ખરેખર કાર્ય કોણ કરે છે? સાંખ્ય સૂત્ર અધ્યાય 6 માં ચેતના, અહંકાર અને ભૌતિક જગતનું વાસ્તવિક સત્ય

આજના સમયમાં જ્યારે આપણે આધ્યાત્મિક વિષયો પર થતી ચર્ચાઓ સાંભળીએ છીએ, ત્યારે બે અત્યંત વિરોધાભાસી વાતો વારંવાર સામે આવે છે. એક તરફ એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે આ સમગ્ર ભૌતિક સૃષ્ટિ માત્ર એક ભ્રમ છે, મનની કલ્પના છે અને તમારી પોતાની ચેતના જ તમામ ભૌતિક પરિસ્થિતિઓનું નિર્માણ કરે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ બીમાર પડે કે આર્થિક મુશ્કેલીમાં મુકાય, તો એવો અર્થ કાઢવામાં આવે છે કે તેના વિચારો પૂરતા સકારાત્મક નહોતા.

બીજી તરફ, કેવળ ભૌતિકવાદી વિચારસરણી એવી છે જે મનુષ્યને માત્ર મગજના જ્ઞાનતંતુઓ અને રસાયણોનું એક પૂતળું માને છે, જેમાં ચેતના જૈવિક ઉત્ક્રાંતિની એક આડપેદાશ સિવાય કશું નથી.

આ બંને વિભાવનાઓ માણસને અંદરથી અસ્વસ્થ કરી મૂકે છે. પહેલી માન્યતા વ્યક્તિના મન પર અપરાધભાવ લાદી દે છે, જ્યારે બીજી માન્યતા તેના આંતરિક અસ્તિત્વની ગરિમા છીનવી લે છે.

મહર્ષિ કપિલ દ્વારા રચાયેલા સાંખ્ય સૂત્રના છઠ્ઠા અધ્યાયનું અધ્યયન કરીએ ત્યારે આ મૂંઝવણનો ખૂબ જ તાર્કિક અને વ્યવહારુ ઉકેલ મળે છે. આ અધ્યાયને 'તન્ત્રાધ્યાય' કહેવામાં આવે છે, જેમાં કપિલ મુનિએ પોતાના સમયના તમામ વિરોધી પક્ષોના તર્કોનો ઉત્તર આપીને સાંખ્ય દર્શનના પાયાના સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કર્યા છે.

કપિલ મુનિ નથી આ ભૌતિક સૃષ્ટિને ખોટો ભ્રમ કહેતા, કે નથી ચેતનાને મગજની કેવળ રાસાયણિક પ્રક્રિયા ગણાવતા. તેઓ સ્પષ્ટ જણાવે છે કે ભૌતિક સંસાર સાચે જ વાસ્તવિક છે, શરીર અને અહંકાર તમામ પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, અને તમારી શુદ્ધ ચેતના ક્યારેય કોઈ ભૌતિક ક્રિયા કરતી નથી.

સ્ફટિક, ઊંટ અને અહંકાર: કપિલ મુનિએ મૂળ ગ્રંથમાં શું કહ્યું છે

સાંખ્ય દર્શનના છઠ્ઠા અધ્યાયના મૂળ સૂત્રો આપણને પ્રકૃતિ અને ચેતના વચ્ચેનો ચોક્કસ ભેદ સમજાવે છે. કપિલ મુનિ કોઈ પણ વાત સાબિતી વગર સ્વીકારવાનું કહેતા નથી. તેઓ રોજિંદા જીવનના પ્રત્યક્ષ અનુભવોના આધારે પોતાની વાત રજૂ કરે છે.

સૌપ્રથમ, કપિલ મુનિ એ દાવાને રદિયો આપે છે કે આ જગત માત્ર એક સ્વપ્ન કે મિથ્યા છે. સૂત્ર 6.52 માં તેઓ ભૌતિક જગતની વાસ્તવિકતા સાબિત કરે છે:

જગત્સત્યત્વમદુષ્ટકારણજન્યત્વં બાધકાભાવાત્

કપિલ મુનિ કહે છે કે આ જગત વાસ્તવિક રીતે સત્ય છે, કારણ કે તે નિર્દોષ કારણોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનું ખંડન કરનારો કોઈ બાધક અનુભવ અસ્તિત્વમાં નથી.

જ્યારે આપણે ઝાંખા અજવાળામાં પડેલા દોરડાને સાપ માની લઈએ છીએ, ત્યારે તે ભ્રમ એટલા માટે થાય છે કારણ કે પ્રકાશ ઓછો હતો અથવા આંખો થાકેલી હતી. પરંતુ જેવો દીવો પ્રગટાવીએ છીએ, દોરડું સ્પષ્ટ દેખાતાં જ પેલો ભ્રમ તરત નાશ પામે છે. બીજી બાજુ, સ્વસ્થ ઇન્દ્રિયો વડે જ્યારે આપણે કોઈ પર્વત, વૃક્ષ કે નદીને જોઈએ છીએ, ત્યારે એવો કોઈ અનુભવ નથી થતો જે તેમના ભૌતિક અસ્તિત્વને ખોટું સાબિત કરે. ભૌતિક જગત કોઈ કાલ્પનિક પડછાયો નથી.

આ ઉપરાંત, સાંખ્ય દર્શનનો સત્કાર્યવાદ દર્શાવે છે કે કોઈપણ કાર્ય તેના મૂળ ઉપાદાન કારણમાં પહેલેથી જ સૂક્ષ્મ રીતે રહેલું હોય છે. સૂત્ર 6.53 માં કપિલ મુનિ કહે છે:

પ્રકારાન્તરાસંભવાત્સદુત્પત્તિઃ

કોઈ અન્ય પ્રકારે ઉત્પત્તિ શક્ય નથી, તેથી જે પહેલેથી જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેનું જ પ્રગટીકરણ થાય છે. દૂધમાંથી જ દહીં બને છે કારણ કે દહીં બનવાની ક્ષમતા દૂધમાં પહેલેથી મોજૂદ છે. રેતીને ગમે તેટલી પીલવામાં આવે તો પણ તેમાંથી તેલ નીકળી શકતું નથી. પ્રકૃતિ કોઈ શૂન્ય નથી, પરંતુ એક અનાદિ, ગતિશીલ અને વાસ્તવિક શક્તિ છે જે સતત સ્વરૂપ બદલે છે.

જગતને સત્ય સાબિત કર્યા પછી, કપિલ મુનિ એક એવું સત્ય રજૂ કરે છે જે આજના ઘણા લોકોને આશ્ચર્યમાં મૂકી દે છે. સૂત્ર 6.54 માં તેઓ કાર્ય કરનાર વાસ્તવિક તત્વની ઓળખ આપે છે:

અહઙ્કારઃ કર્તા ન પુરુષઃ

અહંકાર જ કર્તા છે, શુદ્ધ ચેતના એટલે કે પુરુષ ક્યારેય કર્તા નથી.

સૂત્ર 6.50 માં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ચેતના જડ પદાર્થોથી સાવ અલગ છે અને તે માત્ર જડ પદાર્થોને પ્રકાશિત કરવાનું કામ કરે છે:

જડવ્યાવૃત્તો જડં પ્રકાશયતિ ચિદ્રૂપઃ

ચેતના કોઈ ગણતરી કરતી નથી, હાથ-પગ હલાવતી નથી, નિર્ણય લેતી નથી કે ભય અને ચિંતા અનુભવતી નથી. આ તમામ કાર્યો પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા આપણા આંતરિક સાધન એટલે કે બુદ્ધિ, અહંકાર અને મન દ્વારા થાય છે. મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમ સંકેતોનું વિશ્લેષણ કરે છે અને પ્રતિક્રિયા આપે છે. ચેતના માત્ર એ આખી પ્રક્રિયાની સાક્ષી રહે છે.

હવે સવાલ એ થાય કે જો આપણી શુદ્ધ ચેતના કશું કરતી જ નથી અને તેને કોઈ હાનિ પહોંચી શકતી નથી, તો પછી આપણને જીવનમાં તણાવ, શોક કે ભયનો અનુભવ કેમ થાય છે?

આ પ્રશ્નનો ઉત્તર કપિલ મુનિએ એક સુંદર દૃષ્ટાંત દ્વારા આપ્યો છે. સૂત્ર 6.27 અને 6.28 માં તેઓ સમજાવે છે:

નિસ્સઙ્ગેઽપ્યુપરાગોઽવિવેકાત્

જપાસ્ફટિકયોરિવ નોપરાગઃ કિન્ત્વભિમાનઃ

પૂર્ણપણે અસંગ હોવા છતાં, અવિવેકના કારણે ચેતના પર રંગ ચડેલો દેખાય છે. જેમ લાલ જાસૂદના ફૂલ અને શુદ્ધ સ્ફટિક મણિ વચ્ચે વાસ્તવમાં કોઈ રંગનું આદાન-પ્રદાન થતું નથી, માત્ર આરોપણ થાય છે.

તમે એક સાવ ચોખ્ખા, પારદર્શક સ્ફટિક મણિની કલ્પના કરો. જો તેની બરાબર પાછળ લાલ રંગનું જાસૂદનું ફૂલ મૂકવામાં આવે, તો તે સ્ફટિક બહારથી જોનારને લાલચોળ દેખાવા લાગે છે. કોઈ અણસમજુ વ્યક્તિ કહી શકે કે સ્ફટિક લાલ થઈ ગયો છે. પરંતુ જો તે ફૂલને દૂર હટાવી લેવામાં આવે, તો સ્ફટિક પહેલાં જેવો જ નિર્મળ રહે છે. લાલ રંગનો એક અંશ પણ સ્ફટિકની અંદર પ્રવેશી શકતો નથી.

આ જ રીતે, જ્યારે આપણી બુદ્ધિ કોઈ ચિંતા, દુઃખ કે ક્રોધથી ભરાય છે, ત્યારે અવિવેકના કારણે આપણે બુદ્ધિની તે અશાંતિને પોતાની ચેતના પર ઓઢી લઈએ છીએ. આપણે કહીએ છીએ કે હું દુઃખી છું કે હું હતાશ છું. વાસ્તવમાં તે વિક્ષેપ મન અને મગજનો હોય છે, ચેતના માત્ર તેને જોઈ રહી હોય છે.

જો પ્રકૃતિ પોતે જડ અને અચેતન છે, તો તે આટલું જટિલ શરીર અને વિચારતું મગજ શા માટે રચે છે? સૂત્ર 6.40 માં કપિલ મુનિ એક સચોટ ઉદાહરણ આપે છે:

અનુપભોગેઽપિ પુમર્થં સૃષ્ટિઃ પ્રધાનસ્યોષ્ટ્રકુઙ્કુમવહનવત્

પોતે કોઈ ભોગ ન ભોગવવા છતાં, પ્રકૃતિની આ રચના કેવળ પુરુષના પ્રયોજન માટે છે, જેમ ઊંટ કેસરનો ભાર વહન કરે છે.

એક ઊંટ રણની તીખી રેતીમાં પોતાની પીઠ પર કિંમતી કેસરની ગુણો ઉપાડીને ચાલે છે. ઊંટ પરસેવો પાડે છે, વજન વેઠે છે, પરંતુ તે પોતે કેસરની સુગંધ માણી શકતું નથી કે તેનો સ્વાદ લઈ શકતું નથી. તેના માટે એ કેસરનો કોઈ અંગત ઉપભોગ નથી. એ બધી જ મહેનત મંજિલ પર બેઠેલા વેપારી માટે હોય છે. તેવી જ રીતે આપણા શરીરની જૈવિક રચના અવિરત કાર્ય કરે છે, જેથી ચેતન સાક્ષીને અનુભવ અને છેવટે મુક્તિ મળી શકે.

તો પછી સામાન્ય જીવતો મનુષ્ય શું છે? સૂત્ર 6.63 માં કપિલ મુનિ જણાવે છે:

વિશિષ્ટસ્ય જીવત્વમન્વયવ્યતિરેકાત્

જીવભાવ એક વિશિષ્ટ એટલે કે જોડાયેલા સંઘાતનો છે. મનુષ્ય માત્ર શૂન્યમાં તરતી ચેતના નથી અને કેવળ માટીનો ઢગલો પણ નથી. તે જૈવિક યંત્ર અને તેના પર પડતા ચેતનાના પ્રતિબિંબનું સંયુક્ત સ્વરૂપ છે.

આપણી મૂળ ચેતના ક્યારેય ખરેખર બંધાઈ કે દૂષિત થઈ જ નહોતી, તેથી મોક્ષનો અર્થ કોઈ બહારથી નવો ચમત્કાર મેળવવાનો નથી. સૂત્ર 6.20 માં સ્પષ્ટ કહ્યું છે:

મુક્તિરન્તરાયધ્વસ્તેર્ન પરઃ

મુક્તિ એટલે માત્ર અવરોધનો નાશ, તેનાથી વિશેષ કશું નથી.

જેમ દીવો પ્રગટતાં જ અંધકાર આપોઆપ દૂર થઈ જાય છે, સૂત્ર 6.14 અનુસાર, તેમજ સ્ફટિક ક્યારેય લાલ નહોતો થયો તેવું સ્પષ્ટ જ્ઞાન થતાં જ ભ્રમ ભાંગી જાય છે. સૂત્ર 6.16 માં કપિલ મુનિ કહે છે કે બીજા કોઈ કારણની શક્યતા ન હોવાથી માત્ર અવિવેક જ બંધન છે.

મુખ્ય પારિભાષિક શબ્દોની ઊંડી સમજ

સાંખ્ય દર્શનના ઊંડાણને સમજવા માટે તેના પારિભાષિક શબ્દોનો ચોક્કસ અર્થ સમજવો જરૂરી છે:

• અહંકાર: સામાન્ય ભાષામાં અહંકાર એટલે ઘમંડ કે અભિમાન ગણાય છે. પરંતુ સાંખ્યમાં તેનો અર્થ છે 'હું-પણાનું નિર્માણ કરનાર' શક્તિ. આ બુદ્ધિનું એ અંગ છે જે દરેક સંવેદના પર માલિકીનો સિક્કો મારે છે. જ્યારે આંખ અગ્નિ જુએ છે, ત્યારે અહંકાર કહે છે કે આ અગ્નિ મને બાળી શકે છે. તે પ્રકૃતિનું બનેલું એક જૈવિક સાધન છે, આત્મા નથી.
• ઉપરાગ: તેનો શાબ્દિક અર્થ રંગ ચડવો કે આભાસી અસર થવી તેવો થાય છે. પ્રાચીન ખગોળશાસ્ત્રમાં ગ્રહણ માટે પણ આ શબ્દ વપરાતો, જ્યાં મૂળ તેજ નાશ પામતું નથી પરંતુ કેવળ પડછાયો પડે છે. અહીં તેનો અર્થ નિર્લેપ ચેતના પર મનના ભાવોનો આભાસી રંગ છે.
• અભિમાન: અસત્યને સત્ય માનીને પોતાના પર ઓઢી લેવાની ભૂલ. સ્ફટિકમાં દેખાતા લાલ રંગને જોઈને એવું માની બેસવું કે સ્ફટિક પોતે લાલ થઈ ગયો છે, તેને અભિમાન કહેવાય છે.
• જગત્સત્યત્વ: ભૌતિક જગતનું વાસ્તવિક અસ્તિત્વ. સાંખ્ય સૃષ્ટિને કલ્પના કહીને ઉડાવી દેતું નથી. ભૌતિક નિયમો, શારીરિક બીમારીઓ અને કુદરતી બળો સાચે જ વાસ્તવિક છે.
• સત્કાર્યવાદ: આ સિદ્ધાંત મુજબ કાર્ય તેના કારણમાં પહેલેથી જ વિદ્યમાન હોય છે. કશું પણ શૂન્યમાંથી અચાનક પેદા થતું નથી, માત્ર મૂળ પદાર્થ પોતાનું રૂપ બદલે છે.
• અવિવેક: ભેદ પારખવાની અસમર્થતા. જોનાર ચેતના અને દેખાતા પદાર્થ વચ્ચેનો ભેદ ન સમજી શકવો એ જ અવિવેક છે.
• વિશિષ્ટ: વિશેષ ગુણોથી જોડાયેલું કે સંયુક્ત રૂપ. સંસારી જીવ શુદ્ધ ચેતના અને શરીરના સંયોજનથી બનેલો છે.
• અન્તરાયધ્વંસ: આડે આવતી અડચણનો સંપૂર્ણ નાશ. મુક્તિ કોઈ નવી વસ્તુ ઉમેરતી નથી, માત્ર અજ્ઞાનનો પડદો હટાવી દે છે.
• વ્યવસ્થા: જીવનની પરિસ્થિતિઓનું વ્યક્તિગત વિતરણ. બધા જીવો અલગ-અલગ સમયે જન્મે છે, અલગ સમયે ઊંઘે છે અને અલગ કર્મો ભોગવે છે. કપિલ મુનિ આ વ્યવસ્થાના આધારે સિદ્ધ કરે છે કે ચેતનાના કેન્દ્રો અનેક છે.

પરંપરાગત ટીકાઓ અને પ્રાચીન આચાર્યોના મતભેદો

સાંખ્ય સૂત્રનો છઠ્ઠો અધ્યાય માત્ર નિયમોનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ તેમાં પ્રાચીન ભારતના વિદ્વાનો વચ્ચે થયેલી ઊંડી ચર્ચાઓ પણ સચવાયેલી છે.

એક મોટો શાસ્ત્રીય વિવાદ એ વાત પર હતો કે ચેતના અને મન વચ્ચે પ્રતિબિંબ કેવી રીતે પડે છે. સૂત્ર 6.26 થી 6.28 અને 6.55 ના સંદર્ભમાં બે મુખ્ય ટીકાકારો વચ્ચે મતભેદ જોવા મળે છે:

અનિરુદ્ધે પોતાની 'સાંખ્યસૂત્રવૃત્તિ' માં 'એક-પ્રતિબિંબવાદ' સ્વીકાર્યો છે. તેમનું કહેવું હતું કે બુદ્ધિ વિચારો અને લાગણીઓના રૂપમાં બદલાય છે, અને બુદ્ધિનો સત્વગુણ અત્યંત નિર્મળ હોવાથી તેના ભાવો સ્થિર ચેતનામાં ઝીલાય છે. પુરુષ સૂત્ર 6.59 મુજબ આકાશની જેમ અચલ રહીને તેને જોયા કરે છે.

બીજી તરફ, વિજ્ઞાનભિક્ષુએ પોતાના 'સાંખ્યપ્રવચનભાષ્ય' માં આ બાબતે તાર્કિક વાંધો ઉઠાવ્યો. તેમણે દલીલ કરી કે જો માત્ર બુદ્ધિના ભાવો ચેતના પર પડે, તો ચેતનામાં ફેરફાર થાય અને તે નાશવંત બની જાય. તેથી તેમણે 'અન્યોન્ય-પ્રતિબિંબવાદ' એટલે કે પરસ્પર પ્રતિબિંબનો સિદ્ધાંત આપ્યો. પહેલાં ચેતનાનો પ્રકાશ બુદ્ધિના દર્પણ પર પડે છે જેથી અચેતન બુદ્ધિ સજીવ જેવી લાગે છે, અને પછી તે બુદ્ધિના સુખ-દુઃખ પાછા ચેતનામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેનાથી હું પીડા ભોગવું છું એવો આભાસ ઊભો થાય છે.

આ ઉપરાંત, આ જ અધ્યાયમાં પ્રાચીન ઋષિઓના આંતરિક મતભેદો પણ નોંધાયેલા છે:

સૂત્ર 6.68 માં મહર્ષિ પંચશિખનો મત આપવામાં આવ્યો છે કે પ્રકૃતિ અને ચેતના વચ્ચેનું જોડાણ માત્ર અવિવેકના કારણે છે. તેમના મતે આ સંપૂર્ણપણે સમજણની ભૂલ છે, જે જ્ઞાન થતાં જ તરત ઉકેલાઈ જાય છે.

જ્યારે સૂત્ર 6.69 માં આચાર્ય સનંદનનો મત છે કે આ જોડાણ લિંગ શરીર એટલે કે સૂક્ષ્મ શરીરના કારણે ટકી રહે છે. સૂક્ષ્મ શરીર અનેક જન્મોના સંસ્કારોને સાચવી રાખતું વાહન છે, તેથી કેવળ બૌદ્ધિક સમજ પૂરતી નથી, પરંતુ સંસ્કારોને શાંત કરવાની સાધના અનિવાર્ય છે.

કપિલ મુનિએ ઉપનિષદોના અદ્વૈત વાક્યો સાથે સાંખ્ય દર્શનનો સમન્વય પણ સાધ્યો છે. વિરોધીઓએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે વેદોમાં 'એકમેવાદ્વિતીયમ્' કહીને બધું એક જ છે તેમ કહ્યું છે, તો પછી તમે પ્રકૃતિ અને અનેક પુરુષોની વાત કેમ કરો છો?

સૂત્ર 6.51 માં કપિલ મુનિ નીડરતાથી જવાબ આપે છે:

ન શ્રુતિવિરોધો રાગિણાં વૈરાગ્યાય તત્સિદ્ધેઃ

વેદોના એકત્વ દર્શાવતા વચનો સાથે કોઈ વિરોધ નથી, કારણ કે તે વચનો સંસારમાં આસક્ત થયેલા લોકોમાં વૈરાગ્ય જગાડવા માટે કહેવામાં આવ્યા છે.

કપિલ મુનિનો તર્ક છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અતિશય લોભ, સ્વાર્થ અને મોહમાં ડૂબેલી હોય, ત્યારે તેને 'બધું એક જ છે' તેવું કહીને તેનો સ્વાર્થ તોડવામાં આવે છે. આ એક ઉપદેશાત્મક સાધન છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે પથ્થર, નદી અને જીવોનું વાસ્તવિક અસ્તિત્વ જ નકારી દેવું.

તેઓ સૂત્ર 6.45 માં સ્પષ્ટ કરે છે કે જો બધામાં એક જ આત્મા હોત, તો એક વ્યક્તિ સૂવે ત્યારે આખું જગત ઊંઘી જવું જોઈતું હતું, અને એકને મુક્તિ મળે ત્યારે બધા આપોઆપ મુક્ત થઈ જવા જોઈતા હતા.

સૂત્ર 6.46 માં તેઓ દલીલ કરે છે કે જો કોઈ એમ કહે કે એક જ આત્મા અલગ-અલગ શરીર રૂપી ઉપાધિથી વહેંચાયેલો છે, તો તે ઉપાધિ સાચી છે કે ખોટી? જો તે ઉપાધિ સાચી હોય, તો તમે ચેતના સિવાય બીજી વસ્તુની વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લીધી. અને જો તે ઉપાધિ ખોટી હોય, તો કોઈ મિથ્યા વસ્તુ વાસ્તવિક ચેતનાને બાંધી કે વહેંચી શકતી નથી.

સનાતન પરંપરાના અન્ય ગ્રંથો સાથેનું જોડાણ

કપિલ મુનિનું આ ચિંતન માત્ર તાત્વિક ચર્ચા ન રહેતાં સમગ્ર સનાતન સંસ્કૃતિની સાધનાનો પાયો બન્યું છે.

આનો સૌથી મોટો પુરાવો શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના ત્રીજા અધ્યાયના 27મા શ્લોકમાં મળે છે, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કપિલ મુનિના સૂત્ર 6.54 ની જ વાત દોહરાવે છે:

પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે ॥

તમામ કર્મો વાસ્તવમાં પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. પરંતુ જેનું અંતઃકરણ અહંકારથી મોહિત છે, તે અજ્ઞાની મનુષ્ય એવું માને છે કે હું કર્તા છું.

ગીતાનો નિષ્કામ કર્મયોગ આ જ સમજણ પર આધારિત છે. જ્યારે તમને ખબર પડે છે કે તમારી આંતરિક ચેતના કોઈ ભૌતિક ધક્કો મારતી નથી, ત્યારે તમે શરીર અને બુદ્ધિને કર્તવ્ય પૂરું કરવા દો છો અને પોતે સાક્ષીભાવમાં સ્થિર રહો છો.

તેવી જ રીતે પતંજલિનું યોગ દર્શન એ સાંખ્ય દર્શનનું વ્યવહારુ સ્વરૂપ છે. છઠ્ઠા અધ્યાયમાં કપિલ મુનિએ યોગના સિદ્ધાંતો સીધા સ્વીકાર્યા છે.

સૂત્ર 6.24 માં તેઓ આસન વિશે કહે છે:

સ્થિરસુખમાસનમિતિ ન નિયમઃ

સ્થિર અને સુખદાયક બેસવું એ જ આસન છે, તેમાં શરીરને અતિશય પીડા આપવાનો કોઈ કડક નિયમ નથી. આ પતંજલિના યોગસૂત્રની સીધી યાદ અપાવે છે.

ત્યારબાદ સૂત્ર 6.25 માં તેઓ ધ્યાન સમજાવે છે:

ધ્યાનં નિર્વિષયં મનઃ

મનનું તમામ બાહ્ય વિષયોથી મુક્ત થઈ જવું તે જ ધ્યાન છે.

આ પતંજલિના એ સૂત્ર સાથે સુસંગત છે જ્યાં દ્રષ્ટા પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે અને મનની વૃત્તિઓ સાથે ભળી જવાનું બંધ કરે છે.

કઠોપનિષદ્ માં રથનું જે પ્રખ્યાત રૂપક આપવામાં આવ્યું છે તે પણ આ જ વ્યવસ્થા સમજાવે છે. શરીર રથ છે, બુદ્ધિ સારથિ છે, મન લગામ છે અને ઇન્દ્રિયો રથને દોડાવતા ઘોડા છે. આત્મા રથમાં પાછળ બેઠેલો શાંત મુસાફર છે.

મુસાફર પોતે લગામ ખેંચતો નથી કે ઘોડાને દોડાવતો નથી. જો સારથિ બેદરકાર રહે અને રથ ખાડામાં પડે, તો વાંક સારથિનો છે, મુસાફરનો નહીં. આ વાત કપિલ મુનિના ઊંટ અને અહંકારના દૃષ્ટાંત સાથે સંપૂર્ણ મેળ ખાય છે.

આધુનિક સંજ્ઞાન વિજ્ઞાન અને ન્યુરોસાયન્સના સંશોધનો

જો આપણે કોઈ પણ અતિશયોક્તિ વિના આધુનિક વિજ્ઞાન તરફ નજર કરીએ, તો સંજ્ઞાન વિજ્ઞાન અને ન્યુરોસાયન્સના કેટલાક વાસ્તવિક સંશોધનો કપિલ મુનિના વિચારો સાથે અદ્ભુત વૈચારિક સામ્ય ધરાવે છે.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને દર્શનમાં ડેવિડ ચામર્સે ચેતનાના સંશોધનને બે ભાગમાં વહેંચ્યું છે: સરળ સમસ્યાઓ અને જટિલ સમસ્યા.

સરળ સમસ્યાઓમાં એ તમામ કાર્યો આવે છે જે મગજ ગણતરી અને સંકેતો દ્વારા કરે છે, જેમ કે આંખો દ્વારા પ્રકાશ ઝીલવો, સ્મૃતિમાંથી માહિતી મેળવવી, ભાષા સમજવી અને જોખમ જોઈને ખસી જવું. વિજ્ઞાન સમજે છે કે ચેતાતંતુઓ આ ભૌતિક ગણતરીઓ કેવી રીતે પાર પાડે છે.

જટિલ સમસ્યા એ છે કે આ તમામ યાંત્રિક ગણતરીઓ સાથે અંદર એક સજીવ, વ્યક્તિગત અનુભવ કેમ જોડાયેલો છે? કોઈ લાલ રંગ જોઈને અંદર લાલાશનો જે જીવંત અહેસાસ થાય છે, તે કેવળ નર્વસ સિસ્ટમના વીજ-પ્રવાહથી અલગ કેમ લાગે છે?

કપિલ મુનિએ અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં આ જ સીમારેખા દોરી હતી. તેમણે વિચારવું, ગણતરી કરવી, યાદ રાખવું અને ડર કે લોભ અનુભવવાની તમામ પ્રક્રિયાઓ પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ અને અહંકારને સોંપી હતી. મગજ એક જૈવિક કમ્પ્યુટર છે. શુદ્ધ ચેતના કોઈ ગણતરી કરતી નથી, તે માત્ર તે યંત્રમાં ચાલતી ગતિવિધિઓને પ્રકાશિત કરે છે.

આ વાતનું બીજું સમર્થન નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અંગે થયેલા ન્યુરોસાયન્સના પ્રયોગોમાંથી મળે છે. 1980 ના દાયકામાં બેન્જામિન લિબેટ નામના વૈજ્ઞાનિકે મગજના વિદ્યુત સંકેતો માપ્યા. તેમણે જોયું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની આંગળી હલાવવાનો સભાન નિર્ણય લે છે, તેના સેંકડો મિલીસેકન્ડ પહેલાં જ મગજના મોટર કોર્ટેક્સમાં એક વિદ્યુત હલચલ શરૂ થઈ ચૂકી હોય છે, જેને 'રેડીનેસ પોટેન્શિયલ' કહેવામાં આવે છે.

વર્ષ 2008 માં ચૂન સિઓંગ સૂન અને તેમના સાથીઓએ આધુનિક સ્કેનિંગ દ્વારા સાબિત કર્યું કે કેટલાક સામાન્ય નિર્ણયોના સંકેતો વ્યક્તિ સભાનપણે નિર્ણય લે તેના થોડાક સમય પહેલાં જ મગજમાં દેખાવા લાગે છે.

આ પ્રયોગો બહાર આવ્યા ત્યારે પશ્ચિમના ચિંતકોમાં એવી ચર્ચા ઊભી થઈ કે શું માણસ પાસે કોઈ સ્વતંત્ર ઇચ્છા નથી? પરંતુ સાંખ્ય દર્શનના અભ્યાસુ માટે આ વાત એકદમ સ્વાભાવિક છે. સૂત્ર 6.54 માં સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે કર્મ અહંકાર કરે છે, પુરુષ નહીં. ભૌતિક મગજ ક્રિયાની શરૂઆત કરે છે અને ચેતના માત્ર તે ઘટનાની સાક્ષી બને છે.

ત્રીજું ઉદાહરણ સંજ્ઞાન વૈજ્ઞાનિક ડોનાલ્ડ હોફમેનના પ્રત્યક્ષીકરણના ઇન્ટરફેસ સિદ્ધાંતમાં જોવા મળે છે. હોફમેન ગણિત દ્વારા બતાવે છે કે જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ આપણી ઇન્દ્રિયોને પરમ સત્ય જોવા માટે નહીં, પરંતુ માત્ર જીવતા રહેવા માટે ઘડે છે.

આપણો અનુભવ કમ્પ્યુટરની સ્ક્રીન પર દેખાતા આઇકોન જેવો છે. જ્યારે સ્ક્રીન પર ફાઇલનું ચિહ્ન દેખાય છે, ત્યારે અંદર વાસ્તવમાં કોઈ કાગળ હોતો નથી પરંતુ સિલિકોન ચિપમાં વહેતા વિદ્યુત તરંગો હોય છે. પરંતુ તે આઇકોન આપણને જટિલ રચનામાં અટવાયા વિના કામ કરવાની સરળતા આપે છે.

આ બાબત કપિલ મુનિના સૂત્ર 6.63 માં જીવને એક વિશિષ્ટ સંઘાત અને સૂત્ર 6.40 માં પ્રકૃતિને ચેતના માટે માહિતી તૈયાર કરનાર સાધન ગણાવવાની સાથે સુસંગત લાગે છે.

સરખામણી ક્યાં સાચી છે અને ક્યાં અતિશયોક્તિ છે

વૈજ્ઞાનિક સમાનતાઓ સમજતી વખતે આપણી મર્યાદાઓ સ્પષ્ટ હોવી ખૂબ જરૂરી છે. આજકાલ સોશિયલ મીડિયા પર પ્રાચીન ગ્રંથોના નામે અનેક ખોટા અને ગેરમાર્ગે દોરનારા દાવા કરવામાં આવે છે.

સૌથી મોટી ગેરસમજ ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સના ઓબ્ઝર્વર ઇફેક્ટને લઈને ફેલાવવામાં આવે છે. ઘણા લોકો દાવો કરે છે કે ક્વોન્ટમ વિજ્ઞાન સાબિત કરે છે કે માનવીની ચેતના જ અણુઓનું નિર્માણ કરે છે અને આપણા વિચારોથી પદાર્થ રચાય છે.

આ દાવો વિજ્ઞાન અને સાંખ્ય બંનેની દૃષ્ટિએ ખોટો છે. ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સમાં ઓબ્ઝર્વર એટલે કોઈ માણસનો આત્મા નથી, પરંતુ ભૌતિક માપણી કરતું કોઈ સાધન કે સેન્સર છે.

વધુમાં, આ દાવો કપિલ મુનિના દર્શનથી સાવ વિપરીત છે. કપિલ મુનિ સૂત્ર 6.52 માં સ્પષ્ટપણે કહી ચૂક્યા છે કે ભૌતિક જગત પોતાની રીતે સ્વતંત્ર અને સાચું છે. ચેતના કોઈ પદાર્થ બનાવતી નથી. સૂત્ર 6.33 માં તેમણે લખ્યું છે:

નિત્યત્વેઽપિ નાત્મનો યોગ્યત્વાભાવાત્

ચેતના નિત્ય હોવા છતાં પણ કોઈ પણ ભૌતિક કાર્યનું ઉપાદાન કારણ બનવાની યોગ્યતા ધરાવતી નથી. ચેતના ભૌતિક કણો પર કોઈ શારીરિક કે યાંત્રિક બળ લગાવી શકતી નથી. પદાર્થ પોતાના નિયમો અનુસાર ચાલે છે.

બીજો ખોટો દાવો એ છે કે સાંખ્ય દર્શન આજના સિમ્યુલેશન સિદ્ધાંત જેવું છે, જેમાં જગતને કોઈ કમ્પ્યુટર ગેમ જેવો પ્રોગ્રામ માનવામાં આવે છે.

સિમ્યુલેશન સિદ્ધાંત એવું માને છે કે બહારની દુનિયાના કોઈ વૈજ્ઞાનિકોએ આપણા માટે આ કોડિંગ બનાવ્યું છે. જ્યારે સાંખ્ય દર્શન અનાદિ પ્રકૃતિ અને અનાદિ ચેતનાનું ગંભીર સત્ય છે. તેને કોઈ કપોળ-કલ્પિત વિજ્ઞાન કથાની જેમ રજૂ કરવું તે તેના મૂળ ગૌરવને હાનિ પહોંચાડવા સમાન છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

જો ચેતના કશું કરતી નથી, તો આ લેખ વાંચવાનો નિર્ણય કોણે લીધો?

આ નિર્ણય તમારા મનોદૈહિક તંત્ર દ્વારા લેવામાં આવ્યો છે. સાંખ્ય અનુસાર, તમારી બુદ્ધિએ માહિતીનું વિશ્લેષણ કર્યું, તમારા અહંકારે તત્વજ્ઞાનમાં રસ દાખવ્યો અને તમારા મગજે આંખો તથા હાથને લેખ વાંચવાનો આદેશ આપ્યો. ચેતના તે સ્થિર પ્રકાશ છે જેની હાજરીમાં આ બધી જ પ્રક્રિયાઓ જાણી શકાઈ.

શું સાંખ્ય દર્શન ભૌતિક સૃષ્ટિને કેવળ ભ્રમ માને છે?

ના. સાંખ્ય દર્શન ભૌતિક સૃષ્ટિને સંપૂર્ણપણે સાચી અને વાસ્તવિક માને છે. દુઃખનું કારણ જગતનું હોવું નથી, પરંતુ દુઃખનું કારણ એ છે કે આપણે શરીર અને મનના સુખ-દુઃખને પોતાની અસંગ ચેતનાના સુખ-દુઃખ માની લઈએ છીએ.

કપિલ મુનિ એક જ આત્માના બદલે અનેક ચેતના કેન્દ્રો કેમ સ્વીકારે છે?

કપિલ મુનિ વાસ્તવિક જીવનની વ્યવસ્થા જુએ છે. સંસારમાં બધા લોકો એક સાથે જન્મતા નથી, એક સાથે ઊંઘતા નથી અને એક સાથે મુક્ત થતા નથી. જો બધામાં એક જ ચેતના હોત, તો એક વ્યક્તિ સૂઈ જાય ત્યારે આખું વિશ્વ ઊંઘી જવું જોઈતું હતું. જીવનની આ વિવિધતા સાબિત કરે છે કે ચેતનાના કેન્દ્રો અનેક છે.

અહંકારને કર્તા માનવાથી માનસિક તણાવ કેવી રીતે હળવો થાય છે?

આનાથી માણસ બિનજરૂરી અપરાધભાવમાંથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે તમને સમજાય છે કે શારીરિક રોગો, માનસિક નબળાઈઓ અને ચિંતા એ કુદરતી જૈવિક રચનાનો ભાગ છે, ત્યારે તમે તેને તમારી આંતરિક ચેતનાની નિષ્ફળતા માનતા નથી. તમે એક જવાબદાર રખેવાળની જેમ શરીર અને મનની સંભાળ લો છો, અને અંદરથી અલિપ્ત રહી શકો છો.

સંદર્ભો અને સ્ત્રોત

• કપિલ મુનિ રચિત સાંખ્ય સૂત્ર, અધ્યાય 6 (તન્ત્રાધ્યાય), વિજ્ઞાનભિક્ષુનું 'સાંખ્યપ્રવચનભાષ્ય' અને અનિરુદ્ધની 'સાંખ્યસૂત્રવૃત્તિ' સહિત.
• કપિલના સાંખ્ય સૂત્રો — મૂળ સંસ્કૃત પાઠ
• શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા, અધ્યાય 3, શ્લોક 27.
• પતંજલિ યોગસૂત્ર, સમાધિ પાદ અને સાધન પાદ.
• કઠોપનિષદ્, અધ્યાય 1, વલ્લી 3.
• સંજ્ઞાન વિજ્ઞાન: ડેવિડ ચામર્સ દ્વારા ચેતનાની સરળ અને જટિલ સમસ્યાઓનું વિશ્લેષણ.
• ન્યુરોસાયન્સ: બેન્જામિન લિબેટ (1983) અને ચૂન સિઓંગ સૂન (2008) દ્વારા નિર્ણય પ્રક્રિયા પરના પ્રયોગો.
• ઉત્ક્રાંતિવાદી સંજ્ઞાન વિજ્ઞાન: ડોનાલ્ડ હોફમેનનો પ્રત્યક્ષીકરણનો ઇન્ટરફેસ સિદ્ધાંત.

આ મૂળ ગ્રંથ જે કહે છે તે દર્શાવે છે; આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી એક અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.