ અક્ષપાદ ગૌતમ, ન્યાય સૂત્રો, તૃતીય અધ્યાય, પ્રથમ આહ્નિક.
• મહર્ષિ વાત્સ્યાયન, ન્યાય-ભાષ્ય.
• ઉદ્યોતકર, ન્યાયવાર્ત્તિક.
• વાચસ્પતિ મિશ્ર, ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકા.
• આધુનિક જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનમાં સંવેદી સંકલન અને બાઇન્ડિંગ સમસ્યા પર થયેલાં સંશોધનો.
• બાળ ચિકિત્સા વિજ્ઞાનમાં નવજાત શિશુઓની જન્મજાત પ્રતિક્રિયાઓ પરના સ્થાપિત અભ્યાસો.
• ગૌતમનાં ન્યાય સૂત્રો — મૂળ સંસ્કૃત પાઠ

આ મૂળ ગ્રંથ પોતે જે કહે છે તેનું પ્રતિબિંબ છે; આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે ઉપર કરવામાં આવેલી સરખામણીઓ માત્ર અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.