Language

ENहिગુ
Scripture Library

yogatattvopaniṣat · Chapter 1

1

ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai // tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
yogatattvaṃ pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā /
yacchṛtvā ca paṭhitvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate

2

viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ /
tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ

3

tamārādhya jagannāthaṃ praṇipatya pitāmahaḥ /
papraccha yogatattvaṃ me brūhi cāṣṭāṅgasaṃyutam

4

tamuvāca hṛṣīkeśo vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ /
sarve jīvāḥ sukhairdu:khairmāyājālena veṣṭitāḥ

5

teṣāṃ muktikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam /
janmamṛtyujarā vyādhināśanaṃ mṛtyutārakam

6

nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam /
patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ

7

anirvācyaṃ padaṃ vaktuṃ na śakyaṃ taiḥ surairapi /
svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśyate

8

niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam /
tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam

9

paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam /
sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam

10

vārivatsphuritaṃ tasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā /
pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam

11

sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru /
tena jīvābhidhā proktā viśuddhaiḥ paramātmani

12

kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamado rajaḥ /
janma mṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā

13

tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duḥkhaṃ viṣādo harṣa eva ca /
ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ kevalo mataḥ

14

tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te /
yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavati dhruvam

15

yogo hi jñānahīnastu na kṣamo mokṣakarmaṇi /
tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset

16

ajñānādeva saṃsāro jñānādeva vimucyate /
jñānasvarūpamevādau jñānaṃ jñeyaikasādhanam

17

jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam /
niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsaccidānandarūpakam

18

utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam /
etajjñānamiti proktamatha yogaṃ bravīmi te

19

yogo hi bahudhā brahmanbhidyate vyavahārataḥ /
mantrayogo layaścaiva haṭho'sau rājayogataḥ

20

ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayaḥ smṛtaḥ /
niṣpattiścetyavasthā ca sarvatra parikīrtitā

21

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanvakṣye śṛṇu samāsataḥ /
mātṛkādiyutaṃ mantraṃ dvādaśābdaṃ tu yo japet

22

krameṇa labhate jñānamaṇimādiguṇānvitam /
alpabuddhirimaṃ yogaṃ sevate sādhakādhamaḥ

23

layayogaścittalayaḥ koṭiśaḥ parikīrtitaḥ /
gacchaṃstiṣṭhansvapanbhuñjandhyāyenniṣkalamīśvaram

24

sa eva layayogaḥ syāddhaṭhayogamataḥ śṛṇu /
yamaśca niyamaścaiva āsanaṃ prāṇasaṃyamaḥ

25

pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānaṃ bhrūmadhyame harim /
samādhiḥ samatāvasthā sāṣṭāṅgo yoga ucyate

26

mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī /
jālandharoḍḍiyāṇaśca mūla bandhastathaiva ca

27

dīrghapraṇavasandhānaṃ siddhāntaśravaṇaṃ param /
vajrolī cāmarolī ca sahajolī tridhā matā

28

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanpratyekaṃ śṛṇu tattvataḥ /
laghvāhāro yameṣveko mukhyo bhavati netaraḥ

29

ahiṃsā niyameṣvekā mukhyā vai caturānana /
siddhaṃ padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ ceti catuṣṭayam

30

prathamābhyāsakāle tu vighnāḥ syuścaturānana /
ālasyaṃ katthanaṃ dhūrtagoṣṭī mantrādisādhanam

31

dhātustrīlaulyakādīni mṛgatṛṣṇāmayāni vai /
jñātvā sudhīstyajetsarvān vighnānpuṇyaprabhāvataḥ

32

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryātpadmāsanagataḥ svayam /
suśobhanaṃ maṭhaṃ kuryātsūkṣmadvāraṃ tu nirvraṇam

33

suṣṭhu liptaṃ gomayena sudhayā vā prayatnataḥ /
matkuṇairmaśakairlūtairvarjitaṃ ca prayatnataḥ

34

dine dine ca saṃmṛṣṭaṃ saṃmārjanyā viśeṣataḥ /
vāsitaṃ ca sugandhena dhūpitaṃ guggulādibhiḥ

35

nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram /
tatropaviśya medhāvī padmāsanasamanvitaḥ

36

ṛjukāyaḥ prāñjaliśca praṇamediṣṭadevatām /
tato dakṣiṇahastasya aṅguṣṭhenaiva piṅgalām

37

nirudhya pūrayedvāyumiḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ /
yathāśaktyavirodhena tataḥ kuryācca kumbhakam

38

punastyajetpiṅgalayā śanaireva na vegataḥ /
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrayedudaraṃ śanaiḥ

39

dhārayitvā yathāśakti recayediḍayā śanaiḥ /
yayā tyajettayāpūrya dhārayedavirodhataḥ

40

jānu pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam /
aṅgulisphoṭanaṃ kuryātsā mātrā parigīyate

41

iḍayā vāyumāropya śanaiḥ ṣoḍaśamātrayā /
kumbhayetpūritaṃ paścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā

42

recayetpiṅgalānāḍyā dvātriṃśanmātrayā punaḥ /
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrvavatsusamāhitaḥ

43

prātarmadhyaṃdine sāyamardharātre ca kumbhakān /
śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset

44

evaṃ māsatrayābhyāsānnāḍīśuddhistato bhavet /
yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāttadā cihnāni bāhyataḥ

45

jāyante yogino dehe tāni vakṣyāmyaśeṣataḥ /
śarīralaghutā dīptirjāṭharāgnivivardhanam

46

kṛśatvaṃ ca śarīrasya tadā jāyeta niścitam /
yogāvighnakarāhāraṃ varjayedyogavittamaḥ

47

lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlamuṣṇaṃ rūkṣaṃ ca tīkṣṇakam /
śākajātaṃ rāmaṭhādi vahnistrīpathasevanam

48

prātaḥsnānopavāsādikāyakleśāṃśca varjayet /
abhyāsakāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājyabhojanam

49

godhūmamudgaśālyannaṃ yogavṛddhikaraṃ viduḥ /
tataḥ paraṃ yatheṣṭaṃ tu śaktaḥ syādvāyudhāraṇe

50

yatheṣṭadhāraṇādvāyoḥ siddhyetkevalakumbhakaḥ /
kevale kumbhake siddhe recapūravivarjite

51

na tasya durlabhaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate /
prasvedo jāyate pūrvaṃ mardanaṃ tena kārayet

52

tato'pi dhāraṇādvāyoḥ krameṇaiva śanaiḥ śanaiḥ /
kampo bhavati dehasya āsanasthasya dehinaḥ

53

tato'dhikatarābhyāsāddārdurī svena jāyate /
yathā ca darduro bhāva utplunyotplutya gacchati

54

padmāsanasthito yogī tathā gacchati bhūtale /
tato'dhika tarābhyāsādbhūmityāgaśca jāyate

55

padmāsanastha evāsau bhūmimutsṛjya vartate /
atimānuṣaceṣṭādi tathā sāmarthyamudbhavet

56

na darśayecca sāmarthyaṃ darśanaṃ vīryavattaram /
svalpaṃ vā bahudhā duḥkhaṃ yogī na vyathate tadā

57

alpamūtrapurīṣaśca svalpanidraśca jāyate /
kīlavo dṛṣikā lālā svedadurgandhatānane

58

etāni sarvathā tasya na jāyante tataḥ param /
tato'dhikatarābhyāsādbalamutpadyate bahu

59

yena bhūcara siddhiḥ syādbhūcarāṇāṃ jaye kṣamaḥ /
vyāghro vā śarabho vāpi gajo gavaya eva vā

60

siṃho vā yoginā tena mriyante hastatāḍitāḥ /
kandarpasya yathā rūpaṃ tathā syādapi yoginaḥ

61

tadrūpavaśagā nāryaḥ kāṅkṣante tasya saṅgamam /
yadi saṅgaṃ karotyeṣa tasya bindukṣayo bhavet

62

varjayitvā striyāḥ saṅgaṃ kuryādabhyāsamādarāt /
yogino'ṅge sugandhaśca jāyate bindudhāraṇāt

63

tato rahasyupāviṣṭaḥ praṇavaṃ plutamātrayā /
japetpūrvārjitānāṃ tu pāpānāṃ nāśahetave

64

sarvavighnaharo mantraḥ praṇavaḥ sarvadoṣahā /
evamabhyāsayogena siddhirārambhasambhavā

65

tato bhaveddhaṭāvasthā pavanābhyāsatatparā /
prāṇo'pāno mano buddhirjīvātmaparamātmanoḥ

66

anyonyasyāvirodhena ekatā ghaṭate yadā /
ghaṭāvastheti sā proktā taccihnāni bravīmyaham

67

pūrvaṃ yaḥ kathito'bhyāsaścaturthāṃśaṃ parigrahet /
divā vā yadi vā sāyaṃ yāmamātraṃ samabhyaset

68

ekavāraṃ pratidinaṃ kuryātkevalakumbhakam /
indriyāṇīndriyārthebhyo yatpratyāharaṇaṃ sphuṭam

69

yogī kumbhakamāsthāya pratyāhāraḥ sa ucyate /
yadyatpaśyati cakṣurbhyāṃ tattadātmeti bhāvayet

70

yadyacchṛṇoti karṇābhyāṃ tattadātmeti bhāvayet /
labhate nāsayā yadyattattadātmeti bhāvayet

71

jihvayā yadrasaṃ hyatti tattadātmeti bhāvayet /
tvacā yadyatspṛśedyogī tattadātmeti bhāvayet

72

evaṃ jñānendriyāṇāṃ tu tattadātmani dhārayet /
yāmamātraṃ pratidinaṃ yogī yatnādatandritaḥ

73

yathā vā cittasāmarthyaṃ jāyate yogino dhruvam /
dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ kṣaṇāddūragamastathā

74

vāksiddhiḥ kāmarūpatvamadṛśyakaraṇī tathā /
malamūtrapralepena lohādeḥ svarṇatā bhavet

75

khe gatistasya jāyeta santatābhyāsayogataḥ /
sadā buddhimatā bhāvyaṃ yoginā yogasiddhaye

76

ete vighnā mahāsiddherna rametteṣu buddhimān /
na darśayetsvasāmarthyaṃ yasya kasyāpi yogirāṭ

77

yathā mūḍho yathā mūrkho yathā badhira eva vā /
tathā varteta lokasya svasāmarthyasya guptaye

78

śiṣyāśca svasvakāryeṣu prārthayanti na saṃśayaḥ /
tattatkarmakaravyagraḥ svābhyāse'vismṛto bhavet

79

sarvavyāpāramutsṛjya yoganiṣṭo bhavedhyati: /
avismṛtya gurorvākyamabhyasettadaharniśam

80

evaṃ bhaveddhaṭhāvasthā santatābhyāsayogataḥ /
anabhyāsavataścaiva vṛthāgoṣṭhyā na siddhyati

81

tasmātsarvaprayatnena yogameva sadābhyaset /
tataḥ paricayāvasthā jāyate'bhyāsayogataḥ

82

vāyuḥ paricito yatnādagninā saha kuṇḍalīm /
bhāvayitvā suṣumnāyāṃ praviśedanirodhataḥ

83

vāyunā saha cittaṃ ca praviśecca mahāpatham /
yasya cittaṃ svapavanaṃ suṣumnāṃ praviśediha

84

bhūmirāpo'nalo vāyurākāśaśceti pañcakaḥ /
yeṣu pañcasu devānāṃ dhāraṇā pañcadhodyate

85

pādādijānuparyantaṃ pṛthivīsthānamucyate /
pṛthivī caturasraṃ ca pītavarṇaṃ lavarṇakam

86

pārthive vāyumāropya lakāreṇa samanvitam /
dhyāyaṃścaturbhujākāraṃ caturvaktraṃ hiraṇmayam

87

dhārayetpañca ghaṭikāḥ pṛthivījayamāpnuyāt /
pṛthivīyogato mṛtyurna bhavedasya yoginaḥ

88

ājānoḥ pāyuparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam /
āpo'rdhacandraṃ śuklaṃ ca vaṃbījaṃ parikīrtitam

89

vāruṇe vāyumāropya vakāreṇa samanvitam /
smarannārāyaṇaṃ devaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam

90

śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

91

tato jalādbhayaṃ nāsti jale mṛtyurna vidyate /
āpāyorhṛdayāntaṃ ca vahnisthānaṃ prakīrtitam

92

vahnistrikoṇaṃ raktaṃ ca rephākṣarasamudbhavam /
vahnau cānilamāropya rephākṣarasamujjvalam

93

triyakṣaṃ varadaṃ rudraṃ taruṇādityasaṃnibham /
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ suprasannamanusmaran

94

dhārayetpañca ghaṭikā vahnināsau na dāhyate /
na dahyate śarīraṃ ca praviṣṭasyāgnimaṇḍale

95

āhṛdayādbhruvormadhyaṃ vāyusthānaṃ prakīrtitam /
vāyuḥ ṣaṭkoṇakaṃ kṛṣṇaṃ yakārākṣarabhāsuram

96

mārutaṃ marutāṃ sthāne yakārākṣarabhāsuram /
dhārayettatra sarvajñamīśvaraṃ viśvatomukham

97

dhārayetpañca ghaṭikā vāyuvadvyomago bhavet /
maraṇaṃ na tu vāyośca bhayaṃ bhavati yoginaḥ

98

ābhrūmadhyāttu mūrdhāntamākāśasthānamucyate /
vyoma vṛttaṃ ca dhūmraṃ ca hakārākṣarabhāsuram

99

ākāśe vāyumāropya hakāropari śaṅkaram /
bindurūpaṃ mahādevaṃ vyomākāraṃ sadāśivam

100

śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ dhṛtabālendumaulinam /
pañcavaktrayutaṃ saumyaṃ daśabāhuṃ trilocanam

101

sarvāyudhairdhṛtākāraṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitam /
umārdhadehaṃ varadaṃ sarvakāraṇakāraṇam

102

ākāśadhāraṇāttasya khecaratvaṃ bhaveddhruvam /
yatra kutra sthito vāpi sukhamatyantamaśnute

103

evaṃ ca dhāraṇāḥ pañca kuryādyogī vicakṣaṇaḥ /
tato dṛḍhaśarīraḥ syānmṛtyustasya na vidyate

104

brahmaṇaḥ pralayenāpi na sīdati mahāmatiḥ /
samabhyasettathā dhyānaṃ ghaṭikāṣaṣṭimeva ca /
vāyuṃ nirudhya cākāśe devatāmiṣṭadāmiti

105

saguṇaṃ dhyānametatsyādaṇimādiguṇapradam /
nirguṇadhyānayuktasya samādhiśca tato bhavet

106

dinadvādaśakenaiva samādhiṃ samavāpnuyāt /
vāyuṃ nirudhya medhāvī jīvanmukto bhavatyayam

108

samādhiḥ samatāvasthā jīvātmaparamātmanoḥ /
yadi svadehamutsraṣṭumicchā cedutsṛjetsvayam /
१०७ //
parabrahmaṇi līyeta na tasyotkrāntiriṣyate /
atha no cetsamutsraṣṭuṃ svaśarīraṃ priyaṃ yadi

109

sarvalokeṣu viharannaṇimādiguṇānvitaḥ /
kadācitsvecchayā devo bhūtvā svarge mahīyate

110

manuṣyo vāpi yakṣo vā svecchayāpī kṣaṇadbhavet /
siṃho vyāghro gajo vāśvaḥ svecchayā bahutāmiyāt

111

yatheṣṭameva varteta yadvā yogī maheśvaraḥ /
abhyāsabhedato bhedaḥ phalaṃ tu samameva hi

112

pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yonisthāne niyojayet /
prasārya dakṣiṇaṃ pādaṃ hastābhyāṃ dhārayeddṛḍham

113

cubukaṃ hṛdi vinyasya pūrayedvāyunā punaḥ /
kumbhakena yathāśakti dhārayitvā tu recayet

114

vāmāṅgena samabhyasya dakṣāṅgena tato'bhyaset /
prasāritastu yaḥ pādastamūrūpari nāmayet

115

ayameva mahābandha ubhayatraivamabhyaset /
mahābandhasthito yogī kṛtvā pūrakamekadhīḥ

116

vāyunā gatimāvṛtya nibhṛtaṃ karṇamudrayā /
puṭadvayaṃ samākramya vāyuḥ sphurati satvaram

117

ayameva mahāvedhaḥ siddhairabhyasyate'niśam /
antaḥ kapālakuhare jihvāṃ vyāvṛtya dhārayet

118

bhrūmadhyadṛṣṭirapyeṣā mudrā bhavati khecarī /
kaṇṭhamāku ñcya hṛdaye sthāpayeddṛḍhayā dhiyā

119

bandho jālandharākhyo'yaṃ mṛtyumātaṅgakesarī /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ

120

uḍyānākhyo hi bandho'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcayeddṛḍham

121

apānamūrdhvamutthāpya yonibandho'yamucyate /
prāṇāpānau nādabindū mūlabandhena caikatām

122

gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ /
karaṇī viparītākhyā sarvavyādhivināśinī

123

nityamabhyāsayuktasya jāṭharāgnivivardhanī /
āhāro bahulastasya saṃpādyaḥ sādhakasya ca

124

alpāhāro yadi bhavedagnirdehaṃ haretkṣaṇāt /
adhaḥśiraścordhvapādaḥ kṣaṇaṃ syātprathame dine

125

kṣaṇācca kiñcidadhikamabhyasettu dinedine /
valī ca palitaṃ caiva ṣaṇmāsārdhānna dṛśyate

126

yāmamātraṃ tu yo nityamabhyasetsa tu kālajit /
vajrolīmabhyasedyastu sa yogī siddhibhājanam

127

labhyate yadi tasyaiva yogasiddhiḥ kare sthitā /
atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaveddhruvam

128

amarīṃ yaḥ pibennityaṃ nasyaṃ kurvandine dine /
vajrolīmabhyasennityamamarolīti kathyate

129

tato bhavedrājayogo nāntarā bhavati dhruvam /
yadā tu rājayogena niṣpannā yogibhiḥ kriyā

130

tadā vivekavairāgyaṃ jāyate yogino dhruvam /
viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ

131

tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ /
yaḥ stanaḥ pūrvapītastaṃ niṣpīḍya mudamaśnute

132

yasmājjāto bhagātpūrvaṃ tasminneva bhage raman /
yā mātā sā punarbhāryā yā bhāryā mātareva hi

133

yaḥ pitā sa punaḥ putra: yaḥ putraḥ sa punaḥ pitā /
evaṃ saṃsāracakreṇa kūpacakreṇa ghaṭā iva

134

bhramanto yonijanmāni śrutvā lokānsamaśnute /
trayo lokāstrayo vedāstisraḥ sandhyāstrayaḥ svarāḥ

135

trayo'gnayaśca triguṇāḥ sthitāḥ sarve trayākṣare /
trayāṇāmakṣarāṇāṃ ca yo'dhīte'pyardhamakṣaram

136

tena sarvamidaṃ protaṃ tatsatyaṃ tatparaṃ padam /
puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam

137

tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇeṣviva kāñcanam /
hṛdi sthāne sthitaṃ padmaṃ tasya vaktramadhomukham

138

ūrdhvanālamadhobindustasya madhye sthitaṃ manaḥ /
akāre recitaṃ padmamukāreṇaiva bhidyate

139

makāre labhate nādamardhamātrā tu niścalā /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam

140

labhate yogayuktātmā puruṣastatparaṃ padam /
kūrmaḥ svapāṇipādādiśiraścātmani dhārayet

141

evaṃ dvāreṣu sarveṣu vāyupūritarecitaḥ /
niṣiddhaṃ tu navadvāre ūrdhvaṃ prāṅniśvasaṃstathā

142

ghaṭamadhye yathā dīpo nivātaṃ kumbhakaṃ viduḥ /
niṣiddhairnavabhirdvārairnirjane nirupadrave

143

niścitaṃ tvātmamātreṇāvaśiṣṭaṃ yogasevayetyupaniṣat

ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai // tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti yogatattvopaniṣat samāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: yogatattvopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc