અહોઈ અષ્ટમી: સંતાનની દીર્ઘાયુનું વ્રત અને વનની માટીની કથા

જો તમે કોઈ પરંપરાગત ભારતીય ઘરમાં મોટા થયા હો, તો તમે દિવાળીના થોડા દિવસો પહેલાં તમારી માતા કે દાદીમાને ઘરના આંગણામાં કે પૂજાઘરની દીવાલ પર ગેરુ અને ચોખાના લોટથી પૂજાનું ચિત્ર બનાવતાં જરૂર જોયાં હશે. એ દીવાલ પર સુરજ, ચંદ્ર, પારણું, વૃક્ષ અને ગાય-વાછરડાના ચિત્રોની વચ્ચે એક અનોખી આકૃતિ દોરવામાં આવે છે. એ કોઈ વાઘ પર સવાર દેવીનું ચિત્ર નથી હોતું. એ સાહુડી કે શેળો નામના જંગલી પ્રાણીનું ચિત્ર હોય છે, જેને આપણી લોકભાષામાં સ્યાહૂ કહે છે. એ પ્રાણીની સાથે તેના સાત નાનાં બચ્ચાં પણ દોરવામાં આવે છે.

એક માતા પોતાના સંતાનની લાંબી ઉંમર, આરોગ્ય અને રક્ષણ માટે આખો દિવસ અન્ન અને જળ વગર આકરું વ્રત રાખે છે. આવા પવિત્ર અવસરે પૂજાના કેન્દ્રમાં એક કાંટાળા જંગલી પ્રાણી અને તેના બચ્ચાંને કેમ સ્થાન આપવામાં આવ્યું હશે?

આજના સમયમાં બજારમાં મળતા રંગીન કેલેન્ડરોમાં આ પ્રાણીની જગ્યાએ મુગટ પહેરેલી હસતી દેવીની તસવીર છાપી દેવામાં આવે છે. એ જોવામાં સહેલું લાગે છે, પરંતુ જ્યારે આપણે ધર્મસિંધુ, નિર્ણયસિંધુ અને ભવિષ્યોત્તર પુરાણ સાથે જોડાયેલા વ્રત-સંગ્રહોના પાનાં ઉથલાવીએ, ત્યારે આ વ્રત પાછળ રહેલી કથા ઘણી ગંભીર અને અંતરને ઢંઢોળનારી જોવા મળે છે. આ માત્ર આશીર્વાદ માંગી લેવાની વાત નથી. આ કથા અજાણતા થયેલી હિંસા, એક વન્ય પ્રાણી માતાના કાળજું ચીરતા વિલાપ અને પોતાની ભૂલનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાના નૈતિક સંકલ્પની વાત છે.

કોદાળીનો ઘા અને સ્યાહૂના સાત બચ્ચાંની કથા

અહોઈ અષ્ટમીની મૂળ કથા ભવિષ્યોત્તર પુરાણ સાથે જોડાયેલા પ્રાચીન વ્રત-કથા સંગ્રહોમાં સચવાયેલી છે. સત્તરમી સદીના વિદ્વાન કમલાકર ભટ્ટે પોતાના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ નિર્ણયસિંધુમાં અને અઢારમી સદીના કાશીનાથ ઉપાધ્યાયે ધર્મસિંધુમાં આ વ્રતના નિયમો અને મહત્વની વિગતે ચર્ચા કરી છે. આ ઉપરાંત વિશ્વનાથ શર્માના વ્રતરાજમાં પણ આ વિધાનનું શાસ્ત્રીય વર્ણન મળે છે.

કથા એક સુખી અને ધર્મપરાયણ પરિવારની સ્ત્રીથી શરૂ થાય છે, જેને સાત પુત્રો હતા. દિવાળીનો તહેવાર નજીક આવી રહ્યો હતો. એ જમાનામાં ઘરોની લીંપણ-ગૂંપણ માટે કુદરતી માટીનો ઉપયોગ થતો હતો. તે સ્ત્રી પોતાના ઘરનો ચૂલો અને દીવાલો લીંપવા માટે પીળી માટી લેવા જંગલ તરફ ગઈ.

તેણે વનની સીમમાં એક ટેકરા પાસે ચોખ્ખી પીળી માટી જોઈ અને પોતાની ખુરપી કે કોદાળીથી જમીન ખોદવા લાગી. તેને એ વાતની સહેજ પણ જાણ નહોતી કે બરાબર એ જ માટીની નીચે સ્યાહૂ એટલે કે સાહુડીનો એક દર હતો. એ દરમાં સ્યાહૂના સાત તાજા જન્મેલાં નાનાં બચ્ચાં સૂતાં હતાં, જેની આંખો પણ હજી બરાબર ઊઘડી નહોતી.

જેવી તે સ્ત્રીએ માટીમાં કોદાળી મારી, લોખંડની અણીદાર ધાર સીધી પેલા દરમાં ઘૂસી ગઈ. એક જ ક્ષણમાં સાતેય નાનાં બચ્ચાં કપાઈને મરી ગયાં. જ્યારે તેણે માટી હટાવી, ત્યારે ઓજાર પર લોહી જોયું. ગભરાઈને તેણે જોયું તો નીચે નિર્દોષ બચ્ચાં લોહીના ખાબોચિયામાં પડેલાં હતાં. ભય અને પાપના બોજથી ધ્રૂજતી તે સ્ત્રી ચૂપચાપ પોતાનું ઓજાર ત્યાં જ મૂકીને ઘરે પાછી આવી ગઈ અને કોઈને કશું ન કહ્યું.

થોડી વાર પછી જ્યારે સ્યાહૂ માતા ખોરાકની શોધમાંથી પોતાના દરમાં પાછી ફરી, ત્યારે તેણે પોતાના સાતેય વહાલસોયા બચ્ચાંને લોહીલુહાણ અને મૃત હાલતમાં જોયાં.

શાસ્ત્રો તે પશુ માતાના વિલાપને કોઈ સામાન્ય પ્રાણીની પ્રતિક્રિયા તરીકે નહીં, પણ એક માતાના હૃદયદ્રાવક શોક તરીકે વર્ણવે છે. પોતાના બચ્ચાંના શબ પર માથું કૂટતી તે આહત માતાએ આકાશ સામે જોઈને શાપ આપ્યો:

"જેવી રીતે તેં કોઈ પણ દયા વગર મારું પેટ બાળ્યું છે અને મારા સાત ધાવણા બચ્ચાંને એક જ પળમાં છીનવી લીધાં, તેવી જ રીતે તારો ખોળો પણ સૂનો થઈ જશે અને તારા સાતેય દીકરા તારી આંખો સામે કાળના મુખમાં હોમાઈ જશે."

એ શાપનું પરિણામ ધીમે ધીમે સામે આવવા લાગ્યું. એક જ વર્ષની અંદર તે સ્ત્રીના સાતેય દીકરાઓ કોઈ ને કોઈ આકસ્મિક બીમારી કે દુર્ઘટનાનો ભોગ બનીને અકાળે મૃત્યુ પામ્યા.

પોતાના બધા સંતાનોને ગુમાવીને તે સ્ત્રી અને તેનો પતિ અસહ્ય શોક અને ગ્લાનિમાં ડૂબી ગયાં. જીવનથી સાવ નિરાશ થઈને બંને જણા અન્ન અને જળનો ત્યાગ કરીને જંગલમાં પોતાનો દેહ છોડવા નીકળી પડ્યાં.

રસ્તામાં તેમને એક વૃદ્ધ તપસ્વી મુનિ મળ્યા. જ્યારે પેલી રડતી માતાએ પોતાની સંપૂર્ણ વ્યથા જણાવી અને આત્મહત્યા કરવાનો પોતાનો વિચાર કહ્યો, ત્યારે મુનિએ તેમને રોકી લીધાં. મુનિનો આ ઉપદેશ આખા પર્વનો આધ્યાત્મિક પ્રાણ છે.

મુનિએ સમજાવ્યું કે પોતાના શરીરનો નાશ કરી દેવો એ ક્યારેય ધર્મ હોઈ શકે નહીં. આત્મહત્યા કરવાથી કોઈ પ્રારબ્ધ મટતું નથી, ઊલટાનું આત્મા વધુ ઘોર અંધકારમાં ધકેલાઈ જાય છે. ભાગી જવાથી કર્મોનો હિસાબ પૂરો થતો નથી. જો અજાણતા કોઈ જીવને ઘા વાગ્યો હોય, તો એ ઘા શરીર છોડીને નહીં, પરંતુ સાચા પશ્ચાત્તાપ, સેવા, પ્રાયશ્ચિત્ત અને જગદંબાની શરણમાં જઈને જ ભરી શકાય છે.

મુનિએ તે સ્ત્રીને ઘરે પાછા ફરવાનો આદેશ આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે તે સુરભિ ગાયની પ્રેમપૂર્વક સેવા કરે, પોતાના આસપાસના તમામ પશુ-પક્ષીઓ પ્રત્યે અહિંસા અને કરુણા રાખે, અને કારતક મહિનાના વદ પક્ષની આઠમના દિવસે નિર્જળા વ્રત રાખે.

આ સાથે મુનિએ એક વિશેષ વિધાન બતાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે તે માત્ર આંખો મીંચીને કોઈ આરાધના ન કરે, પરંતુ પોતાના આંગણાની દીવાલ પર ગેરુથી એ જ પીડિત સ્યાહૂ માતા અને તેના સાતેય મૃત બચ્ચાંનું ચિત્ર બનાવે. તે પશુ માતાની પૂજા કરે, હાથ જોડીને પોતાની ભૂલ માટે ક્ષમા માંગે, અને સાંજ પડ્યે આકાશમાં તારાઓના દર્શન કરીને તેમને અર્ઘ્ય આપીને પોતાનું વ્રત પૂર્ણ કરે.

તે સ્ત્રીએ ઘરે પાછા આવીને સાચા આંસુ અને તપ સાથે આ પ્રાયશ્ચિત્ત પૂરું કર્યું. તેણે એ જીવના દર્દને પૂરેપૂરું અનુભવ્યું જેને તેણે અજાણતા હણ્યો હતો. તેના સાચા પશ્ચાત્તાપ અને કઠોર વ્રતથી માં પાર્વતી પ્રસન્ન થયાં. સ્યાહૂ માતાનો ક્રોધ શમીને આશીર્વાદમાં બદલાયો અને તે સ્ત્રીના સાતેય પુત્રોને નવજીવન મળ્યું.

આ વ્રત કારતક વદ આઠમે કરવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતની પૂર્ણિમાન્ત ગણતરીમાં આ કારતક મહિનો ગણાય છે, જ્યારે ગુજરાત અને દક્ષિણ ભારતની અમાસથી ગણાતી અમાન્ત પદ્ધતિમાં આ જ દિવસ આસો વદ આઠમ તરીકે ઓળખાય છે. આ તહેવાર કરવા ચોથના ચાર દિવસ પછી અને દિવાળીથી બરાબર આઠ દિવસ પહેલાં આવે છે.

આઠમની તિથિનું સનાતન પરંપરામાં એક આગવું મહત્વ છે. આ દિવસે ચંદ્ર અડધો ઢંકાઈ ચૂક્યો હોય છે. આ પ્રકાશ અને અંધકારના મિલનની સંધ્યાવેળા છે. સ્મૃતિ અને તંત્ર ગ્રંથોમાં વદ પક્ષની આઠમ દેવીના રક્ષક રૂપો અને ભગવાન શિવના ભૈરવ સ્વરૂપની ઉપાસના માટે નિયત થયેલી છે. આ તિથિ જીવનમાં આવતા અણધાર્યા સંકટો અને અકાળ કષ્ટોને શાંત કરવા માટે માનવામાં આવે છે.

આ જ દિવસે વૈષ્ણવ પરંપરામાં બહુલાષ્ટમી પણ ઉજવાય છે, જેનું વર્ણન પદ્મ પુરાણ અને હરિ ભક્તિ વિલાસમાં મળે છે. આ એ જ તિથિ છે જે દિવસે બહુલા નામની ગાયે પોતાની સત્યનિષ્ઠાથી વાઘનું હૃદય પીગળાવી દીધું હતું. આ જ દિવસે મથુરાના ગોવર્ધન ક્ષેત્રમાં રાધા કુંડનો પ્રાગટ્ય દિવસ પણ મનાવાય છે, જ્યાં આજે પણ સંતાન પ્રાપ્તિની ભાવના સાથે હજારો દંપતી મધ્યરાત્રિએ પવિત્ર કુંડમાં સ્નાન કરે છે. અહોઈ અષ્ટમી અને બહુલાષ્ટમી, બંનેનો મૂળ સંદેશ એક જ છે કે માનવ જીવન અને વન્ય જીવોનું માતૃત્વ એક જ પરમ ચેતના સાથે જોડાયેલું છે.

કથા સાથે જોડાયેલા સંસ્કૃત શબ્દો અને તેનો ગૂઢ અર્થ

આ વ્રતના ઊંડા સંદેશને સમજવા માટે શાસ્ત્રોમાં વપરાયેલા કેટલાક મહત્વના પારિભાષિક શબ્દોને સમજવા જરૂરી છે.

પહેલો શબ્દ છે માતૃતત્ત્વ. પુરાણોના મતે માતૃત્વ એ માત્ર મનુષ્ય જાતિ પૂરતી મર્યાદિત કોઈ શારીરિક રચના નથી. તે આખી સૃષ્ટિમાં વહેતી એક દિવ્ય શક્તિ છે, જેમાં પોષણ, રક્ષણ અને અતૂટ ત્યાગનો ભાવ વણાયેલો છે. દેવી માહાત્મ્યમાં આ વાત સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવી છે:

યા દેવી સર્વભૂતેષુ માતૃરૂપેણ સંસ્થિતા।
નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ॥
"જે દેવી સમસ્ત જીવોમાં માતાના સ્વરૂપે વિરાજમાન છે, તેમને વારંવાર નમસ્કાર છે."

જ્યારે આ તત્વ એક સાહુડીમાં પણ એટલું જ સાચું છે જેટલું કોઈ માનવ માતામાં, ત્યારે એક વન્ય પ્રાણી માતાની ચીસ પણ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં એટલો જ કંપન પેદા કરે છે.

બીજો મહત્વનો શબ્દ છે પ્રમાદ-હિંસા, જેનો અર્થ થાય છે બેદરકારી, અસાવધાની કે ભાન ભૂલી જવાના કારણે થયેલી હિંસા. આને અનિચ્છા-પાપ પણ કહે છે. આપણા ધર્મશાસ્ત્રોમાં જાણીજોઈને કરેલા અપરાધ અને ભૂલથી થયેલી ચૂક વચ્ચે ભેદ કરવામાં આવ્યો છે. જો તમે કોઈને જાણીજોઈને નુકસાન પહોંચાડો, તો તમારું મન દૂષિત થાય છે. પરંતુ જો તમારાથી અજાણતા પણ કોઈ જીવ હણાઈ જાય, તો પણ કુદરતની વ્યવસ્થામાં એક ભૌતિક નુકસાન તો થયું જ છે. તમે એમ કહીને છટકી ન શકો કે મારો આવો કોઈ ઇરાદો નહોતો. પૃથ્વીનું પેટ ચીરાયું અને જીવોનો નાશ થયો, તેથી તેનું સંતુલન પાછું મેળવવું અનિવાર્ય છે.

ત્રીજો શબ્દ છે પશ્ચાત્તાપ. આ શબ્દ પશ્ચાત્ એટલે કે પછીથી, અને તાપ એટલે કે બળતરા કે અગ્નિ પરથી બન્યો છે. તેનો અર્થ માત્ર ઉપરછલ્લો અફસોસ વ્યક્ત કરવો નથી. આ અંતરાત્માની એ ભીતરી અગ્નિ છે જેમાં માણસ પોતાના તમામ બહાના અને અહંકારને બાળી નાખે છે. આ એવી માનસિક સ્થિતિ છે જ્યાં માણસ પોતે કરેલી ભૂલનું દર્દ પોતાના હૃદયમાં જાતે અનુભવે છે.

ત્યારબાદ આવે છે પ્રાયશ્ચિત્ત. મનુસ્મૃતિના અગિયારમા અધ્યાયમાં અને મીમાંસા દર્શનમાં પ્રાયશ્ચિત્તની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા મળે છે. પ્રાય એટલે ભૂતકાળમાં થયેલા પાપોનો નાશ, અને ચિત્ત એટલે અંતઃકરણની સ્થિરતા. પ્રાયશ્ચિત્ત એ કોઈ અદાલતી સજા નથી. એ એક સભાન અને અનુશાસિત કર્મ છે જેના દ્વારા મનુષ્ય પોતાના કર્મોનું શુદ્ધિકરણ કરીને ફરીથી ધર્મના માર્ગે સ્થિર થાય છે.

આ વ્રતનું મુખ્ય ફળ અપમૃત્યુ-હરણ માનવામાં આવ્યું છે. આયુર્વેદ અને જ્યોતિષ શાસ્ત્રમાં મનુષ્યનું સંપૂર્ણ આયુષ્ય સો વર્ષનું માનવામાં આવ્યું છે. જ્યારે કોઈ ગંભીર અશુભ પ્રભાવ, દોષ કે ભારે કર્મોના કારણે કોઈનું અકાળે અવસાન થાય, તેને અપમૃત્યુ કહે છે. અહોઈ અષ્ટમી એ મૂળભૂત રીતે સંતાનને અકાળ મૃત્યુના ભયથી બચાવવા માટે કરવામાં આવતું વ્રત છે.

આ વ્રતની આખી પરંપરા સ્ત્રી-આચાર અને લોક-પરંપરા પર ટકેલી છે. ધર્મશાસ્ત્રમાં માત્ર લખાયેલા ગ્રંથો જ પ્રમાણ નથી હોતા. પેઢીઓથી માતાઓ દ્વારા જાળવી રાખવામાં આવેલી પરંપરાઓ પણ ધર્મનો જીવંત સ્ત્રોત ગણાય છે. આ પરંપરાઓમાં ઘણીવાર ઔપચારિક પુસ્તકો કરતાં પણ વધુ ગહન પર્યાવરણીય સૂઝબૂઝ જોવા મળે છે.

છેલ્લે આવે છે તારકા-અર્ઘ્ય, એટલે કે સંધ્યાકાળે તારાઓને જળ અર્પણ કરવું. સંસ્કૃતની તૃ ધાતુ પરથી તારક શબ્દ બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે તારનાર, ઉગારનાર કે સાચો માર્ગ બતાવનાર. આકાશના તારાઓ અંધારી રાતમાં મુસાફરને દિશા બતાવે છે. તારાઓને અર્ઘ્ય આપવું એ પ્રાર્થના છે કે જેમ ધ્રુવ તારો આકાશમાં અડગ રહે છે, તેમ સંતાનનું આયુષ્ય પણ સંસારના તમામ તોફાનો વચ્ચે સુરક્ષિત રહે.

શાસ્ત્રો અને ટીકાકારોની દ્રષ્ટિએ અહોઈ માતાનું સ્વરૂપ

જ્યારે મધ્યકાલીન વિદ્વાનોએ આ વ્રતના નિયમો નક્કી કર્યા, ત્યારે તેમણે તેનું બહુ બારીકાઈથી પૃથક્કરણ કર્યું હતું.

નિર્ણયસિંધુમાં કમલાકર ભટ્ટ અને ધર્મસિંધુમાં કાશીનાથ ઉપાધ્યાયે પૂર્વવિદ્ધા અને પરવિદ્ધા અષ્ટમીના ભેદ પર વિચાર કર્યો છે. તેમનો સ્પષ્ટ નિર્ણય છે કે આ વ્રતની પૂર્ણાહુતિ સંધ્યાકાળે તારાઓના દર્શન સાથે થાય છે, તેથી જે દિવસે અષ્ટમી તિથિ સંધ્યાકાળે એટલે કે પ્રદોષ કાળમાં વ્યાપેલી હોય, તે જ દિવસે આ વ્રત રાખવું જોઈએ.

ટીકાકારો આ વ્રતને શરૂઆતમાં કામ્ય-વ્રત ગણે છે. કામ્ય વ્રત એટલે કોઈ ચોક્કસ ફળ મેળવવાની ઈચ્છાથી, જેમ કે સંતાનની લાંબી ઉંમર માટે કરવામાં આવતું વ્રત. પરંતુ તેઓ એ પણ નોંધે છે કે જે સ્ત્રી આ વ્રત એક વાર શરૂ કરે છે, તેના માટે તે આજીવન નિત્ય-વ્રત જેવું ફરજિયાત બની જાય છે.

હવે સવાલ એ થાય છે કે અહોઈ માતાનું મૂળ સ્વરૂપ શું છે. પ્રાચીન વૈદિક મંત્રોમાં અહોઈ નામની કોઈ અલગ દેવી મળતી નથી. પુરાણોના ટીકાકારોના મતે અહોઈ માતા એ વાસ્તવમાં ભગવતી ઉમા કે પાર્વતીનું જ લોક-સ્વરૂપ છે.

પુરાણોમાં તેમનો સીધો સંબંધ ષષ્ઠી દેવી સાથે જોડાય છે, જેમને દેવસેના પણ કહે છે. બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણના પ્રકૃતિ ખંડના 43મા અધ્યાયમાં અને દેવી ભાગવત પુરાણના નવમા સ્કંધમાં રાજા પ્રિયવ્રતની કથા આવે છે. રાજાનો પહેલો પુત્ર મૃત જન્મ્યો હતો. રાજા અત્યંત દુઃખી થઈને સ્મશાનમાં પોતાના પ્રાણ ત્યાગવા જઈ રહ્યા હતા. બરાબર એ જ ક્ષણે દિવ્ય રથ પર સવાર થઈને ષષ્ઠી દેવી પ્રગટ થયાં. તેમણે પેલા મૃત બાળકને સ્પર્શ કરીને જીવતો કર્યો અને આ વચન આપ્યું:

અપુત્રો લભતે પુત્રં દારો લભતે પ્રિયામ્।
મૃતવત્સા જીવવત્સા ભવેદ્ધર્મિષ્ઠપૂજનાત્॥
"જે ધર્મપૂર્વક મારી પૂજા કરે છે, તેને સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે, દાંપત્યમાં પ્રેમ વધે છે, અને જે માતાના સંતાનો વારંવાર મૃત્યુ પામતા હોય, તેના સંતાનો દીર્ઘાયુ બને છે."

ઉત્તર ભારતના લોકજીવનમાં ષષ્ઠી દેવીની આ જ કૃપા આઠમની તિથિ સાથે જોડાઈને અહોઈ માતા તરીકે પૂજાવા લાગી.

ભાષાવિદોના મતે અહોઈ શબ્દ સંસ્કૃતના અક્ષયિણી શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે કદી ક્ષય ન પામનારું રક્ષણ આપનારી દેવી. કેટલાક વિદ્વાનો તેને અહતા એટલે કે ક્યારેય હણાય નહીં તેવી અજય શક્તિ સાથે જોડે છે. આ સ્વરૂપ માં પાર્વતીના સ્કંદમાતા સ્વરૂપનો જ વિસ્તાર છે, જેમણે દેવોના સેનાપતિ બાલકાર્તિકેયનું રક્ષણ કર્યું હતું.

નિર્ણયસિંધુમાં સ્પષ્ટ નિયમ આપવામાં આવ્યો છે કે જ્યાં શાસ્ત્રો સીધા મૌન હોય, ત્યાં દેશાચાર અને સ્ત્રી-આચારને પ્રમાણ માનવામાં આવે, જો તે સત્ય, અહિંસા અને ભક્તિના સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત હોય. અહોઈ અષ્ટમી એ સ્ત્રીઓ દ્વારા પેઢી દર પેઢી જાળવી રાખવામાં આવેલી આવી જ સુંદર આધ્યાત્મિક પરંપરા છે.

પ્રાણીઓ પ્રત્યે અપરાધ અને વંશરક્ષાના અન્ય શાસ્ત્રીય પ્રસંગો

સનાતન પરંપરામાં એ વિચાર ખૂબ જૂનો છે કે કોઈ અબોલ જીવને દુઃખ પહોંચાડવાથી માણસના વંશ અને સંતાન પર સંકટ આવી શકે છે. આપણા પ્રાચીન સાહિત્યમાં આવા અનેક ઉદાહરણો મળે છે.

અથર્વવેદનું પ્રસિદ્ધ ભૂમિ સૂક્ત આપણને પૃથ્વી સાથેનો સંબંધ યાદ અપાવે છે:

માતા ભૂમિઃ પુત્રો ઽહં પૃથિવ્યાઃ।
"ધરતી મારી માતા છે અને હું આ ભૂમિનો પુત્ર છું."

જો ધરતી આપણી માતા હોય, તો તેના ઉદરમાં દર બનાવીને રહેતા નાના જીવો પણ આપણા ભાઈ-ભાંડુ સમાન છે. તેઓ કોઈ નકામા જીવ નથી.

મનુસ્મૃતિના ત્રીજા અધ્યાયમાં પંચ-સૂનાનો ઉલ્લેખ આવે છે. આ ઘરના એ પાંચ સ્થાનો છે જ્યાં રોજિંદા જીવનમાં અજાણતા સૂક્ષ્મ જીવોની હિંસા થાય છે: ખાંડણી-દસ્તો, ઘંટી, ચૂલો, પાણીનું માટલું અને સાવરણી. આ સાધનો વાપરવાથી દરરોજ અગણિત નાના જીવો મરે છે. આ દોષના નિવારણ માટે શાસ્ત્રોએ પંચ-મહાયજ્ઞનો નિયમ બનાવ્યો, જેમાં પશુ-પક્ષીઓ માટે રોજ અન્ન-જળ કાઢવું ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું. અહોઈ અષ્ટમી આ જ નિયમને ઘરની વાર્ષિક સફાઈ સુધી લંબાવે છે. તે સ્ત્રીનો આશય તહેવાર માટે ઘર ચોખ્ખું કરવાનો હતો, છતાં તેની અસાવધાનીથી જમીનની અંદર રહેતો નિર્દોષ પરિવાર નષ્ટ થઈ ગયો.

કાલિદાસના રઘુવંશ મહાકાવ્યના પહેલા અને બીજા સર્ગમાં આવો જ એક પ્રસિદ્ધ પ્રસંગ આવે છે. પ્રભુ શ્રીરામના પૂર્વજ રાજા દિલીપ નિઃસંતાન હતા. જ્યારે તેઓ ગુરુ વસિષ્ઠના આશ્રમે ગયા, ત્યારે ઋષિએ જણાવ્યું કે એક વાર સ્વર્ગમાંથી પાછા ફરતી વખતે તેમણે કામધેનુ સુરભિની ઉપેક્ષા કરી હતી અને તેમને પ્રણામ કર્યા નહોતા. એક પશુ માતાના અનાદરના કારણે જ તેમનો વંશ આગળ વધતો અટકી ગયો હતો.

વસિષ્ઠ મુનિએ રાજા દિલીપને કહ્યું કે કોઈ મોટો યજ્ઞ કે દાન આ દોષને મિટાવી શકશે નહીં. તેનો એક જ ઉપાય છે કે તેઓ સુરભિની પુત્રી નંદિની ગાયની પ્રત્યક્ષ સેવા કરે. રાજા દિલીપે એકવીસ દિવસ સુધી વનમાં નંદિનીની પાછળ પાછળ ફરીને તેની પડછાયાની જેમ સેવા કરી. ગાય બેસે ત્યારે બેસતા, ગાય ચરી લે પછી જ પોતે જમતા. છેવટે જ્યારે સિંહે ગાય પર હુમલો કર્યો, ત્યારે રાજાએ ગાયના રક્ષણ માટે પોતાનો દેહ સિંહ આગળ ધરી દીધો. જ્યારે તે પશુ માતા રાજાના સમર્પણથી પ્રસન્ન થઈ, ત્યારે જ તેણે રઘુ જેવા પ્રતાપી પુત્રનું વરદાન આપ્યું.

મહાભારતના વન પર્વમાં સાવિત્રી અને યમરાજનો પ્રસંગ પણ આ જ આત્મબળ દર્શાવે છે. જ્યારે યમરાજ સત્યવાનના પ્રાણ લેવા આવ્યા, ત્યારે સાવિત્રીએ તેમની સાથે કોઈ શસ્ત્રથી યુદ્ધ નહોતું કર્યું. તે માત્ર પોતાના તપોબળ અને સત્યના સહારે યમરાજની પાછળ પાછળ ચાલતી રહી. ધર્મરાજ પણ એક સતીના તપ આગળ નમી ગયા અને સત્યવાનને નવજીવન આપ્યું. અહોઈ અષ્ટમી પર પણ માતા પોતાના સંતાન અને અકાળ મૃત્યુ વચ્ચે પોતાના તપ અને ઉપવાસની ઢાલ બનીને ઊભી રહે છે.

પૂર્વ ભારતમાં, ખાસ કરીને બિહાર અને ઝારખંડમાં, માતાઓ આસો વદ આઠમે જીતિયા કે જીવિત્પુત્રિકા વ્રત રાખે છે. ત્યાં રાજા જીમૂતાવાહનની કથા છે, જેમણે નાગ માતાનો વિલાપ જોઈને ગરુડ સમક્ષ પોતાના શરીરનું બલિદાન આપ્યું હતું જેથી નાગના બચ્ચાંનો જીવ બચી શકે. ઉત્તર ભારતની સાહુડી હોય, રઘુવંશની ગાય હોય કે જીતિયાનો નાગ હોય, ભારતીય પરંપરાનો એક જ સૂર છે: માણસનું સંતાન ત્યારે જ સુખી રહી શકે જ્યારે માણસ પ્રકૃતિના સંતાનો પ્રત્યે દયાળુ રહે.

આંગણાના અનુષ્ઠાનો અને પરંપરા પાછળનો ઊંડો ભાવ

અહોઈ અષ્ટમીના દિવસે કરવામાં આવતી દરેક વિધિ પાછળ એક ચોક્કસ આધ્યાત્મિક અને નૈતિક અર્થ છુપાયેલો છે.

આ પૂજામાં પહેરવામાં આવતી ચાંદીની સ્યાહૂની માળા એક અત્યંત ભાવુક પ્રતીક છે. પરિવારમાં જેટલા સંતાનો હોય, તેમના નામથી ચાંદીના ગોળ દાણા તે માળામાં પરોવવામાં આવે છે. સંતાનના લગ્ન થાય ત્યારે પણ નવા દાણા ઉમેરાય છે. પૂજા વખતે માતા એ માળા હાથમાં રાખીને કથા સાંભળે છે અને દિવાળી સુધી તેને ગળામાં ધારણ કરે છે. આ વિધિ યાદ અપાવે છે કે સંતાનનું જીવન કેટલું કોમળ છે અને તેને હંમેશાં ધર્મ અને સ્નેહના તાંતણે બાંધી રાખવું જોઈએ.

તારાઓને અર્ઘ્ય આપવાનો નિયમ હિન્દુ ધર્મની વ્યવહારુ દયા દર્શાવે છે. કરવા ચોથ પૂનમ પછી તરત આવે છે, તેથી એ દિવસે ચંદ્ર વહેલો ઊગી જાય છે. પરંતુ વદ પક્ષની આઠમ આવતાં સુધીમાં ચંદ્ર નીકળવાનો સમય મધ્યરાત્રિની નજીક પહોંચી જાય છે. આખો દિવસ અન્ન-જળ વિના રહેલી માતા જો છેક અડધી રાત સુધી પાણી ન પીએ, તો તેનું સ્વાસ્થ્ય બગડી શકે છે અને ઘરની રોજિંદી જવાબદારીઓ ખોરવાઈ શકે છે. તેથી આપણા શાસ્ત્રકારોએ સાંજે આકાશમાં દેખાતા પ્રથમ તારાઓને અર્ઘ્ય આપીને વ્રત પૂર્ણ કરવાની છૂટ આપી છે. તારા માર્ગ બતાવે છે, અને માતા પ્રાર્થના કરે છે કે તેના બાળકો પણ જીવનના સંઘર્ષો વચ્ચે સાચા માર્ગે આગળ વધે.

પ્રાણીઓનું માતૃત્વ અને આધુનિક પર્યાવરણીય વિચાર

જ્યારે આપણે અહોઈ અષ્ટમીની કથામાં પોતાના બચ્ચાં માટે દરમાં આક્રંદ કરતી સાહુડીનો પ્રસંગ વાંચીએ છીએ, ત્યારે તે આજના પર્યાવરણ વિજ્ઞાનની ઘણી નજીક જણાય છે.

વીસમી સદીના જાણીતા વિચારક આર્ને નેસે એક મહત્વનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો હતો, જેને ડીપ ઇકોલોજી એટલે કે ગહન પારિસ્થિતિકી કહેવામાં આવે છે. તેમનું કહેવું હતું કે પ્રકૃતિના દરેક જીવનું પોતાનું એક સ્વતંત્ર મૂલ્ય છે, ભલે તે માણસના કોઈ કામમાં આવતું હોય કે ન આવતું હોય. કુદરત માત્ર માણસના ઉપભોગ માટે બનેલી કોઈ નિર્જીવ વસ્તુ નથી.

અહોઈ અષ્ટમીની કથા આ જ વાત શીખવે છે. પેલી સ્ત્રી કોઈ ખરાબ ભાવનાથી જંગલમાં નહોતી ગઈ. તે કોઈ શિકાર કરવા નહોતી ગઈ. તે તો માત્ર પોતાના ધાર્મિક તહેવાર માટે પવિત્ર માટી લેવા ગઈ હતી. તેમ છતાં કથા કહે છે કે તમારો હેતુ ગમે તેટલો સારો હોય, તે તમને બીજા કોઈ જીવનું ઘર ઉજાડવાનો અધિકાર આપતો નથી. મનુષ્યની સંસ્કૃતિનો કોઈ પણ ઉત્સવ નિર્દોષ જીવોની કબર પર રચી શકાય નહીં.

પ્રાણીઓના વર્તન પર દાયકાઓ સુધી સંશોધન કરનારા આધુનિક વિદ્વાનો, જેવા કે ફ્રાન્સ ડી વાલ, માર્ક બેકોફ અને જેન ગુડોલે પોતાના અભ્યાસોમાં સાબિત કર્યું છે કે સસ્તન પ્રાણીઓમાં પોતાના સંતાનો પ્રત્યે ઊંડો સ્નેહ અને શોકનો ભાવ હોય છે. જ્યારે કોઈ વાનર, હાથી કે અન્ય પ્રાણીનું બચ્ચું મરી જાય છે, ત્યારે માતા ઘણા દિવસો સુધી ખાવા-પીવાનું છોડી દે છે, રડે છે અને ભારે આઘાતમાં સરી પડે છે.

આપણા પ્રાચીન ઋષિઓ પાસે આજના જેવી લેબોરેટરી કે સાધનો નહોતા. પરંતુ તેમની પાસે કુદરતને બારીકાઈથી જોવાની અત્યંત સંવેદનશીલ દ્રષ્ટિ હતી. તેમણે સદીઓ પહેલાં સમજી લીધું હતું કે માતાનું હૃદય માણસનું હોય કે કોઈ જંગલી પ્રાણીનું, વહાલની ભાષા અને વિયોગનું દર્દ બંનેમાં સરખાં જ હોય છે. આ જ સત્યને લોકોના દિલમાં કાયમ માટે અંકિત કરવા તેમણે આ પર્વની રચના કરી હતી.

નૈતિકતા અને આધુનિક વિજ્ઞાન વચ્ચેની સ્પષ્ટ સીમારેખા

અહીં આપણે એ વાત સ્પષ્ટ સમજવી જોઈએ કે પ્રાચીન કથાઓનો આ દ્રષ્ટિકોણ ક્યાં સુધી આધુનિક વિચારો સાથે મેળ ખાય છે અને ક્યાં બંનેની દિશા અલગ પડે છે.

આ બંને વચ્ચેનો વાસ્તવિક સંબંધ નૈતિક, માનસિક અને પર્યાવરણીય છે. આ વ્રત એ વાતનો જીવંત પુરાવો છે કે આપણા સમાજે વન્યજીવોના કુદરતી રહેઠાણોનું રક્ષણ અને જીવોની લાગણીઓને ધાર્મિક જીવનનો અભિન્ન ભાગ બનાવ્યા હતા.

પરંતુ આપણે આને કોઈ જાદુઈ કે ભૌતિક વિજ્ઞાનનો દાવો ગણવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રાણીઓના શોકને મગજની જૈવિક રચના અને ઉત્ક્રાંતિના આધારે સમજાવે છે. વિજ્ઞાન એ વાતને સ્વીકારતું નથી કે કોઈ પ્રાણીના મુખમાંથી નીકળેલો શાપ સીધો કોઈ માણસના હૃદયના ધબકારા રોકી શકે, અથવા દીવાલ પર માટીનું ચિત્ર દોરી દેવાથી બાળકોની શારીરિક બીમારીઓ આપોઆપ મટી જાય.

સોશિયલ મીડિયા પર તહેવારો વખતે ફેલાવવામાં આવતી વાહિયાત વાતોથી પણ દૂર રહેવું જરૂરી છે. કેટલાક લોકો એવો દાવો કરવા લાગે છે કે અષ્ટમીના દિવસે ભૂખ્યા રહેવાથી માતાના ડીએનએમાં એવો ફેરફાર થાય છે જે બાળકના કોષોનું રક્ષણ કરે છે, અથવા સાહુડીના દરમાંથી કોઈ ખાસ પ્રકારના કિરણો નીકળે છે જેને પ્રાચીન ઋષિઓએ માપ્યા હતા. આવા દાવાઓનો સંસ્કૃત ગ્રંથોમાં કોઈ ઉલ્લેખ નથી અને વિજ્ઞાનમાં પણ તેનો કોઈ આધાર નથી.

અહોઈ અષ્ટમીનું ગૌરવ કોઈ ખોટા વિજ્ઞાનના ટેકા પર નિર્ભર નથી. તેનું સાચું સૌંદર્ય તેની નૈતિક સચ્ચાઈમાં છે. આજે જ્યારે આખી દુનિયામાં વિકાસના નામે જંગલો કપાઈ રહ્યા છે અને વન્યજીવોના આશ્રય છીનવાઈ રહ્યા છે, ત્યારે સદીઓ જૂનું આ વ્રત આપણને થોભીને એ વિચારવા મજબૂર કરે છે કે આપણા પગ નીચે કોઈ નાનકડા જીવની દુનિયા તો નથી કચડાઈ રહી ને.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

અહોઈ અષ્ટમી પર માત્ર દેવીની જગ્યાએ સાહુડી અને તેના બચ્ચાંનું ચિત્ર કેમ દોરાય છે?

આ વિધાન પ્રત્યક્ષ પ્રાયશ્ચિત્તનું પ્રતીક છે. મૂળ કથા મુજબ પરિવાર પર સંકટ એક વન્ય પ્રાણી માતાના બચ્ચાંના અજાણતા થયેલા મૃત્યુના કારણે આવ્યું હતું. શાસ્ત્રોનો નિયમ છે કે જે જીવને તમે પીડા પહોંચાડી હોય, તેની ઉપેક્ષા કરીને માત્ર ઈશ્વર પાસે ક્ષમા માંગી શકાતી નથી. દીવાલ પર સાહુડી અને તેના બચ્ચાંને દોરીને પૂજવા એ વાતની સ્વીકૃતિ છે કે પ્રાણીનું માતૃત્વ પણ મનુષ્યના માતૃત્વ જેટલું જ પવિત્ર છે.

કરવા ચોથની જેમ અહોઈ અષ્ટમી પર ચંદ્રને અર્ઘ્ય કેમ નથી અપાતું?

વદ પક્ષની આઠમે ચંદ્ર ઘણો મોડો, લગભગ અડધી રાત્રે ઊગે છે. આખો દિવસ નિર્જળા રહેલી માતા જો છેક અડધી રાત સુધી પાણી ન પીએ, તો તેનું સ્વાસ્થ્ય બગડી શકે છે. શાસ્ત્રોએ શરીરને કષ્ટથી બચાવવા માટે સાંજે આકાશમાં તારાઓ જોઈને અર્ઘ્ય આપવાની છૂટ આપી છે. તારાઓ સાચો માર્ગ બતાવનાર અને અડગ રક્ષણના પ્રતીક છે.

અહોઈ માતાનું શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ કયું છે?

અહોઈ માતા એ ભગવતી પાર્વતીનું જ વાત્સલ્યસભર લોક-સ્વરૂપ છે. પુરાણો અનુસાર તેમનો સંબંધ ષષ્ઠી દેવી એટલે કે દેવસેના સાથે છે, જે નાના બાળકોનું રક્ષણ કરે છે અને અકાળ મૃત્યુથી બચાવે છે. તેમને સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ પણ માનવામાં આવે છે, જેમણે દેવસેનાપતિ કાર્તિકેયનું પાલન-પોષણ કર્યું હતું.

અહોઈ અષ્ટમી અને મથુરાના રાધા કુંડ સ્નાન વચ્ચે શું સંબંધ છે?

આ જ દિવસે વૈષ્ણવ પરંપરામાં બહુલાષ્ટમી ઉજવાય છે, જે બહુલા ગાયના સત્ય અને માતૃત્વનું પર્વ છે. પદ્મ પુરાણ અનુસાર કારતક વદ આઠમે જ મધ્યરાત્રિએ રાધા કુંડ પ્રગટ થયો હતો. આ દિવસે રાધા કુંડમાં સ્નાન કરવાથી સંતાન સંબંધી કષ્ટો દૂર થાય છે. બંને પરંપરાઓ જીવસૃષ્ટિ પ્રત્યે કરુણા અને માતૃત્વના આદર પર કેન્દ્રિત છે.

પ્રામાણિક ગ્રંથો અને સ્ત્રોત

• ભવિષ્યોત્તર પુરાણ (પરંપરાગત વ્રત-કથા સંગ્રહો)
• નિર્ણયસિંધુ, કમલાકર ભટ્ટ (1612)
• ધર્મસિંધુ, કાશીનાથ ઉપાધ્યાય (1790)
• વ્રતરાજ, વિશ્વનાથ શર્મા
• મનુસ્મૃતિ (અધ્યાય 3 અને 11)
• બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ (પ્રકૃતિ ખંડ, અધ્યાય 43)
• દેવી ભાગવત પુરાણ (સ્કંધ 9, અધ્યાય 46)
• રઘુવંશ મહાકાવ્ય, કાલિદાસ (પ્રથમ અને દ્વિતીય સર્ગ)
• અથર્વવેદ, ભૂમિ સૂક્ત (12.1)
• પ્રાણી વર્તન અને સસ્તન માતૃત્વના અભ્યાસો (ફ્રાન્સ ડી વાલ, માર્ક બેકોફ અને જેન ગુડોલનું સંશોધન)
• ગહન પારિસ્થિતિકીના સિદ્ધાંતો (આર્ને નેસ)

આ મૂળ ગ્રંથોમાં જે કહેવાયું છે તે દર્શાવે છે; આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી માત્ર એક અર્થઘટન છે, કોઈ સાબિત થયેલ તારણ નથી.