શરદ પૂર્ણિમા અને રાસલીલા: પ્રાચીન ગ્રંથના શ્રોતાએ જ જ્યારે પૂછ્યા હતા આકરા સવાલો

જો તમે ગુજરાતમાં મોટા થયા હોવ, તો શરદ પૂનમની રાત સાથે તમારી ઘણી મીઠી યાદો જોડાયેલી હશે. નવરાત્રિના ઉત્સાહ પછી આવતી આ પૂનમે ઘરના ધાબે કે અગાશીમાં દૂધ-પૌંઆ અથવા ચોખાની ખીરનો વાટકો પાતળા મલમલના કપડાથી ઢાંકીને ચંદ્રના અજવાળામાં મૂકવામાં આવે છે. વડીલો હંમેશાં પ્રેમથી કહેતા આવ્યા છે કે આ રાતે આકાશમાંથી ચંદ્રમા અમૃત વરસાવે છે, એટલે સવારે આ પ્રસાદ ખાવાથી શરીર નિરોગી રહે છે.

આ જ રાત્રે મંદિરોમાં અને કથાઓમાં આને મહારાસની રાત કહેવામાં આવે છે. વૃંદાવનના વનમાં શ્રીકૃષ્ણની વાંસળી વાગી હતી અને ગોપીઓ સાથે યમુનાના તટે રાસ રચાયો હતો.

સાચું કહું તો કોઈપણ વિચારશીલ વ્યક્તિના મનમાં આ બંને બાબતો જોઈને એક સહજ મૂંઝવણ થાય. એક તરફ ધાબે બેસીને દૂધ-પૌંઆ ખાવાની નિર્દોષ પારિવારિક પરંપરા છે, અને બીજી તરફ એક એવો પ્રસંગ છે જે સામાન્ય નજરે જોતાં સામાજિક મર્યાદાની વિરુદ્ધ લાગે. જો તમારા મનમાં પણ ક્યારેય આવો સંકોચ થયો હોય, તો ચિંતા કરશો નહીં. હજારો વર્ષ પહેલાં જ્યારે પહેલી વાર આ કથા કહેવામાં આવી હતી, ત્યારે એના સૌથી પહેલા શ્રોતાએ પણ આ જ આકરો પ્રશ્ન પોતાના ગુરુ સામે મૂકી દીધો હતો.

ભાગવત પુરાણમાં મૂળ શું લખાયું છે

રાસલીલાનું સૌથી પ્રમાણભૂત અને ઊંડાણપૂર્વકનું વર્ણન શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણના દસમા સ્કંધમાં મળે છે. અધ્યાય 29 થી લઈને અધ્યાય 33 સુધીના પાંચ પ્રકરણોને પરંપરામાં 'રાસ-પંચાધ્યાયી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિષ્ણુ પુરાણ અને હરિવંશમાં પણ આ પ્રસંગ આવે છે, પરંતુ ભાગવત પુરાણે આના પર સૌથી ગંભીર તાત્વિક વિચાર રજૂ કર્યો છે.

આ પ્રસંગની શરૂઆત 29મા અધ્યાયના પહેલા જ શ્લોકથી ખૂબ ગંભીર રીતે થાય છે:

ભગવાનપિ તા રાત્રીઃ શરદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ ।
વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામુપાશ્રિતઃ ॥

આ શ્લોકનો સીધો અર્થ એ છે કે ખીલેલાં ચમેલીના ફૂલોથી સુગંધિત શરદ ઋતુની રાત્રિઓ જોઈને, ભગવાને પોતાની યોગમાયાનો આશ્રય લઈને દિવ્ય લીલા કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

અહીં ગ્રંથ એક વાત સ્પષ્ટ કરી દે છે. શ્રીકૃષ્ણનો આ વિચાર કોઈ સાંસારિક વાસના કે મોહમાંથી નહોતો જન્મ્યો. તેમણે પોતાની આંતરિક શક્તિ એટલે કે યોગમાયાનો આશ્રય લીધો હતો, નહીં કે મહામાયાનો, જે સામાન્ય જીવોને અજ્ઞાન અને શરીરના બંધનમાં રાખે છે.

ત્યારબાદ 33મા અધ્યાયમાં યમુનાના શ્વેત રેતાળ પટ પર રાસમંડળનું વર્ણન આવે છે. ગ્રંથ નોંધે છે કે બબ્બે ગોપીઓની વચ્ચે શ્રીકૃષ્ણનું એક-એક રૂપ પ્રગટ થયું. તેઓ સેંકડો ગોપીઓ સાથે એક જ સમયે નૃત્ય કરી રહ્યા હતા, છતાં પોતાની ચેતનામાં અખંડ અને એક જ હતા.

આ વર્ણન સાંભળીને ગંગા કિનારે પોતાના અંતિમ દિવસો ગણી રહેલા રાજા પરીક્ષિત હાથ જોડીને ચૂપ ન બેઠા. તેમના મનમાં ગંભીર નૈતિક આંચકો લાગ્યો. તેમણે સુખદેવજીને વચ્ચે જ રોકીને 33મા અધ્યાયના 26થી 29મા શ્લોકમાં સીધા સવાલો પૂછ્યા:

સંસ્થાપનાય ધર્મસ્ય પ્રશમાય ચ ચેતસામ્ ।
અવતીર્ણો હિ ભગવાનંશેન જગદીશ્વરઃ ॥
સ કથં ધર્મસેતૂનાં વક્તા કર્તાભિરક્ષિતા ।
પ્રતીપમાચરદ્ બ્રહ્મન્ પરદારભિમર્શનમ્ ॥

પરીક્ષિતે પૂછ્યું કે ભગવાનનો અવતાર તો ધર્મની સ્થાપના કરવા અને મનની ચંચળ વાસનાઓને શાંત કરવા માટે થયો હતો. તેઓ પોતે ધર્મની મર્યાદાઓના શિક્ષક, પાલક અને રક્ષક છે. તો પછી તેમણે પારકી સ્ત્રીઓનો આલિંગન કરીને મર્યાદાથી સાવ વિપરીત આચરણ કેમ કર્યું?

પરીક્ષિતનો આ પ્રશ્ન કોઈ સામાન્ય જિજ્ઞાસા નહોતો. તેમણે 'ધર્મ-સેતુ' એટલે કે સામાજિક વ્યવસ્થાની પાળ અને 'પર-દારાભિમર્શન' એટલે કે અન્યની પત્નીઓનો સ્પર્શ જેવા કાયદાકીય શબ્દો વાપર્યા. તેમનો સ્પષ્ટ તર્ક હતો કે જો જગતનો માર્ગદર્શક જ મર્યાદા તોડે, તો પછી સામાન્ય માણસ માટે ધર્મનું શું મહત્વ રહી જાય?

શુકદેવજીએ આ કઠિન પ્રશ્નને જરાય ટાળ્યો નહીં. તેમણે ચાર પગથિયાંમાં ખૂબ સચોટ ખુલાસો કર્યો, જે આખી કથાનો દાર્શનિક આધાર છે.

પ્રથમ પગથિયું પરમ તત્વની સ્વાભાવિક પવિત્રતા છે. શુકદેવજીએ કહ્યું કે જેમ ધગધગતા અગ્નિમાં લાકડું નાખો, શુદ્ધ ઘી હોમો કે કચરો નાખો, અગ્નિ બધાને ભસ્મ કરી દે છે અને પોતે ક્યારેય અશુદ્ધ થતો નથી. તેવી જ રીતે જે આખી સૃષ્ટિનો મૂળ સ્ત્રોત છે, તે પોતાની જ બનાવેલી પ્રકૃતિના સંપર્કથી ક્યારેય મલિન થઈ શકતો નથી.

બીજું પગથિયું સામાન્ય મનુષ્યો માટેનો કડક નિષેધ છે. શુકદેવજીએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી કે કોઈપણ સામાન્ય માણસે મનથી પણ આ આચરણની નકલ કરવાનો વિચાર ન કરવો જોઈએ. જે મૂર્ખ અહંકારમાં આવીને આવું કરશે તેનો વિનાશ થશે. તેમણે ઉદાહરણ આપ્યું કે સમુદ્ર મંથનમાંથી નીકળેલું હળાહળ ઝેર માત્ર ભગવાન શિવ પી શક્યા હતા. જો કોઈ સામાન્ય માણસ એ ઝેર પીવાની નકલ કરે તો તે તરત જ મૃત્યુ પામે. જ્યાં સુધી તમારામાં ઝેર પચાવવાની તાકાત ન હોય, ત્યાં સુધી તમને ઈશ્વરની લીલાઓની નકલ કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

ત્રીજું પગથિયું અંતર્યામી તત્વની સમજણ છે. શ્રીકૃષ્ણ બહાર ઊભેલી કોઈ અલગ વ્યક્તિ નથી; તેઓ ગોપીઓની અંદર, તેમના પતિઓની અંદર અને આ સંસારના તમામ જીવોના હૃદયમાં સાક્ષી રૂપે બિરાજે છે. સાંસારિક વ્યભિચાર ત્યારે બને જ્યારે એક અહંકાર બીજા વ્યક્તિના હક પર તરાપ મારે. પરંતુ જે બધાનો મૂળ આત્મા છે, તેનાથી પરકું કોણ હોઈ શકે? આ સાથે ગ્રંથ એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે યોગમાયાના પ્રભાવથી તે રાત્રે વ્રજના દરેક પતિને એવો જ અનુભવ થયો હતો કે તેની પત્ની ઘરે તેની પાસે જ શાંતિથી સૂતી છે.

ચોથું પગથિયું વૈરાગ્યની કસોટી હતી જે 29મા અધ્યાયમાં થઈ ચૂકી હતી. ગોપીઓ જ્યારે અડધી રાતે વનમાં પહોંચી, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેમને મીઠા આવકાર આપવાને બદલે પાછા વળી જવાની કડક આજ્ઞા આપી હતી. તેમણે કહ્યું કે સ્ત્રીઓએ ઘેર જઈને પોતાના પરિવાર અને બાળકોની સેવા કરવી જોઈએ. ગોપીઓએ તેના જવાબમાં ઉપનિષદ જેવો ઊંડો જવાબ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ઝાડના મૂળમાં પાણી સીંચવાથી બધી ડાળીઓ અને પાંદડાઓને પોષણ મળી જાય છે. મૂળ આત્માની સેવા કરવાથી સંસારના બધા સંબંધો આપોઆપ સાર્થક થઈ જાય છે.

શુકદેવજી 33મા અધ્યાયના 39મા શ્લોકમાં આ કથાનો સાચો હેતુ સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે જે વ્યક્તિ સાચી શ્રદ્ધાથી આ લીલાનું અધ્યયન કરે છે, તેના હૃદયનો જૂનો રોગ એટલે કે સ્વાર્થી કામવાસના હંમેશ માટે નાશ પામે છે. આ કથા વાસના જગાડવા માટે નહીં, પણ વાસનાને મૂળમાંથી મટાડવાની આધ્યાત્મિક દવા છે.

આ રાત સાથે જોડાયેલા સંસ્કૃત શબ્દોનો સાચો અર્થ

જ્યારે આપણે પ્રાચીન ગ્રંથોને સામાન્ય ભાષામાં સમજીએ છીએ, ત્યારે સંસ્કૃતના મૂળ શબ્દોનો ઊંડો અર્થ ઘણીવાર છૂટી જાય છે. આ વિષયને સમજવા માટે કેટલાક પારિભાષિક શબ્દોનો અર્થ જાણવો જરૂરી છે.

પહેલો શબ્દ છે રાસ. આ શબ્દ 'રસ' ધાતુ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ છે કોઈ તત્વનો સાચો આનંદ કે અનુભવ કરવો. તૈત્તિરીય ઉપનિષદનું વિધાન છે કે પરમાત્મા પોતે જ રસ સ્વરૂપ છે. રાસ એ કોઈ સામાન્ય નાચગાન નથી. તે એક ગોળાકાર નૃત્ય છે જેમાં કેન્દ્રથી વર્તુળના દરેક બિંદુનું અંતર સરખું હોય છે. આ દર્શાવે છે કે પરમ ચેતના દરેક જીવના હૃદયમાં કોઈ ભેદભાવ વિના સમાન રીતે રહેલી છે.

બીજો ભેદ છે યોગમાયા અને મહામાયા વચ્ચેનો. મહામાયા એ ભૌતિક શક્તિ છે જે મનુષ્યને પોતાના શરીર સાથે બાંધી રાખે છે અને સંસારમાં અહંકાર ઊભો કરે છે. જ્યારે યોગમાયા એ ઈશ્વરની આંતરિક આધ્યાત્મિક શક્તિ છે, જેના દ્વારા તેઓ પોતાની દિવ્યતા ગુમાવ્યા વિના ભક્ત સાથે અંગત અને અત્યંત નિકટનો સંબંધ બાંધે છે.

ત્રીજો તફાવત છે કામ અને પ્રેમ વચ્ચેનો. પરંપરાના આચાર્યોએ આ ભેદ ખૂબ સુંદર રીતે સમજાવ્યો છે. પોતાની ઇન્દ્રિયો, પોતાના મન અને પોતાના સુખ માટે જે ઇચ્છા થાય તેને 'કામ' કહેવાય. તેનાથી સાવ વિપરીત, પોતાના સ્વાર્થનો ત્યાગ કરીને સામેવાળાના આનંદમાં સંપૂર્ણ સમર્પિત થઈ જવું તેને 'પ્રેમ' કહેવાય. કામનો સ્વભાવ બીજા પર અધિકાર જમાવવાનો છે, જ્યારે પ્રેમનો સ્વભાવ પોતાને ઓગાળી દેવાનો છે.

ભાગવતમાં શ્રીકૃષ્ણ માટે આત્મારામ અને આપ્તકામ શબ્દો વપરાયા છે. આત્મારામ એટલે જે પોતાના આત્માના આનંદમાં જ સંતુષ્ટ છે, જેને બહારથી કોઈ સુખની જરૂર નથી. આપ્તકામ એટલે જેની બધી જ કામનાઓ પહેલેથી પૂર્ણ થયેલી છે. શ્રીકૃષ્ણ કોઈ એકલતા દૂર કરવા માટે રાસ નહોતા રમતા; તેમનો રાસ તો પોતાના આંતરિક આનંદનો સહજ ઉભરો હતો.

સ્કંદ પુરાણમાં આ રાતને કોજાગરી કહેવામાં આવી છે, જે કો જાગર્તિ વાક્ય પરથી આવ્યો છે. તેનો અર્થ થાય છે, 'કોણ જાગે છે?' આ પ્રશ્ન માત્ર ઊંઘ ન લેવા પૂરતો નથી. આ ચેતનાની જાગૃતિનો સવાલ છે કે આપણે જાગ્રત છીએ કે અજ્ઞાનની ઊંઘમાં સૂતેલા છીએ.

શુકદેવજી જે હૃદ્રોગ શબ્દ વાપરે છે, તેનો અર્થ છે હૃદયનો રોગ. ભૌતિક વસ્તુઓ અને નશ્વર શરીરોમાંથી સુખ મેળવવાની સતત તરસ જ એ રોગ છે, જે મનુષ્યને ક્યારેય શાંતિથી જીવવા દેતી નથી.

ગ્રંથોમાં સોમ અને ચંદ્રિકાનો વિશેષ ઉલ્લેખ છે. સોમ એટલે ચંદ્રમાની શીતળ અને પોષક શક્તિ. ચંદ્રિકા એટલે ચાંદની. ચોમાસું પૂરું થયા પછી શરદ ઋતુની ચાંદની સૌથી નિર્મળ હોય છે, કારણ કે આકાશમાંથી વાદળો અને ધૂળ સાફ થઈ ગયા હોય છે.

પ્રાચીન આચાર્યોએ આ લીલાને કેવી રીતે સમજાવી

ભારતીય દર્શનની જુદી જુદી શાખાઓએ શરદ પૂર્ણિમા અને રાસલીલાને પોતપોતાની રીતે જોઈ છે, અને આ બધા અર્થઘટનોમાં એક અદભુત ગંભીરતા છે.

અદ્વૈત વેદાંતના વિદ્વાન શ્રીધર સ્વામીએ પોતાની ભાવાર્થ-દીપિકા ટીકામાં રાસલીલાને આત્મસાક્ષાત્કારનું સુંદર રૂપક ગણાવ્યું છે. તેમના મતે, વ્રજની ગોપીઓ કોઈ સામાન્ય સ્ત્રીઓ નથી, પરંતુ એવા સાધકોની શુદ્ધ ચિત્તવૃત્તિઓ છે જેમણે દેહના મોહ અને સામાજિક ઉપાધિઓથી મુક્તિ મેળવી લીધી છે. મધ્યરાત્રિનું શાંત વન એ ધ્યાનની એકાંત ભૂમિ છે. જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ દરેક બે ગોપીઓ વચ્ચે પ્રગટ થાય છે, ત્યારે એ અદ્વૈત સત્યનો સાક્ષાત્કાર થાય છે કે એક જ અખંડ બ્રહ્મ દરેક હૃદયમાં એકસરખી રીતે વ્યાપ્ત છે.

ગૌડીય વૈષ્ણવ પરંપરાના આચાર્યો જીવ ગોસ્વામી અને વિશ્વનાથ ચક્રવર્તી ઠાકુરે આને માત્ર કલ્પના કે રૂપક માનવાનો ઇનકાર કર્યો છે. તેઓ માને છે કે આ લીલા દિવ્ય આધ્યાત્મિક વાસ્તવિકતામાં બનેલી સાચી ઘટના છે. તેમના અનુસાર ગોપીઓ એ ભગવાનની પોતાની આહ્લાદિની શક્તિનું જ વિસ્તરણ છે.

આ આચાર્યો 29મા અધ્યાયના એ પ્રસંગ તરફ ધ્યાન દોરે છે જ્યાં ગોપીઓમાં થોડોક અહંકાર આવ્યો હતો કે કૃષ્ણ ફક્ત તેમના જ વશમાં છે. જે ક્ષણે આ ભાવ આવ્યો, તે જ ક્ષણે શ્રીકૃષ્ણ અદ્રશ્ય થઈ ગયા. ત્યાર પછી ગોપીઓ જે વિરહમાં તડપી, તે 31મા અધ્યાયમાં 'ગોપી-ગીત' રૂપે અમર થઈ ગયું. વૈષ્ણવ પરંપરા શીખવે છે કે જ્યાં સુધી અહંકારનો છેલ્લો અંશ પણ વિરહની આગમાં બળીને ભસ્મ ન થાય, ત્યાં સુધી દિવ્ય મિલન શક્ય નથી.

ત્રીજો દ્રષ્ટિકોણ પુષ્ટિમાર્ગના સંસ્થાપક મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યજીનો છે. તેમણે પોતાની સુબોધિની ટીકામાં આ પાંચ અધ્યાયોને 'નિરોધ-લીલા' કહી છે. નિરોધ એટલે સંસારના તમામ પ્રપંચો અને ચિંતાઓને ભૂલીને માત્ર ભગવાનના સ્વરૂપમાં આસક્ત થઈ જવું. વલ્લભાચાર્યજીના મતે શરદ પૂર્ણિમા એ પ્રભુની કૃપાનું પૂર્ણ ફળ છે, જે કોઈ કર્મકાંડથી નહીં પણ માત્ર સમર્પણથી મળે છે.

આની સાથે સ્કંદ પુરાણ અને ભવિષ્યોત્તર પુરાણની સ્માર્ત પરંપરા જોડાયેલી છે. તેમાં લક્ષ્મીજીની ઉપાસના મુખ્ય છે. એવી માન્યતા છે કે આ રાત્રે લક્ષ્મીજી આકાશમાંથી પૃથ્વી પર નજર કરે છે અને પૂછે છે કે કોણ જાગે છે. જે લોકો રાત્રે જાગીને પ્રભુભક્તિ, અધ્યયન અને ઉપવાસ કરે છે, તેમને માનસિક સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ મળે છે. જે લોકો આળસમાં ઊંઘતા રહે છે, તેમના ઘરમાં જડતા અને દરિદ્રતા પ્રવેશે છે.

ઉપનિષદ અને આયુર્વેદ સાથેનો ઊંડો સંબંધ

શરદ પૂર્ણિમાનો વિચાર માત્ર કોઈ એક પુરાણ પૂરતો સીમિત નથી. તેના મૂળ આપણા ઉપનિષદો અને આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં ખૂબ ઊંડે સુધી વિસ્તરેલા છે.

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના બીજા અધ્યાયમાં યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષિ પોતાની પત્ની મૈત્રેયીને એક બહુ મોટો સત્ય સમજાવે છે:

ન વા અરે પત્યુઃ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતી, આત્મનસ્તુ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતી ।
ન વા અરે જાયાયાઃ કામાય જાયા પ્રિયા ભવતી, આત્મનસ્તુ કામાય જાયા પ્રિયા ભવતી ॥

તેમણે કહ્યું કે પતિના સુખ માટે પત્નીને પતિ વહાલો નથી હોતો, પણ પોતાના આત્માના સુખ માટે પતિ વહાલો હોય છે. પત્નીના સુખ માટે પતિને પત્ની વહાલી નથી હોતી, પણ આત્મા માટે જ બધું વહાલું લાગે છે.

ભાગવતમાં ગોપીઓનું વર્તન આ ઉપનિષદના વચનનું જીવંત ઉદાહરણ છે. જ્યારે કોઈ માણસ બીજા માણસને પ્રેમ કરે છે, ત્યારે અજાણતામાં તે સામા માણસમાં રહેલા ચેતન આત્માને જ શોધતો હોય છે. ગોપીઓએ તે મૂળ સ્ત્રોતને સીધો ઓળખી લીધો હતો. તેમનો પ્રેમ સામાજિક સંબંધોનો અનાદર નહોતો, પણ પ્રેમની ઉત્પત્તિના મૂળ સુધી પહોંચવાની યાત્રા હતી.

નારદ ભક્તિ સૂત્રમાં પણ નારદજીએ ગોપીઓના પ્રેમને ભક્તિનો સર્વોચ્ચ આદર્શ ગણાવ્યો છે. સૂત્ર 21માં તેઓ કહે છે કે શ્રેષ્ઠ પ્રેમનું ઉદાહરણ વ્રજની ગોપીઓ છે. પરંતુ સાથે સૂત્ર 22માં ચેતવણી પણ આપે છે કે તેઓ આટલી નિકટતા હોવા છતાં ભગવાનના ઈશ્વરીય રૂપને ક્યારેય ભૂલી નહોતી.

આ તહેવારનું સૌથી વ્યવહારુ પાસું આયુર્વેદમાં મળે છે. ચરક સંહિતાના સૂત્ર-સ્થાનના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં શરદ ઋતુચર્યાનું ખૂબ ઝીણવટભર્યું વર્ણન છે.

આયુર્વેદ કહે છે કે ચોમાસામાં ભેજ અને ખાટા પાણીને કારણે શરીરમાં પિત્ત ધીમે ધીમે જમા થતું રહે છે. જેવો આસો મહિનો બેસે અને વાદળો હટી જાય, એટલે અચાનક આકરો તડકો પડે છે. આ અચાનક ગરમીને કારણે શરીરમાં સંચિત થયેલું પિત્ત ભડકે બળે છે, જેને 'પિત્ત-પ્રકોપ' કહેવાય છે. તેના લીધે મોસમી તાવ, એસિડિટી, ચામડીના રોગ અને લોહીની અશુદ્ધિઓ થાય છે.

આ પિત્તને શાંત કરવા માટે મહર્ષિ ચરક મધુર, તૂરા અને કડવા સ્વાદવાળા હળવા ખોરાકની સલાહ આપે છે. તેઓ દૂધ, ચોખા અને સાકરથી બનેલી વાનગી એટલે કે ખીર કે દૂધ-પૌંઆ ખાવાની ભલામણ કરે છે. આ સાથે તેઓ ચંદ્રિકા-સેવન એટલે કે રાત્રે શરદ ઋતુની ચાંદનીમાં બેસવાનું વિધાન કરે છે. આયુર્વેદ માને છે કે શરદની ચાંદનીમાં શરીરની ગરમી અને પિત્તને શાંત કરવાનો કુદરતી ગુણ છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન અને કુદરતી વાતાવરણ શું કહે છે

આજના સમયમાં પ્રાચીન રીત-રિવાજોને સમજતી વખતે આપણે બે ખોટી માન્યતાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. એક તો એ કે આ બધું નર્યું અંધશ્રદ્ધા છે, અને બીજું એ કે આપણા પૂર્વજોએ અત્યારનું આધુનિક વિજ્ઞાન પહેલેથી શોધી લીધું હતું. સાચી વાત એ છે કે આપણા ઋષિઓએ કુદરતના ઋતુચક્ર અને માનવ શરીર વચ્ચેના સંબંધને બહુ બારીકાઈથી પારખ્યો હતો.

પહેલું કારણ વાતાવરણ અને પ્રકાશની સ્વચ્છતાનું છે. ચોમાસાના વરસાદ પછી ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના આકાશમાંથી ધૂળ, રજકણો અને પ્રદૂષણ ધોવાઈ જાય છે. ઓક્ટોબર મહિનામાં વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે. હવા ચોખ્ખી અને સૂકી હોવાથી પ્રકાશનું વિકિરણ બહુ ઓછું થાય છે. આ કારણે શરદ પૂનમનો ચંદ્ર વર્ષની અન્ય પૂનમ કરતાં વધુ તેજસ્વી અને સ્વચ્છ દેખાય છે.

શરીર વિજ્ઞાન અને સ્લીપ સાયન્સ દર્શાવે છે કે જ્યારે આંખો પર પૂર્ણિમાનો તીવ્ર પ્રકાશ પડે છે, ત્યારે શરીરમાં ઊંઘ લાવનારા મેલાટોનિન હોર્મોનનું ઉત્પાદન ઘટે છે. વીજળીની શોધ પહેલાં, આ અજવાળી રાતે લોકોમાં કુદરતી રીતે જ જાગૃતિ રહેતી હતી. શાસ્ત્રોએ આ કુદરતી જાગૃતિનો સદુપયોગ કરીને લોકોને આખી રાત જાગીને ધ્યાન અને સાધના કરવાનો નિયમ આપ્યો જેથી તેઓ કુદરત સાથે તાલ મિલાવી શકે.

બીજું પાસું વાનગીનું કુદરતી રીતે ઠંડુ થવાનું છે. જ્યારે ગરમ ખીર કે દૂધ-પૌંઆને ખુલ્લા આકાશ નીચે મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે તે રેડિયેટિવ કૂલિંગ દ્વારા ઝડપથી ઠંડા થાય છે. ઓક્ટોબરના દિવસોમાં બપોરે ગરમી હોય છે, પણ રાત્રે તાપમાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.

રાતની ઠંડી હવા અને ખુલ્લા આકાશના સંપર્કથી દૂધની આ વાનગી ઝડપથી ઠરી જાય છે. જૂના જમાનામાં જ્યારે ફ્રિજ નહોતા, ત્યારે દૂધને બગડતા અટકાવવાની આ શ્રેષ્ઠ કુદરતી રીત હતી.

પોષણની દ્રષ્ટિએ દૂધ, પૌંઆ કે ચોખા અને સાકરનું મિશ્રણ એ આલ્કલાઇન અને પચવામાં હળવો ખોરાક છે. તે પેટમાં વધેલા એસિડને શાંત કરે છે, પેટની અંદરની ત્વચાને ઠંડક આપે છે અને ઝડપથી શક્તિ આપે છે. આસો મહિનામાં જ્યારે શરીરમાં પિત્ત વધી ગયું હોય, ત્યારે આ આહાર સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ ગુણકારી સાબિત થાય છે.

ત્રીજું પાસું મનોવિજ્ઞાન સાથે જોડાયેલું છે. જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્લ યુંગે નોંધ્યું હતું કે જ્યારે માણસ પોતાની લાગણીઓ અને ઊર્જાને કાં તો દબાવી દે છે અથવા માત્ર વાસનામાં વહાવી દે છે, ત્યારે માનસિક અશાંતિ પેદા થાય છે. સાચો માનસિક વિકાસ ત્યારે થાય જ્યારે એ કાચી ઊર્જાને કોઈ ઉચ્ચ અને દિવ્ય આદર્શ તરફ વાળવામાં આવે.

રાજા પરીક્ષિતે સ્ત્રી અને પુરુષના આકર્ષણને માત્ર શારીરિક વાસના સમજી લીધું હતું. સુખદેવજીએ એ જ સ્પષ્ટ કર્યું કે રાસલીલાએ સામાન્ય આસક્તિને પરમાત્મા તરફ વાળીને મનુષ્યના મનને વાસનાના બંધનમાંથી મુક્ત કરી દીધું.

શાસ્ત્ર, કાવ્ય અને લોકમાન્યતાઓ વચ્ચેનો સાચો ભેદ

શાસ્ત્રોનું સાચું ગૌરવ જાળવવા માટે એ ખૂબ જરૂરી છે કે મૂળ ગ્રંથોની વાત અને પાછળથી ઉમેરાયેલી લોકમાન્યતાઓ વચ્ચેનો ભેદ આપણે સમજીએ.

શરદ પૂર્ણિમાએ ચંદ્રમાંથી સાચેસાચ કોઈ પ્રવાહી અમૃત ટપકે છે તેવો દાવો કરવો એ એક કાવ્યાત્મક ઉપમાને શાબ્દિક સત્ય માની લેવાની ભૂલ છે. શાસ્ત્રોમાં ચંદ્રના શીતળ અને શાંતિકારક ગુણને 'સોમ' કહેવાયો છે. સમય જતાં લોકસાહિત્યે એ કાવ્યને એવી રીતે રજૂ કર્યું જાણે આકાશમાંથી ટીપે-ટીપે અમૃત પડતું હોય. આધુનિક વિજ્ઞાનની કોઈ લેબોરેટરી કે ટેલિસ્કોપે ચંદ્ર પરથી અમૃત પડતું જોયું નથી.

મૂળ શાસ્ત્રો અને પાછળથી ઉમેરાયેલી લોકપરંપરાઓની સરખામણી નીચેના કોષ્ટક પરથી સ્પષ્ટ સમજી શકાય છે:

આ પરંપરાનું સાચું સૌંદર્ય કોઈ ચમત્કારમાં નથી. તેનો વાસ્તવિક ફાયદો એ છે કે આપણે ઋતુ બદલાતી વખતે પથ્ય અને શીતળ આહાર લઈએ, ચોખ્ખી રાતની તાજી હવાનો આનંદ લઈએ અને પોતાના મનને સંસારની માયામાંથી થોડીવાર બહાર કાઢીને ઈશ્વરીય વિચારમાં જોડીએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું શરદ પૂનમની રાત્રે ખરેખર ચંદ્રમાંથી અમૃત ટપકે છે?

ના. પ્રાચીન કાવ્યોમાં ચંદ્રના શીતળ અને પોષક પ્રકાશને સોમરસ કે અમૃત જેવો ગણાવ્યો છે. કવિઓની આ સુંદર કલ્પનાને લોકોએ ધીમે ધીમે શાબ્દિક સત્ય માની લીધી અને આકાશમાંથી દવા જેવું પ્રવાહી ટપકવાની લોકવાર્તા પ્રચલિત થઈ ગઈ.

રાજા પરીક્ષિતે રાસલીલા સામે વાંધો કેમ ઉઠાવ્યો હતો?

રાજા પરીક્ષિતને સામાજિક મર્યાદાની ચિંતા હતી. તેમનો તર્ક હતો કે જો ભગવાન પોતે જ પરણેલી સ્ત્રીઓ સાથે નૃત્ય કરશે, તો સામાન્ય સમાજમાં ધર્મ અને સદાચારની રક્ષા કેવી રીતે થશે. શુકદેવજીએ સમજાવ્યું કે ભગવાન સૌના અંતરાત્મા છે અને સામાન્ય મનુષ્યો માટે આ લીલાની નકલ કરવાનો સખત નિષેધ છે.

કોજાગરીનો અર્થ શું થાય છે અને આ પ્રશ્ન કોણ પૂછે છે?

કોજાગરી શબ્દ સંસ્કૃતના 'કો જાગર્તિ' પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે 'કોણ જાગે છે?' સ્કંદ પુરાણ અનુસાર આ રાત્રે લક્ષ્મીજી પૃથ્વીનું નિરીક્ષણ કરે છે અને જુએ છે કે કોણ આધ્યાત્મિક રીતે જાગ્રત છે. જે લોકો પ્રમાદ છોડીને સાધનામાં જાગે છે, તેમને સ્થિર લક્ષ્મી અને બુદ્ધિ મળે છે.

આયુર્વેદમાં આ રાત્રે ખીર કે દૂધ-પૌંઆ ખાવાનું કેમ કહ્યું છે?

ચોમાસા પછી શરદ ઋતુમાં તડકો વધવાથી શરીરમાં સંચિત થયેલું પિત્ત એકાએક ભડકે છે. દૂધ, ચોખા કે પૌંઆ અને સાકરથી બનેલો ખોરાક સ્વભાવે ઠંડો અને પિત્તનાશક છે. રાત્રે ચાંદનીમાં ઠારીને સવારે આ વાનગી ખાવાથી પેટની બળતરા અને પિત્ત શાંત થાય છે.

સ્રોત

આ લેખમાં જે મૂળ શાસ્ત્રીય ગ્રંથોનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે:

• શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ, દશમ સ્કંધ, અધ્યાય 29 થી 33 (રાસ-પંચાધ્યાયી).
• સ્કંદ પુરાણ, સનત્કુમાર-સંહિતા, કોજાગર-માહાત્મ્ય ખંડ.
• ભવિષ્યોત્તર પુરાણ, કોજાગર વ્રત પ્રકરણ.
• ચરક સંહિતા, સૂત્ર-સ્થાન, અધ્યાય 6 (ઋતુચર્યા: શરદ ઋતુ વિધાન).
• બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ, દ્વિતીય અધ્યાય, ચતુર્થ બ્રાહ્મણ (યાજ્ઞવલ્ક્ય-મૈત્રેયી સંવાદ).
• નારદ ભક્તિ સૂત્ર, સૂત્ર 21 અને 22.
• પ્રાચીન ભાષ્યો: શ્રીધર સ્વામીની ભાવાર્થ-દીપિકા, જીવ ગોસ્વામીનો પ્રીતિ-સંદર્ભ, વિશ્વનાથ ચક્રવર્તી ઠાકુરની સારાર્થ-દર્શિની અને વલ્લભાચાર્યજીની સુબોધિની.

જે આધુનિક વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રોનો સંદર્ભ લેવાયો છે:

• સ્વચ્છ વાતાવરણમાં પ્રકાશનું પ્રસરણ અને રેડિયેટિવ કૂલિંગ.
• માનવ શરીર વિજ્ઞાન, ચંદ્ર પ્રકાશ અને મેલાટોનિન નિયંત્રણ.
• મનોવિજ્ઞાનમાં મૂળ આવેગોનું ઉદાત્તીકરણ.

આ મૂળ ગ્રંથોમાં જે કહેવાયું છે તે દર્શાવે છે; ઉપર કરવામાં આવેલી આધુનિક વિજ્ઞાનની સરખામણી માત્ર અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત વૈજ્ઞાનિક શોધ નથી.