પાતંજલ યોગસૂત્ર સાધન પાદ: મનનાં બંધનો છોડાવતું પ્રાચીન વિજ્ઞાન

તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણે શાંત રહેવાનો દ્રઢ સંકલ્પ કરીએ છતાં નાની વાતમાં અચાનક ક્રોધ કે અજંપો કેમ ફરી વળે છે? આપણે ઘણી વાર મનોમન નક્કી કરીએ છીએ કે ટ્રાફિકમાં ગુસ્સો નથી કરવો, કોઈની કડવી વાત પર તરત વળતો જવાબ નથી આપવો, કે સવારે જાગતાં જ મોબાઈલમાં સમય નથી બગાડવો. છતાં બે-ત્રણ દિવસમાં જૂની ટેવ ફરીથી આપણી બુદ્ધિ પર હાવી થઈ જાય છે.

આજના સમયમાં મોટા ભાગના લોકો એવી સલાહ આપતા હોય છે કે ફક્ત હકારાત્મક વિચારો, સંકલ્પબળ મજબૂત કરો અથવા સવારે થોડી વાર હાથ-પગ ખેંચીને કસરત કરી લો. પણ જો તમે આ રસ્તો અજમાવી ચૂક્યા હો, તો તમે પણ અનુભવ્યું હશે કે આ બધું લાંબો સમય ટકતું નથી. જ્યારે મનના ઊંડાણમાંથી કોઈ આવેગ ઊઠે છે, ત્યારે ઉપરછલ્લી ઇચ્છાશક્તિ એક પળમાં વિખેરાઈ જાય છે.

હું પણ વર્ષો પહેલાં પતંજલિના યોગસૂત્રને માત્ર ધ્યાનના રહસ્યમય સૂત્રો કે શરીરને વાળવાની કસરત માનતો હતો. પરંતુ જ્યારે તમે એના બીજા અધ્યાય, એટલે કે સાધન પાદનો અભ્યાસ કરો છો, ત્યારે એક અદભુત અને તાર્કિક દ્રષ્ટિ મળે છે. આ ગ્રંથ કોઈ અંધશ્રદ્ધા કે જાદુઈ ચમત્કારની વાત નથી કરતો. તે માનવ મનની આંટીઘૂંટીઓને એક કુશળ વૈદ્યની જેમ ખોલીને તેનું ચોક્કસ નિદાન કરે છે.

સાધન પાદ અને આપણા ભટકતા મનની વાસ્તવિકતા

યોગસૂત્રના પહેલા અધ્યાય, એટલે કે સમાધિ પાદમાં મહર્ષિ પતંજલિએ એવા વિરલ સાધકોની વાત કરી હતી જેઓનું મન પહેલેથી જ સ્થિર, શાંત અને ઊંડા ધ્યાનમાં ઊતરવા સક્ષમ હતું. પરંતુ આપણા જેવા સામાન્ય માણસોની સ્થિતિ એવી નથી હોતી. આપણું મન સતત સંસારની દોડધામ, પારિવારિક ચિંતાઓ, નોકરી-ધંધાના દબાણ અને ભવિષ્યના ભયમાં અટવાયેલું રહે છે. ભારતીય દર્શનમાં આ સ્થિતિને વ્યુત્થિત-ચિત્ત કહેવામાં આવે છે, એટલે કે બાહ્ય ઘર્ષણમાં ભટકતું અશાંત મન.

સાધન પાદ ખાસ કરીને આપણા જેવા સંઘર્ષ કરતા સાધકો માટે જ લખાયો છે. એટલે જ આ અધ્યાયની શરૂઆત કોઈ અઘરા ધ્યાનની વાતોથી નથી થતી, પણ ક્રિયા-યોગથી થાય છે, જે જીવનમાં આચરવાનો વ્યવહારુ માર્ગ છે.

તપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ

સૂત્ર 2.1 જણાવે છે કે ક્રિયા-યોગ ત્રણ અંગોથી બનેલો છે: તપ (પોતાને કેળવવા માટે સ્વેચ્છાએ શારીરિક કે માનસિક અગવડ વેઠવાની તૈયારી), સ્વાધ્યાય (પોતાના મનનું નિષ્પક્ષ નિરીક્ષણ અને મૂળ શાસ્ત્રોનું ચિંતન), અને ઈશ્વરપ્રણિધાન (અહંકારને બાજુએ મૂકીને પોતાના કર્મો કોઈ ઉચ્ચ આદર્શને અર્પણ કરી દેવા). સૂત્ર 2.2માં પતંજલિ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ અભ્યાસના બે મુખ્ય લક્ષ્યો છે: અચેતન મનમાં પડેલા દુઃખના મૂળિયાંને નબળા પાડવા (ક્લેશતનૂકરણ) અને મનને ઊંડી એકાગ્રતા માટે તૈયાર કરવું (સમાધિભાવન).

જો મનની ભીતર સતત ક્રોધ, લોભ કે ભયનો ધુમાડો ભરેલો હોય, તો આંખો બંધ કરીને બેસી જવાથી મન શાંત નથી થઈ જતું. પહેલાં એ ભીતરના કચરાને શાંત કરવો પડે, જેથી ધ્યાનની જમીન તૈયાર થાય.

માનવ દુઃખોનું ચાર સ્તરીય વૈદિક નિદાન

મહર્ષિ પતંજલિએ સાધન પાદની આખી રચના પ્રાચીન આયુર્વેદિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ (ચિકિત્સા-વ્યૂહ) પ્રમાણે કરી છે. જે રીતે કોઈ કુશળ વૈદ્ય રોગની સારવાર માટે ચાર પગથિયાં નક્કી કરે છે, તે જ રીતે પતંજલિ માનસિક દુઃખના કાયમી ઉકેલ માટે ચાર ક્રમબદ્ધ પગલાં મૂકે છે.

પ્રથમ પગથિયું છે હેય, એટલે કે એ કષ્ટ કે રોગ જેને દૂર કરવાનો છે. સૂત્ર 2.16માં પતંજલિ કહે છે:

હેયં દુઃખમનાગતમ્

આનો સીધો સાદો અર્થ એ છે કે જે દુઃખ હજી આવ્યું નથી, તેને જ ટાળી શકાય છે. જે ભૂતકાળમાં વીતી ગયું તે બદલી શકાતું નથી. જે વર્તમાનમાં આવી ગયું છે તેને સહન કરવું પડે છે. પરંતુ આપણી અણસમજુ પ્રતિક્રિયાઓથી ભવિષ્યમાં જે દુઃખ ઊભું થવાનું છે, તેને જાગૃત થઈને રોકી શકાય છે.

સૂત્ર 2.15માં પતંજલિ એક બહુ ઊંડી વાત કરે છે કે એક સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિવાળા વિવેકી પુરુષ માટે સંસારનો પ્રત્યેક અનુભવ છેવટે દુઃખરૂપ જ જણાય છે (દુઃખમેવ સર્વં વિવેકિનઃ). આવું કેમ? તેના તેઓ ચાર નક્કર કારણો આપે છે:

1. પરિણામ-દુઃખ (બદલાવનું દુઃખ): સંસારનું દરેક સુખ ક્ષણભંગુર છે. ગમતી ગાડી જૂની થઈ જાય છે, રજાઓ પૂરી થઈ જાય છે અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન પૂરું થતાં જ તૃપ્તિ ગાયબ થઈ જાય છે. સુખ વીતી ગયા પછી પાછળ એક ખાલીપો છોડી જાય છે.
2. તાપ-દુઃખ (ગુમાવવાની ચિંતા): જ્યારે આપણે કોઈ સુખ ભોગવી રહ્યા હોઈએ, ત્યારે પણ મનના કોઈ ખૂણામાં તેને ગુમાવી દેવાનો ભય કે બીજા પ્રત્યેની ઈર્ષ્યા સતાવતી રહે છે.
3. સંસ્કાર-દુઃખ (યાદોના ઊંડા ચીલા): દરેક અનુભવ આપણા અર્ધજાગ્રત મનમાં એક છાપ છોડી જાય છે. સુખની એ છાપ વારંવાર તે જ ભોગની માંગણી કરે છે, જેથી મનમાં અતૃપ્તિનું ચક્ર ચાલ્યા કરે છે.
4. ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધ (પ્રકૃતિના ગુણોનો આંતરિક સંઘર્ષ): આપણું શરીર અને મન પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો—સત્ત્વ (શાંતિ), રજસ્ (ચંચળતા કે આવેગ) અને તમસ્ (સુસ્તી કે જડતા)—થી બનેલા છે. આ ત્રણેય ગુણો કાયમ એકબીજા સાથે ટકરાતા રહે છે, તેથી આ ભૌતિક જગતમાં મન ક્યારેય કાયમ માટે શાંત રહી શકતું નથી.

બીજું પગથિયું છે હેય-હેતુ, એટલે કે આ ભટકણનું મૂળ કારણ. સૂત્ર 2.17માં પતંજલિ કહે છે:

દ્રષ્ટૃદ્રશ્યયોઃ સંયોગો હેયહેતુઃ

દુઃખનું અસલી કારણ છે સંયોગ, એટલે કે દ્રષ્ટા (દ્રષ્ટા, આપણી અંદર રહેલી શુદ્ધ સાક્ષી ચેતના) અને દ્રશ્ય (દ્રશ્ય, આપણું મન, બુદ્ધિ, શરીર અને બહારની દુનિયા) વચ્ચેની ગેરસમજભરી એકતા. જ્યારે સિનેમાના પડદા પર આગનું દ્રશ્ય આવે ત્યારે પડદો બળતો નથી. પરંતુ આપણી ચેતના મનના વિચારો સાથે એટલી હદે જોડાઈ ગઈ છે કે મનમાં ગુસ્સો કે ભય આવે ત્યારે આપણે માની લઈએ છીએ કે 'હું ક્રોધી છું' અથવા 'હું ભયભીત છું'. સૂત્ર 2.24 કહે છે કે આ બંધનનું એકમાત્ર મૂળ અવિદ્યા એટલે કે મૂળભૂત અજ્ઞાન છે.

ત્રીજું પગથિયું છે હાન, એટલે કે આ ભ્રમમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ. સૂત્ર 2.25 મુજબ જ્યારે અજ્ઞાનનો અંત આવે છે ત્યારે આ ખોટો સંયોગ છૂટી જાય છે અને ચેતના પોતાના શુદ્ધ, સ્વતંત્ર સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે, જેને કૈવલ્ય કહેવાય છે.

ચોથું પગથિયું છે હાનોપાય, એટલે કે આ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાની સાચી ઔષધિ. સૂત્ર 2.26 અનુસાર તે ઔષધિ છે વિવેકખ્યાતિ—જોનાર સાક્ષી અને જોવાતી વસ્તુઓ વચ્ચેનો અવિરત અને દ્રઢ ભેદભાવ.

આપણા વર્તનને દોરતા પાંચ મૂળભૂત ક્લેશ

મહર્ષિ પતંજલિ આપણા તણાવ કે ગુસ્સાને આકસ્મિક નથી માનતા. સૂત્ર 2.3થી 2.9માં તેઓ પાંચ મૂળભૂત ક્લેશો (પંચક્લેશ)નું વિશ્લેષણ કરે છે, જે માનવ મનને અંદરથી નચાવે છે:

અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ

આ પાંચેય ક્લેશ એક પછી એક સાંકળની જેમ જોડાયેલા છે:

• અવિદ્યા: સૂત્ર 2.4 મુજબ આ બાકીના બધા જ ક્લેશોનું ઉત્પાદક ક્ષેત્ર છે. સૂત્ર 2.5માં તેની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા છે: જે અનિત્ય છે તેને નિત્ય માનવું, જે અશુદ્ધ છે તેને પવિત્ર ગણવું, જે અંતે દુઃખ આપનારું છે તેને સાચું સુખ સમજવું, અને જે જડ શરીર કે મન છે તેને જ પોતાનો સાચો આત્મા માની લેવો.
• અસ્મિતા: સૂત્ર 2.6 જણાવે છે કે જોવાની શુદ્ધ ચેતન શક્તિ અને જોવાના સાધન (બુદ્ધિ કે મગજ) બંનેને એક જ માની લેવાની ભૂલ તે અસ્મિતા છે. આ બરાબર એવું છે કે કોઈ ચશ્મા પહેરીને કાચને જ પોતાની આંખ માની બેસે.
• રાગ: સૂત્ર 2.7 કહે છે કે ભૂતકાળના સુખની યાદો પાછળ દોડવું અને તેને વળગી રહેવું તે રાગ છે. વસ્તુ આપણને નથી બાંધતી, પણ મનમાં પડેલી જૂની સુખદ સ્મૃતિ આપણને બંધનમાં નાખે છે.
• દ્વેષ: સૂત્ર 2.8 અનુસાર વીતી ગયેલા દુઃખ અને અપમાનની યાદોમાંથી જન્મેલો વિરોધ કે કડવાશ તે દ્વેષ છે. આ આદત મનમાં જૂની બળતરા જીવતી રાખે છે અને આજની શાંતિ છીનવી લે છે.
• અભિનિવેશ: સૂત્ર 2.9માં પતંજલિ શરીરને વળગી રહેવાની વૃત્તિ અને મૃત્યુના સહજ ભયને અભિનિવેશ કહે છે. આ ભય પોતાની જાતે જ વહેતો રહે છે (સ્વરસવાહી). પતંજલિ એક બહુ પ્રામાણિક સત્ય ઉમેરે છે કે આ ભય મોટા શાસ્ત્રજ્ઞ વિદ્વાનોમાં પણ એટલો જ ઊંડો હોય છે. કેવળ પુસ્તકીય પાંડિત્યથી જીવ બચાવવાની મૂળભૂત જૈવિક બીક મટતી નથી.

સૂત્ર 2.12 દર્શાવે છે કે આ જ ક્લેશોમાંથી અર્ધજાગ્રત મનમાં કર્મોનો મોટો ભંડાર (કર્માશય) તૈયાર થાય છે. જ્યાં સુધી આ મૂળિયાં અકબંધ રહે છે, ત્યાં સુધી સૂત્ર 2.13 મુજબ તે જન્મની જાતિ (જાતિ), આયુષ્ય (આયુસ્) અને જીવનના સુખ-દુઃખના ભોગ (ભોગ) તરીકે પ્રગટ થતા રહે છે.

અષ્ટાંગ યોગના પ્રથમ પાંચ બાહ્ય અંગો

આ ક્લેશોના મૂળિયાં કાપવા માટે પતંજલિ સૂત્ર 2.29માં અષ્ટાંગ યોગના આઠ અંગોની વાત કરે છે. બીજા અધ્યાયમાં તેઓ પ્રથમ પાંચ અંગો સમજાવે છે, જેને બાહ્ય અંગ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે સમાજ, શરીર, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયો સાથેના આપણા સંબંધોને શુદ્ધ કરે છે.

પ્રથમ અંગ છે યમ (સૂત્ર 2.30 અને 2.31), જે આપણા સામાજિક આચરણની પાંચ મર્યાદાઓ છે: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), બ્રહ્મચર્ય (ઊર્જાનો સંયમ) અને અપરિગ્રહ (જરૂરિયાત કરતાં વધુ સંગ્રહ ન કરવો). સૂત્ર 2.31માં પતંજલિ ભારપૂર્વક કહે છે કે જ્યારે આ નિયમોનું પાલન કોઈ જાતિ, દેશ, કાળ કે પરિસ્થિતિનું બહાનું કાઢ્યા વિના કરવામાં આવે, ત્યારે તે મહાવ્રત બને છે. જો તમે રોજ જૂઠું બોલતા હો કે બીજાને છેતરતા હો, તો મન સતત ભય અને બચાવની સ્થિતિમાં રહેશે, જેથી આંતરિક શાંતિ અશક્ય બની જશે.

બીજું અંગ છે નિયમ (સૂત્ર 2.32), જે આપણી વ્યક્તિગત શિસ્તના પાંચ નિયમો છે: શૌચ (શરીર અને મનની પવિત્રતા), સંતોષ (જે પ્રાપ્ત છે તેમાં પ્રસન્નતા), તપ (સહનશીલતા), સ્વાધ્યાય (આત્મ-નિરીક્ષણ અને જ્ઞાનગ્રંથોનું વાચન) અને ઈશ્વરપ્રણિધાન (અહંકારનું સમર્પણ).

જ્યારે મનમાં હિંસા, વેરભાવ કે લોભના ખરાબ આવેગો ઊઠે, ત્યારે પતંજલિ સૂત્ર 2.33 અને 2.34માં એક અદભુત મનોવૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ આપે છે: પ્રતિપક્ષભાવનમ્, એટલે કે વિધ્વંસક વિચારની સામે તેનાથી બિલકુલ વિપરીત અને વાસ્તવિક વિચારને જગાડવો.

વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્

સૂત્ર 2.34માં તેઓ નકારાત્મક વિચારો (વિતર્ક)નું વિશ્લેષણ કરતાં સમજાવે છે:

• એ કામ તમે પોતે કર્યું (કૃત), કોઈ બીજા પાસે કરાવ્યું (કારિત), કે કોઈને કરતાં જોઈને મનોમન તેને ટેકો આપ્યો (અનુમોદિત)? પતંજલિ આ ત્રણેય બાબતોને સરખી રીતે જવાબદાર માને છે.
• તે વિચાર પાછળ કઈ ભાવના હતી? લોભ, ક્રોધ કે અવિવેક?
• તેની તીવ્રતા કેટલી હતી? હળવી, મધ્યમ કે પ્રચંડ?

ત્યારબાદ સાધકે સ્પષ્ટ વિચાર કરવો જોઈએ કે આ કડવા વિચારને અનુસરવાથી અંતે તો અનંત દુઃખ અને અજ્ઞાન જ હાથ લાગવાનું છે (દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્). જ્યારે તમે કોઈ નકારાત્મક આવેગના ઝેરી પરિણામને સાચેસાચ જોઈ લો છો, ત્યારે એ આવેગની તાકાત આપોઆપ ઓગળી જાય છે.

ત્રીજું અંગ છે આસન (સૂત્ર 2.46થી 2.48). આજના જમાનામાં આસનને શરીરને મરડવાની અઘરી કસરત માની લેવાયું છે. પરંતુ પતંજલિ આખા ગ્રંથમાં આસનની વ્યાખ્યા માત્ર ત્રણ જ શબ્દોમાં આપે છે:

સ્થિરસુખમાસનમ્

આસન એ જ છે જે સ્થિર હોય અને સુખદાયક હોય. તેને સિદ્ધ કેવી રીતે કરવું? સૂત્ર 2.47 તેનો ચોક્કસ ઉપાય બતાવે છે:

પ્રયત્નશૈથિલ્યાનન્તસમાપત્તિભ્યામ્

આસન સિદ્ધ કરવાનો રસ્તો સ્નાયુઓને ખેંચીને બળજબરી કરવાનો નથી, પણ શરીરના નકામા તણાવને ઢીલો મૂકી દેવાનો (પ્રયત્નશૈથિલ્ય) અને મનને અનંતમાં લીન કરવાનો (અનન્તસમાપત્તિ) છે. જ્યારે શરીર સહજ અને નિશ્ચલ બને છે, ત્યારે સૂત્ર 2.48 અનુસાર સાધક ટાઢ-તડકો કે સુખ-દુઃખ જેવા દ્વંદ્વોથી પરેશાન થતો નથી.

ચોથું અંગ છે પ્રાણાયામ (સૂત્ર 2.49થી 2.53). આસન સ્થિર થયા પછી શ્વાસનું નિયમન શરૂ થાય છે. સૂત્ર 2.49 મુજબ શ્વાસ લેવા અને છોડવાની કુદરતી ગતિમાં વિરામ લાવવો તે જ પ્રાણાયામ છે (શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ગતિવિચ્છેદઃ). શ્વાસને ઊંડાણપૂર્વક જોવાથી તે લાંબો અને સૂક્ષ્મ (દીર્ઘસૂક્ષ્મ) બને છે. સૂત્ર 2.51માં તે ચોથા પ્રાણાયામની વાત છે જે અંદર કે બહારના વિષયોની ગણતરી વગર સહજ રીતે પ્રગટ થાય છે.

પ્રાણાયામનો મુખ્ય હેતુ કેવળ ફેફસાં સાફ કરવાનો નથી. સૂત્ર 2.52 કહે છે કે તેનાથી આંતરિક જ્ઞાનના પ્રકાશ પર પડેલો અજ્ઞાનનો પડદો નાશ પામે છે (ક્ષીયતે પ્રકાશાવરણમ્). ત્યારબાદ સૂત્ર 2.53 મુજબ મન ઊંડી એકાગ્રતા એટલે કે ધારણા કરવા યોગ્ય બને છે.

પાંચમું અંગ છે પ્રત્યાહાર (સૂત્ર 2.54 અને 2.55), જેનો અર્થ છે ઇન્દ્રિયોને બાહ્ય જગતમાંથી પાછી વાળી લેવી.

સ્વવિષયાસંપ્રયોગે ચિત્તસ્ય સ્વરૂપાનુકાર ઇવેન્દ્રિયાણાં પ્રત્યાહારઃ

જ્યારે આંખ, કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો બહારના વિષયો સાથેનો સંપર્ક છોડીને શાંત મનના સ્વરૂપનું જ અનુકરણ કરવા લાગે છે, ત્યારે પ્રત્યાહાર ઘટે છે. સૂત્ર 2.55 જણાવે છે કે આનાથી ઇન્દ્રિયો પર સર્વોચ્ચ સંયમ પ્રાપ્ત થાય છે.

મૂળ સંસ્કૃત શબ્દોનો ઊંડો અર્થ

પતંજલિના વિચારોને સાચી રીતે સમજવા માટે શાસ્ત્રના મૂળ શબ્દોના ગૂઢ અર્થને જાણવો જરૂરી છે:

• સંયોગ: આ માત્ર બે પદાર્થોનું ભૌતિક જોડાણ નથી. અહીં તેનો અર્થ છે ચેતના અને મનની એવી ગૂંચવણ, જેમાં જોનાર સાક્ષી પોતે જ સુખ-દુઃખ ભોગવનારો બની બેસે છે.
• દ્રષ્ટા: જોનારી શુદ્ધ સાક્ષી ચેતના. સૂત્ર 2.20 યાદ અપાવે છે કે દ્રષ્ટા પોતે તદ્દન પવિત્ર અને નિર્લેપ હોવા છતાં, મનની વૃત્તિઓ દ્વારા જ જગતને જોતો હોય તેવો ભાસ થાય છે.
• દ્રશ્ય: જોવામાં આવતું આખું જગત, જેમાં આપણું શરીર, વિચારો, બુદ્ધિ અને બાહ્ય સૃષ્ટિ આવી જાય છે. સૂત્ર 2.18 અનુસાર આ પ્રકૃતિ બે જ કામ માટે છે: જીવને અનુભવ (ભોગ) કરાવવો અને છેવટે મુક્તિ (અપવર્ગ) તરફ દોરવો.
• અસ્મિતા: સામાન્ય ભાષામાં આને અહંકાર કહેવાય છે, પણ દર્શનમાં તેનો અર્થ છે ચેતના અને વિચારવાના સાધનને એક જ માની લેવાની ગંભીર ભૂલ.
• અભિનિવેશ: જીવવાની અંધ ઝંખના અને મૃત્યુનો સહજ ભય. આ ભય એટલો ઊંડો હોય છે કે મહાન વિદ્વાનો પણ તેનાથી મુક્ત હોતા નથી.
• કર્માશય: અચેતન મનમાં સંગ્રહાયેલા વાસનાઓ અને કર્મોનો ભંડાર, જ્યાં આપણા કર્મો બીજ બનીને યોગ્ય સમય આવ્યે ફળ આપવા રાહ જુએ છે.
• પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખ: સૂત્ર 2.15નું તે ચાર સ્તરીય સત્ય જે સમજાવે છે કે દુનિયાના સુખોમાં છેવટે દુઃખ જ કેમ ભરેલું છે: પરિવર્તનને કારણે (પરિણામ), ગુમાવવાના ડરથી (તાપ), વાસનાના સંસ્કારથી અને પ્રકૃતિના ગુણોના વિરોધથી.
• વિવેકખ્યાતિ: સાક્ષી આત્મા અને જડ પ્રકૃતિ વચ્ચેનો અખંડ, તેજસ્વી બોધ, જે ભ્રમને કાયમ માટે નષ્ટ કરે છે.
• પ્રતિપક્ષભાવનમ્: કોઈ હાનિકારક કે ક્રોધી વિચાર ઊઠે ત્યારે સભાનપણે તેનાથી સાવ વિપરીત અને કલ્યાણકારી વિચારનું મનન કરવું.
• પ્રયત્નશૈથિલ્ય: શરીર અને સ્નાયુઓના નકામા ખેંચાણને ઢીલું છોડી દેવું, જેથી શરીર કુદરતી રીતે સ્થિર થઈ શકે.
• પ્રત્યાહાર: ઇન્દ્રિયોનું બહારના આકર્ષણોમાંથી હટીને અંતર્મુખી મનની શાંતિમાં સમાઈ જવું.

પ્રાચીન ટીકાકારો અને ભાષ્યકારોનું માર્ગદર્શન

પતંજલિના સૂત્રો અત્યંત ટૂંકા છે. સદીઓથી ભારતીય પરંપરાના સમર્થ આચાર્યોએ પોતાના ભાષ્યો દ્વારા આ સૂત્રોના વ્યવહારુ રહસ્યો ખોલ્યા છે.

સૌથી પ્રાચીન અને મુખ્ય ભાષ્ય મહર્ષિ વેદવ્યાસનું છે, જેને વ્યાસ-ભાષ્ય કહે છે. સૂત્ર 2.15ની સમજૂતી આપતાં વ્યાસજી દર્શાવે છે કે પતંજલિનું આ આખું માળખું આયુર્વેદના ચિકિત્સા શાસ્ત્ર જેવું જ છે:

• રોગ એટલે હેય (સંસારનું દુઃખ).
• રોગનું કારણ એટલે હેય-હેતુ (દ્રષ્ટા અને દ્રશ્યનો અજ્ઞાનપૂર્ણ સંયોગ).
• આરોગ્ય એટલે હાન (કૈવલ્ય કે મુક્તિ).
• ઔષધ એટલે હાનોપાય (વિવેકખ્યાતિ).

વ્યાસજી કહે છે કે જે રીતે દવા શરીરમાં કશું નવું પેદા નથી કરતી પણ માત્ર રોગ દૂર કરીને શરીરને તેની મૂળ તંદુરસ્તીમાં પાછું લાવે છે, તે જ રીતે યોગ ચેતનામાં કોઈ નવી વસ્તુ ઉમેરતો નથી, માત્ર અજ્ઞાનના પડદા હટાવીને આત્માને તેના સહજ સ્વરૂપમાં સ્થિર કરે છે.

વ્યાસજી આંખની કીકી (અક્ષિ-પાત્ર)નું એક સચોટ ઉદાહરણ આપે છે. જો કરોળિયાનું જાળું કે ધૂળની નાની રજકણ હાથની ચામડી પર પડે, તો આપણને ખબર પણ પડતી નથી, કારણ કે હાથની ત્વચા બરછટ હોય છે. પરંતુ એ જ નાની રજકણ જો આંખની કીકીમાં પડે, તો અસહ્ય વેદના અને તરફડાટ ઊભો થાય છે. સામાન્ય માણસનું મન હાથની ચામડી જેવું સાંસારિક ઘોંઘાટમાં બહેરું થઈ ગયું હોય છે, તેથી તેને સૂક્ષ્મ અશાંતિ વર્તાતી નથી. પરંતુ સાધકનું ચિત્ત આંખની કીકી જેવું અતિ સંવેદનશીલ બની જાય છે, જેથી તે મનમાં ઊઠતા સૂક્ષ્મ અહંકાર અને ચંચળતાને પણ તરત ઓળખી લે છે.

સૂત્ર 2.54 પર વ્યાસજી પ્રત્યાહારને રાણી મધમાખીના દ્રષ્ટાંતથી સમજાવે છે. જ્યારે રાણી મધમાખી ઊડે છે ત્યારે બાકીની બધી જ મધમાખીઓ આપોઆપ તેની પાછળ ઊડવા લાગે છે. જ્યારે રાણી મધમાખી મધપૂડા પર આવીને શાંત બેસી જાય છે, ત્યારે બાકીની બધી જ માખીઓ તરત જ તેની આસપાસ શાંત થઈ જાય છે. એ જ રીતે, આપણે પાંચેય ઇન્દ્રિયો સામે અલગ-અલગ લડવાની જરૂર નથી. જેવું મન અંદર વળીને શાંત થાય છે, તરત જ બધી ઇન્દ્રિયો તેની પાછળ આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે.

નવમી સદીમાં વાચસ્પતિ મિશ્રે પોતાની ટીકા તત્ત્વ-વૈશારદીમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે અવિદ્યા એ માત્ર જ્ઞાનનો અભાવ નથી. જેમ 'અમિત્ર' શબ્દનો અર્થ કોઈ અજાણ્યો માણસ કે લાકડાનો ટુકડો નથી થતો પણ એક સક્રિય શત્રુ થાય છે, તેમ અવિદ્યા કોઈ ખાલીપો નથી પણ મનની એક સક્રિય ભૂલ છે જે ખોટી વસ્તુને સાચી બતાવે છે.

સોળમી સદીમાં વિજ્ઞાનભિક્ષુએ યોગ-વાર્તિકમાં પ્રતિબિંબવાદ સમજાવ્યો. શુદ્ધ ચેતનાનો પ્રકાશ નિર્મળ બુદ્ધિ પર પડે છે અને બુદ્ધિની હલચલ ચેતનામાં ઝીલાય છે. આ સામસામા પ્રતિબિંબને કારણે જડ મન જીવંત લાગે છે અને શુદ્ધ આત્મા પોતે સુખી કે દુઃખી હોવાનો ભ્રમ અનુભવે છે.

અહીં અદ્વૈત વેદાંત અને પતંજલિના યોગ દર્શન વચ્ચેનો મોટો તાત્વિક ભેદ સમજવો જોઈએ. અદ્વૈત વેદાંતમાં જગતને માયાવી કે ભ્રમરૂપ ગણવામાં આવે છે. પરંતુ પતંજલિના દર્શનમાં પ્રકૃતિ એટલે કે આ ભૌતિક સૃષ્ટિ સંપૂર્ણપણે વાસ્તવિક અને નિત્ય છે. પદાર્થ કોઈ ભ્રમ નથી; ભ્રમ માત્ર પ્રકૃતિ સાથેનો આપણો અજ્ઞાનપૂર્ણ સંબંધ છે. જ્યારે કોઈ સાધક મુક્ત થાય છે ત્યારે આ જગત ગાયબ થઈ જતું નથી, પણ સાધક માત્ર શરીર-મન સાથેની પોતાની ખોટી ઓળખ તોડી નાખે છે.

સનાતન ધર્મના અન્ય ગ્રંથો સાથે સંબંધ

પતંજલિએ આ વિચારો કોઈ શૂન્યાવકાશમાં નથી ઘડ્યા. સાધન પાદ સમગ્ર વૈદિક ચિંતન પરંપરા સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલો છે:

• કઠોપનિષદનું રથ રૂપક (1.3.3–1.3.9):

કઠોપનિષદમાં માનવ અસ્તિત્વની સરખામણી એક રથ સાથે કરવામાં આવી છે. આત્મા રથનો માલિક છે; શરીર રથ છે; બુદ્ધિ સારથિ છે; મન લગામ છે; ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે; અને સંસારના વિષયો એ રસ્તા છે. પતંજલિનો પ્રત્યાહાર (સૂત્ર 2.54) આ જ વૈદિક જ્ઞાનનો વ્યવહારુ અમલ છે. જ્યારે બુદ્ધિરૂપી સારથિ મનની લગામ મજબૂતીથી પકડે છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયોરૂપી બેફામ ઘોડા ભટકવાનું બંધ કરે છે.

• ભગવદ્ગીતામાં પતનનો માર્ગ (2.62–2.63):

ગીતાના બીજા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે વિષયોનું ચિંતન કરવાથી આસક્તિ જન્મે છે. આસક્તિમાંથી કામના પેદા થાય છે. કામનામાં અવરોધ આવતાં ક્રોધ જન્મે છે. ક્રોધમાંથી સંમોહ (ભ્રમ), ભ્રમમાંથી સ્મૃતિભ્રંશ અને છેવટે બુદ્ધિનો નાશ થાય છે. આ પતંજલિના ક્લેશોની કડી સાથે આબેહૂબ મેળ ખાય છે.

• ભગવદ્ગીતામાં ધ્યાનની સ્થિરતા (6.11–6.13):

ગીતાના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં ધ્યાનના આસનનું વર્ણન કરતાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે શરીર, ગળું અને માથું ટટ્ટાર રાખીને સ્થિર બેસવું. આ જ ઉપદેશ પતંજલિના સ્થિરસુખમાસનમ્ (સૂત્ર 2.46)નું શાસ્ત્રીય મૂળ છે.

• સાંખ્યકારિકા અને પ્રકૃતિના તત્ત્વો:

પતંજલિનું આખું તત્વજ્ઞાન સાંખ્ય દર્શનના 25 તત્ત્વો પર રચાયેલું છે. સૂત્ર 2.19માં પ્રકૃતિના ગુણોની ચાર અવસ્થાઓ—વિશેષ, અવિશેષ, લિંગમાત્ર અને અલિંગ—સાંખ્ય દર્શનના સૃષ્ટિ વિકાસ સાથે સીધી જોડાયેલી છે.

• ચરક સંહિતા અને આયુર્વેદિક નિદાન:

પતંજલિનું ચાર સ્તરીય નિદાન ચરક સંહિતાની પંચ-નિદાન પદ્ધતિ સાથે સરખાવી શકાય તેવું છે. બંને શાસ્ત્રો બાહ્ય લક્ષણો દબાવવાને બદલે મૂળ કારણ શોધીને સ્વાસ્થ્ય પાછું લાવવા પર ભાર મૂકે છે.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને વિજ્ઞાન શું કહે છે

જ્યારે આપણે સાધન પાદના સૂત્રોને આજના વિજ્ઞાનની એરણે તપાસીએ છીએ, ત્યારે બે બાબતોમાં બહુ સ્પષ્ટ અને ખરી સમાનતા જોવા મળે છે:

1. કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી અને પ્રતિપક્ષભાવનમ્

આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં એરોન બેક અને આલ્બર્ટ એલિસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી 'કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી'માં કોગ્નિટિવ રીસ્ટ્રક્ચરિંગ (વિચારોનું પુનર્ગઠન) એક જાણીતી પદ્ધતિ છે. જ્યારે કોઈ દર્દી ડિપ્રેશન કે અતિશય ચિંતામાં હોય, ત્યારે તેને મનમાં ઊઠતા નકારાત્મક વિચારોને ઓળખવાની, તેમની સત્યતા તપાસવાની અને તેમની જગ્યાએ વાસ્તવિક વિચારો સ્થાપવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે.

આ પદ્ધતિ પતંજલિના પ્રતિપક્ષભાવનમ્ (સૂત્ર 2.33 અને 2.34) જેવી જ છે. પતંજલિ પણ કહે છે કે ખરાબ વિચાર પાછળ રહેલા લોભ, ક્રોધ કે મોહને તપાસો અને તેનાથી થનારા વિનાશક પરિણામોનું ચિંતન કરીને મનને વિપરીત દિશા આપો. બંને માને છે કે માત્ર દબાવી દેવાથી ખરાબ વિચાર મટતો નથી; તેના પ્રવાહને તોડવા માટે એક સભાન વૈચારિક પ્રતિ-આવેગ ઊભો કરવો પડે છે.

2. શ્વાસોચ્છ્વાસનું નિયમન અને ચેતાતંત્ર

પતંજલિએ પ્રાણાયામમાં શ્વાસને લાંબો અને સૂક્ષ્મ કરવાનો (દીર્ઘસૂક્ષ્મ, સૂત્ર 2.50) આદેશ આપ્યો છે. આજના ન્યુરોકાર્ડિયોલોજી વિજ્ઞાને આ વાત શરીરવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ સાબિત કરી છે.

જ્યારે આપણે જાણીજોઈને શ્વાસ ધીમો કરીએ છીએ અને ઉચ્છ્વાસનો સમય લંબાવીએ છીએ, ત્યારે વેગસ નર્વ સક્રિય બને છે. આનાથી આપણું ઓટોનોમિક નર્વસ સિસ્ટમ તણાવભરી સ્થિતિમાંથી નીકળીને શાંત અને પુનઃસ્થાપનની સ્થિતિમાં આવે છે. હૃદયના ધબકારાની લય સુધરે છે, રક્તચાપ સામાન્ય થાય છે અને મગજનો ભય કેન્દ્ર શાંત પડે છે. શ્વાસની લય મગજને શાંત કરવાની શારીરિક ચાવી છે.

સરખામણીની મર્યાદાઓ અને ખોટી માન્યતાઓનું ખંડન

જેટલું જરૂરી સાચી સમાનતાઓને ઓળખવાનું છે, એટલું જ જરૂરી એ સમજવું પણ છે કે પ્રાચીન દર્શન અને આજનું વિજ્ઞાન ક્યાં જુદા પડે છે.

પહેલી વાત, આજના મનોવિજ્ઞાનનો હેતુ માણસને સંસારમાં નોકરી કરવા, સંબંધો સાચવવા અને રોજિંદો તણાવ હળવો કરવા પૂરતો છે. પરંતુ પતંજલિનું લક્ષ્ય માત્ર થોડી માનસિક રાહત મેળવવાનું નથી. તેમના માટે પ્રતિપક્ષભાવનમ્ એ માત્ર શરૂઆત છે, જેનો આખરી ઉદ્દેશ્ય ચેતનાની સંપૂર્ણ મુક્તિ એટલે કે કૈવલ્યની પ્રાપ્તિ છે.

બીજી વાત, વિજ્ઞાન પ્રાણાયામને માત્ર ફેફસાં અને હૃદયની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે જુએ છે. પરંતુ પતંજલિ સૂત્ર 2.52માં સ્પષ્ટ કહે છે કે પ્રાણાયામનો હેતુ બુદ્ધિના પ્રકાશ પર છવાયેલા અજ્ઞાનના આવરણને તોડવાનો છે, જેથી મન ધારણા અને સમાધિમાં સ્થિર થઈ શકે. વિજ્ઞાન જ્યાં શરીરના છેડે અટકે છે, પતંજલિ ત્યાંથી અંદરની મુસાફરી શરૂ કરે છે.

ત્રીજી અને સૌથી મોટી વાત, સોશિયલ મીડિયા પર એવો દાવો વારંવાર કરવામાં આવે છે કે પતંજલિએ સદીઓ પહેલાં ક્વોન્ટમ સિમ્યુલેશન થિયરી શોધી કાઢી હતી અથવા સાબિત કર્યું હતું કે આ દુનિયા માત્ર માણસના મનનો એક ભ્રમ છે અને જોનાર વગર પદાર્થનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી.

આ દાવો સદંતર ખોટો અને શાસ્ત્રવિરુદ્ધ છે. મહર્ષિ પતંજલિ ભૌતિક જગતની વાસ્તવિકતાના દ્રઢ હિમાયતી હતા. સૂત્ર 2.18 અને 2.22માં તેઓ સ્પષ્ટ દલીલ કરે છે કે આ જગત માત્ર એક વ્યક્તિની કલ્પના નથી. સૂત્ર 2.22માં તેઓ લખે છે:

કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમપ્યનષ્ટં તદન્યસાધારણત્વાત્

તેઓ કહે છે કે જ્યારે કોઈ એક યોગી મુક્ત થઈ જાય ત્યારે તેના પૂરતો સંસારનો ભ્રમ ભલે મટી જાય, પરંતુ આ ભૌતિક સૃષ્ટિ બાકીના તમામ જીવો માટે નષ્ટ થતી નથી. તે અખંડ રહે છે કારણ કે તે બધા માટે એક સામાન્ય વાસ્તવિકતા છે. પતંજલિના ગહન તત્વજ્ઞાનને કોમ્પ્યુટર ગેમ કે સિમ્યુલેશન સાથે સરખાવી દેવું એ પ્રાચીન ભારતીય દર્શનની ગરિમાને હાનિ પહોંચાડવા જેવું છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

પતંજલિએ સંસારના દરેક સુખને દુઃખ કેમ ગણાવ્યું છે?

પતંજલિ એ વાતનો ઇનકાર નથી કરતા કે સારું ભોજન કે મિત્રોનો સંગ સુખદ લાગે છે. સૂત્ર 2.15માં તેમનો કહેવાનો અર્થ એ છે કે બાહ્ય સુખો ક્ષણિક હોય છે. તે સમય જતાં બદલાય છે (પરિણામ), તેને ગુમાવવાનો ડર રહે છે (તાપ), તે મનમાં લત ઊભી કરે છે (સંસ્કાર) અને પ્રકૃતિના ગુણો સતત બદલાતા રહે છે. જે વ્યક્તિ અખંડ શાંતિ શોધે છે, તેના માટે બાહ્ય સુખો છેવટે અજંપો જ લાવે છે.

શું પતંજલિના યોગસૂત્રમાં માથું નીચે રાખીને કરવામાં આવતા અઘરા આસનો વર્ણવ્યા છે?

ના. બીજા અધ્યાયના કુલ 55 સૂત્રોમાંથી પતંજલિએ આસન માટે માત્ર ત્રણ જ સૂત્રો (2.46થી 2.48) આપ્યા છે. તેઓ આસનને માત્ર એટલું જ કહે છે કે શરીર સ્થિર અને સુખપૂર્વક બેસી શકે (સ્થિરસુખમાસનમ્). તેમણે કોઈ ચોક્કસ મુદ્રા કે અંગકસરતનું નામ પણ લીધું નથી. તેમના મતે આસન એટલે માત્ર ધ્યાનમાં લાંબો સમય હલ્યાચલ્યા વગર બેસવાની સહજ ક્ષમતા, જે તણાવ ઢીલો મૂકવાથી સિદ્ધ થાય છે.

પ્રતિપક્ષભાવનમ્ સાદી હકારાત્મક વિચારસરણીથી કેવી રીતે અલગ છે?

સાદી હકારાત્મક વિચારસરણી ઘણી વાર વાસ્તવિક સમસ્યાઓને અવગણીને માત્ર સારા વિચારોનું રટણ કરવાનું કહે છે. પરંતુ પ્રતિપક્ષભાવનમ્ (સૂત્ર 2.33 અને 2.34) એક ઊંડી તાર્કિક પ્રક્રિયા છે. તેમાં તમારે ખરાબ વિચારના મૂળિયાંને તપાસવું પડે છે, પોતાની ભૂમિકા જોવી પડે છે અને તેનાથી ભવિષ્યમાં થનારા અનંત દુઃખને સાક્ષાત્ જોવું પડે છે. તે કોઈ ભ્રમમાં રાખવાને બદલે સચોટ કારણ-કાર્યના બોધથી મનને શાંત કરે છે.

શું પતંજલિ આ જગતને માયા કે ખોટો ભ્રમ માનતા હતા?

ના. પતંજલિના મતે આ ભૌતિક સૃષ્ટિ સંપૂર્ણપણે સાચી, નિત્ય અને વાસ્તવિક છે. સૂત્ર 2.22માં તેઓ સાફ કહે છે કે એક વ્યક્તિના મુક્ત થવાથી સૃષ્ટિ બાકીના તમામ જીવો માટે જરાય નષ્ટ થતી નથી. આપણું બંધન સૃષ્ટિના અસ્તિત્વને કારણે નથી, પણ આપણે શરીર અને મનને જ આપણો સાચો આત્મા માની લીધો છે તે ખોટી ઓળખને કારણે છે.

સ્ત્રોતો

• પાતંજલ યોગસૂત્ર, દ્વિતીય અધ્યાય (સાધન પાદ): પાતંજલ યોગસૂત્ર — મૂળ સંસ્કૃત પાઠ
• વ્યાસ-ભાષ્ય, મહર્ષિ વેદવ્યાસ રચિત યોગસૂત્રનું મૂળ પ્રાચીન ભાષ્ય.
• તત્ત્વ-વૈશારદી, નવમી સદીમાં આચાર્ય વાચસ્પતિ મિશ્ર રચિત ટીકા.
• યોગ-વાર્તિક, સોળમી સદીમાં આચાર્ય વિજ્ઞાનભિક્ષુ રચિત વિસ્તૃત ગ્રંથ.
• કઠોપનિષદ, પ્રથમ અધ્યાય, તૃતીય વલ્લી, મંત્ર 3થી 9 (રથ રૂપક).
• ભગવદ્ગીતા, દ્વિતીય અધ્યાય (શ્લોક 62થી 63) તેમજ ષષ્ઠ અધ્યાય (શ્લોક 11થી 13).
• સાંખ્યકારિકા, ઈશ્વરકૃષ્ણ રચિત સાંખ્ય દર્શનનો આધારભૂત ગ્રંથ.
• ચરક સંહિતા, આયુર્વેદનો મૂળભૂત ગ્રંથ (રોગ નિદાન પદ્ધતિ).
• આધુનિક મનોવિજ્ઞાન: કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી અને કોગ્નિટિવ રીસ્ટ્રક્ચરિંગ પદ્ધતિ.
• ઓટોનોમિક ન્યુરોસાયન્સ: શ્વાસોચ્છ્વાસ, વેગસ નર્વ અને હાર્ટ રેટ વેરિએબિલિટી પરના સંશોધનો.

આ મૂળ ગ્રંથ જે કહે છે તેનું જ પ્રતિબિંબ છે; ઉપર દર્શાવેલી આધુનિક વિજ્ઞાનની સરખામણી માત્ર એક અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.