યોગતત્ત્વોપનિષત્ · અધ્યાય 1

ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
યોગતત્ત્વં પ્રવક્ષ્યામિ યોગિનાં હિતકામ્યયા ।
યચ્છૃત્વા ચ પઠિત્વા ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

વિષ્ણુર્નામ મહાયોગી મહાભૂતો મહાતપાઃ ।
તત્ત્વમાર્ગે યથા દીપો દૃશ્યતે પુરુષોત્તમઃ

તમારાધ્ય જગન્નાથં પ્રણિપત્ય પિતામહઃ ।
પપ્રચ્છ યોગતત્ત્વં મે બ્રૂહિ ચાષ્ટાઙ્ગસંયુતમ્

તમુવાચ હૃષીકેશો વક્ષ્યામિ શૃણુ તત્ત્વતઃ ।
સર્વે જીવાઃ સુખૈર્દુ:ખૈર્માયાજાલેન વેષ્ટિતાઃ

તેષાં મુક્તિકરં માર્ગં માયાજાલનિકૃન્તનમ્ ।
જન્મમૃત્યુજરા વ્યાધિનાશનં મૃત્યુતારકમ્

નાનામાર્ગૈસ્તુ દુષ્પ્રાપં કૈવલ્યં પરમં પદમ્ ।
પતિતાઃ શાસ્ત્રજાલેષુ પ્રજ્ઞયા તેન મોહિતાઃ

અનિર્વાચ્યં પદં વક્તું ન શક્યં તૈઃ સુરૈરપિ ।
સ્વાત્મપ્રકાશરૂપં તત્કિં શાસ્ત્રેણ પ્રકાશ્યતે

નિષ્કલં નિર્મલં શાન્તં સર્વાતીતં નિરામયમ્ ।
તદેવ જીવરૂપેણ પુણ્યપાપફલૈર્વૃતમ્

પરમાત્મપદં નિત્યં તત્કથં જીવતાં ગતમ્ ।
સર્વભાવપદાતીતં જ્ઞાનરૂપં નિરઞ્જનમ્

વારિવત્સ્ફુરિતં તસ્મિંસ્તત્રાહંકૃતિરુત્થિતા ।
પઞ્ચાત્મકમભૂત્પિણ્ડં ધાતુબદ્ધં ગુણાત્મકમ્

સુખદુઃખૈઃ સમાયુક્તં જીવભાવનયા કુરુ ।
તેન જીવાભિધા પ્રોક્તા વિશુદ્ધૈઃ પરમાત્મનિ

કામક્રોધભયં ચાપિ મોહલોભમદો રજઃ ।
જન્મ મૃત્યુશ્ચ કાર્પણ્યં શોકસ્તન્દ્રા ક્ષુધા તૃષા

તૃષ્ણા લજ્જા ભયં દુઃખં વિષાદો હર્ષ એવ ચ ।
એભિર્દોષૈર્વિનિર્મુક્તઃ સ જીવઃ કેવલો મતઃ

તસ્માદ્દોષવિનાશાર્થમુપાયં કથયામિ તે ।
યોગહીનં કથં જ્ઞાનં મોક્ષદં ભવતિ ધ્રુવમ્

યોગો હિ જ્ઞાનહીનસ્તુ ન ક્ષમો મોક્ષકર્મણિ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં ચ યોગં ચ મુમુક્ષુર્દૃઢમભ્યસેત્

અજ્ઞાનાદેવ સંસારો જ્ઞાનાદેવ વિમુચ્યતે ।
જ્ઞાનસ્વરૂપમેવાદૌ જ્ઞાનં જ્ઞેયૈકસાધનમ્

જ્ઞાતં યેન નિજં રૂપં કૈવલ્યં પરમં પદમ્ ।
નિષ્કલં નિર્મલં સાક્ષાત્સચ્ચિદાનન્દરૂપકમ્

ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારસ્ફૂર્તિજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ ।
એતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમથ યોગં બ્રવીમિ તે

યોગો હિ બહુધા બ્રહ્મન્ભિદ્યતે વ્યવહારતઃ ।
મન્ત્રયોગો લયશ્ચૈવ હઠોઽસૌ રાજયોગતઃ

આરમ્ભશ્ચ ઘટશ્ચૈવ તથા પરિચયઃ સ્મૃતઃ ।
નિષ્પત્તિશ્ચેત્યવસ્થા ચ સર્વત્ર પરિકીર્તિતા

એતેષાં લક્ષણં બ્રહ્મન્વક્ષ્યે શૃણુ સમાસતઃ ।
માતૃકાદિયુતં મન્ત્રં દ્વાદશાબ્દં તુ યો જપેત્

ક્રમેણ લભતે જ્ઞાનમણિમાદિગુણાન્વિતમ્ ।
અલ્પબુદ્ધિરિમં યોગં સેવતે સાધકાધમઃ

લયયોગશ્ચિત્તલયઃ કોટિશઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્સ્વપન્ભુઞ્જન્ધ્યાયેન્નિષ્કલમીશ્વરમ્

સ એવ લયયોગઃ સ્યાદ્ધઠયોગમતઃ શૃણુ ।
યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ આસનં પ્રાણસંયમઃ

પ્રત્યાહારો ધારણા ચ ધ્યાનં ભ્રૂમધ્યમે હરિમ્ ।
સમાધિઃ સમતાવસ્થા સાષ્ટાઙ્ગો યોગ ઉચ્યતે

મહામુદ્રા મહાબન્ધો મહાવેધશ્ચ ખેચરી ।
જાલન્ધરોડ્ડિયાણશ્ચ મૂલ બન્ધસ્તથૈવ ચ

દીર્ઘપ્રણવસન્ધાનં સિદ્ધાન્તશ્રવણં પરમ્ ।
વજ્રોલી ચામરોલી ચ સહજોલી ત્રિધા મતા

એતેષાં લક્ષણં બ્રહ્મન્પ્રત્યેકં શૃણુ તત્ત્વતઃ ।
લઘ્વાહારો યમેષ્વેકો મુખ્યો ભવતિ નેતરઃ

અહિંસા નિયમેષ્વેકા મુખ્યા વૈ ચતુરાનન ।
સિદ્ધં પદ્મં તથા સિંહં ભદ્રં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

પ્રથમાભ્યાસકાલે તુ વિઘ્નાઃ સ્યુશ્ચતુરાનન ।
આલસ્યં કત્થનં ધૂર્તગોષ્ટી મન્ત્રાદિસાધનમ્

ધાતુસ્ત્રીલૌલ્યકાદીનિ મૃગતૃષ્ણામયાનિ વૈ ।
જ્ઞાત્વા સુધીસ્ત્યજેત્સર્વાન્ વિઘ્નાન્પુણ્યપ્રભાવતઃ

પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાત્પદ્માસનગતઃ સ્વયમ્ ।
સુશોભનં મઠં કુર્યાત્સૂક્ષ્મદ્વારં તુ નિર્વ્રણમ્

સુષ્ઠુ લિપ્તં ગોમયેન સુધયા વા પ્રયત્નતઃ ।
મત્કુણૈર્મશકૈર્લૂતૈર્વર્જિતં ચ પ્રયત્નતઃ

દિને દિને ચ સંમૃષ્ટં સંમાર્જન્યા વિશેષતઃ ।
વાસિતં ચ સુગન્ધેન ધૂપિતં ગુગ્ગુલાદિભિઃ

નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્ ।
તત્રોપવિશ્ય મેધાવી પદ્માસનસમન્વિતઃ

ઋજુકાયઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચ પ્રણમેદિષ્ટદેવતામ્ ।
તતો દક્ષિણહસ્તસ્ય અઙ્ગુષ્ઠેનૈવ પિઙ્ગલામ્

નિરુધ્ય પૂરયેદ્વાયુમિડયા તુ શનૈઃ શનૈઃ ।
યથાશક્ત્યવિરોધેન તતઃ કુર્યાચ્ચ કુમ્ભકમ્

પુનસ્ત્યજેત્પિઙ્ગલયા શનૈરેવ ન વેગતઃ ।
પુનઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય પૂરયેદુદરં શનૈઃ

ધારયિત્વા યથાશક્તિ રેચયેદિડયા શનૈઃ ।
યયા ત્યજેત્તયાપૂર્ય ધારયેદવિરોધતઃ

જાનુ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ।
અઙ્ગુલિસ્ફોટનં કુર્યાત્સા માત્રા પરિગીયતે

ઇડયા વાયુમારોપ્ય શનૈઃ ષોડશમાત્રયા ।
કુમ્ભયેત્પૂરિતં પશ્ચાચ્ચતુઃષષ્ટ્યા તુ માત્રયા

રેચયેત્પિઙ્ગલાનાડ્યા દ્વાત્રિંશન્માત્રયા પુનઃ ।
પુનઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય પૂર્વવત્સુસમાહિતઃ

પ્રાતર્મધ્યંદિને સાયમર્ધરાત્રે ચ કુમ્ભકાન્ ।
શનૈરશીતિપર્યન્તં ચતુર્વારં સમભ્યસેત્

એવં માસત્રયાભ્યાસાન્નાડીશુદ્ધિસ્તતો ભવેત્ ।
યદા તુ નાડીશુદ્ધિઃ સ્યાત્તદા ચિહ્નાનિ બાહ્યતઃ

જાયન્તે યોગિનો દેહે તાનિ વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ।
શરીરલઘુતા દીપ્તિર્જાઠરાગ્નિવિવર્ધનમ્

કૃશત્વં ચ શરીરસ્ય તદા જાયેત નિશ્ચિતમ્ ।
યોગાવિઘ્નકરાહારં વર્જયેદ્યોગવિત્તમઃ

લવણં સર્ષપં ચામ્લમુષ્ણં રૂક્ષં ચ તીક્ષ્ણકમ્ ।
શાકજાતં રામઠાદિ વહ્નિસ્ત્રીપથસેવનમ્

પ્રાતઃસ્નાનોપવાસાદિકાયક્લેશાંશ્ચ વર્જયેત્ ।
અભ્યાસકાલે પ્રથમં શસ્તં ક્ષીરાજ્યભોજનમ્

ગોધૂમમુદ્ગશાલ્યન્નં યોગવૃદ્ધિકરં વિદુઃ ।
તતઃ પરં યથેષ્ટં તુ શક્તઃ સ્યાદ્વાયુધારણે

યથેષ્ટધારણાદ્વાયોઃ સિદ્ધ્યેત્કેવલકુમ્ભકઃ ।
કેવલે કુમ્ભકે સિદ્ધે રેચપૂરવિવર્જિતે

ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ।
પ્રસ્વેદો જાયતે પૂર્વં મર્દનં તેન કારયેત્

તતોઽપિ ધારણાદ્વાયોઃ ક્રમેણૈવ શનૈઃ શનૈઃ ।
કમ્પો ભવતિ દેહસ્ય આસનસ્થસ્ય દેહિનઃ

તતોઽધિકતરાભ્યાસાદ્દાર્દુરી સ્વેન જાયતે ।
યથા ચ દર્દુરો ભાવ ઉત્પ્લુન્યોત્પ્લુત્ય ગચ્છતિ

પદ્માસનસ્થિતો યોગી તથા ગચ્છતિ ભૂતલે ।
તતોઽધિક તરાભ્યાસાદ્ભૂમિત્યાગશ્ચ જાયતે

પદ્માસનસ્થ એવાસૌ ભૂમિમુત્સૃજ્ય વર્તતે ।
અતિમાનુષચેષ્ટાદિ તથા સામર્થ્યમુદ્ભવેત્

ન દર્શયેચ્ચ સામર્થ્યં દર્શનં વીર્યવત્તરમ્ ।
સ્વલ્પં વા બહુધા દુઃખં યોગી ન વ્યથતે તદા

અલ્પમૂત્રપુરીષશ્ચ સ્વલ્પનિદ્રશ્ચ જાયતે ।
કીલવો દૃષિકા લાલા સ્વેદદુર્ગન્ધતાનને

એતાનિ સર્વથા તસ્ય ન જાયન્તે તતઃ પરમ્ ।
તતોઽધિકતરાભ્યાસાદ્બલમુત્પદ્યતે બહુ

યેન ભૂચર સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ભૂચરાણાં જયે ક્ષમઃ ।
વ્યાઘ્રો વા શરભો વાપિ ગજો ગવય એવ વા

સિંહો વા યોગિના તેન મ્રિયન્તે હસ્તતાડિતાઃ ।
કન્દર્પસ્ય યથા રૂપં તથા સ્યાદપિ યોગિનઃ

તદ્રૂપવશગા નાર્યઃ કાઙ્ક્ષન્તે તસ્ય સઙ્ગમમ્ ।
યદિ સઙ્ગં કરોત્યેષ તસ્ય બિન્દુક્ષયો ભવેત્

વર્જયિત્વા સ્ત્રિયાઃ સઙ્ગં કુર્યાદભ્યાસમાદરાત્ ।
યોગિનોઽઙ્ગે સુગન્ધશ્ચ જાયતે બિન્દુધારણાત્

તતો રહસ્યુપાવિષ્ટઃ પ્રણવં પ્લુતમાત્રયા ।
જપેત્પૂર્વાર્જિતાનાં તુ પાપાનાં નાશહેતવે

સર્વવિઘ્નહરો મન્ત્રઃ પ્રણવઃ સર્વદોષહા ।
એવમભ્યાસયોગેન સિદ્ધિરારમ્ભસમ્ભવા

તતો ભવેદ્ધટાવસ્થા પવનાભ્યાસતત્પરા ।
પ્રાણોઽપાનો મનો બુદ્ધિર્જીવાત્મપરમાત્મનોઃ

અન્યોન્યસ્યાવિરોધેન એકતા ઘટતે યદા ।
ઘટાવસ્થેતિ સા પ્રોક્તા તચ્ચિહ્નાનિ બ્રવીમ્યહમ્

પૂર્વં યઃ કથિતોઽભ્યાસશ્ચતુર્થાંશં પરિગ્રહેત્ ।
દિવા વા યદિ વા સાયં યામમાત્રં સમભ્યસેત્

એકવારં પ્રતિદિનં કુર્યાત્કેવલકુમ્ભકમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો યત્પ્રત્યાહરણં સ્ફુટમ્

યોગી કુમ્ભકમાસ્થાય પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।
યદ્યત્પશ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યાં તત્તદાત્મેતિ ભાવયેત્

યદ્યચ્છૃણોતિ કર્ણાભ્યાં તત્તદાત્મેતિ ભાવયેત્ ।
લભતે નાસયા યદ્યત્તત્તદાત્મેતિ ભાવયેત્

જિહ્વયા યદ્રસં હ્યત્તિ તત્તદાત્મેતિ ભાવયેત્ ।
ત્વચા યદ્યત્સ્પૃશેદ્યોગી તત્તદાત્મેતિ ભાવયેત્

એવં જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં તુ તત્તદાત્મનિ ધારયેત્ ।
યામમાત્રં પ્રતિદિનં યોગી યત્નાદતન્દ્રિતઃ

યથા વા ચિત્તસામર્થ્યં જાયતે યોગિનો ધ્રુવમ્ ।
દૂરશ્રુતિર્દૂરદૃષ્ટિઃ ક્ષણાદ્દૂરગમસ્તથા

વાક્સિદ્ધિઃ કામરૂપત્વમદૃશ્યકરણી તથા ।
મલમૂત્રપ્રલેપેન લોહાદેઃ સ્વર્ણતા ભવેત્

ખે ગતિસ્તસ્ય જાયેત સન્તતાભ્યાસયોગતઃ ।
સદા બુદ્ધિમતા ભાવ્યં યોગિના યોગસિદ્ધયે

એતે વિઘ્ના મહાસિદ્ધેર્ન રમેત્તેષુ બુદ્ધિમાન્ ।
ન દર્શયેત્સ્વસામર્થ્યં યસ્ય કસ્યાપિ યોગિરાટ્

યથા મૂઢો યથા મૂર્ખો યથા બધિર એવ વા ।
તથા વર્તેત લોકસ્ય સ્વસામર્થ્યસ્ય ગુપ્તયે

શિષ્યાશ્ચ સ્વસ્વકાર્યેષુ પ્રાર્થયન્તિ ન સંશયઃ ।
તત્તત્કર્મકરવ્યગ્રઃ સ્વાભ્યાસેઽવિસ્મૃતો ભવેત્

સર્વવ્યાપારમુત્સૃજ્ય યોગનિષ્ટો ભવેધ્યતિ: ।
અવિસ્મૃત્ય ગુરોર્વાક્યમભ્યસેત્તદહર્નિશમ્

એવં ભવેદ્ધઠાવસ્થા સન્તતાભ્યાસયોગતઃ ।
અનભ્યાસવતશ્ચૈવ વૃથાગોષ્ઠ્યા ન સિદ્ધ્યતિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યોગમેવ સદાભ્યસેત્ ।
તતઃ પરિચયાવસ્થા જાયતેઽભ્યાસયોગતઃ

વાયુઃ પરિચિતો યત્નાદગ્નિના સહ કુણ્ડલીમ્ ।
ભાવયિત્વા સુષુમ્નાયાં પ્રવિશેદનિરોધતઃ

વાયુના સહ ચિત્તં ચ પ્રવિશેચ્ચ મહાપથમ્ ।
યસ્ય ચિત્તં સ્વપવનં સુષુમ્નાં પ્રવિશેદિહ

ભૂમિરાપોઽનલો વાયુરાકાશશ્ચેતિ પઞ્ચકઃ ।
યેષુ પઞ્ચસુ દેવાનાં ધારણા પઞ્ચધોદ્યતે

પાદાદિજાનુપર્યન્તં પૃથિવીસ્થાનમુચ્યતે ।
પૃથિવી ચતુરસ્રં ચ પીતવર્ણં લવર્ણકમ્

પાર્થિવે વાયુમારોપ્ય લકારેણ સમન્વિતમ્ ।
ધ્યાયંશ્ચતુર્ભુજાકારં ચતુર્વક્ત્રં હિરણ્મયમ્

ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકાઃ પૃથિવીજયમાપ્નુયાત્ ।
પૃથિવીયોગતો મૃત્યુર્ન ભવેદસ્ય યોગિનઃ

આજાનોઃ પાયુપર્યન્તમપાં સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
આપોઽર્ધચન્દ્રં શુક્લં ચ વંબીજં પરિકીર્તિતમ્

વારુણે વાયુમારોપ્ય વકારેણ સમન્વિતમ્ ।
સ્મરન્નારાયણં દેવં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકાઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

તતો જલાદ્ભયં નાસ્તિ જલે મૃત્યુર્ન વિદ્યતે ।
આપાયોર્હૃદયાન્તં ચ વહ્નિસ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્

વહ્નિસ્ત્રિકોણં રક્તં ચ રેફાક્ષરસમુદ્ભવમ્ ।
વહ્નૌ ચાનિલમારોપ્ય રેફાક્ષરસમુજ્જ્વલમ્

ત્રિયક્ષં વરદં રુદ્રં તરુણાદિત્યસંનિભમ્ ।
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગં સુપ્રસન્નમનુસ્મરન્

ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકા વહ્નિનાસૌ ન દાહ્યતે ।
ન દહ્યતે શરીરં ચ પ્રવિષ્ટસ્યાગ્નિમણ્ડલે

આહૃદયાદ્ભ્રુવોર્મધ્યં વાયુસ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
વાયુઃ ષટ્કોણકં કૃષ્ણં યકારાક્ષરભાસુરમ્

મારુતં મરુતાં સ્થાને યકારાક્ષરભાસુરમ્ ।
ધારયેત્તત્ર સર્વજ્ઞમીશ્વરં વિશ્વતોમુખમ્

ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકા વાયુવદ્વ્યોમગો ભવેત્ ।
મરણં ન તુ વાયોશ્ચ ભયં ભવતિ યોગિનઃ

આભ્રૂમધ્યાત્તુ મૂર્ધાન્તમાકાશસ્થાનમુચ્યતે ।
વ્યોમ વૃત્તં ચ ધૂમ્રં ચ હકારાક્ષરભાસુરમ્

આકાશે વાયુમારોપ્ય હકારોપરિ શઙ્કરમ્ ।
બિન્દુરૂપં મહાદેવં વ્યોમાકારં સદાશિવમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં ધૃતબાલેન્દુમૌલિનમ્ ।
પઞ્ચવક્ત્રયુતં સૌમ્યં દશબાહું ત્રિલોચનમ્

સર્વાયુધૈર્ધૃતાકારં સર્વભૂષણભૂષિતમ્ ।
ઉમાર્ધદેહં વરદં સર્વકારણકારણમ્

આકાશધારણાત્તસ્ય ખેચરત્વં ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
યત્ર કુત્ર સ્થિતો વાપિ સુખમત્યન્તમશ્નુતે

એવં ચ ધારણાઃ પઞ્ચ કુર્યાદ્યોગી વિચક્ષણઃ ।
તતો દૃઢશરીરઃ સ્યાન્મૃત્યુસ્તસ્ય ન વિદ્યતે

બ્રહ્મણઃ પ્રલયેનાપિ ન સીદતિ મહામતિઃ ।
સમભ્યસેત્તથા ધ્યાનં ઘટિકાષષ્ટિમેવ ચ ।
વાયું નિરુધ્ય ચાકાશે દેવતામિષ્ટદામિતિ

સગુણં ધ્યાનમેતત્સ્યાદણિમાદિગુણપ્રદમ્ ।
નિર્ગુણધ્યાનયુક્તસ્ય સમાધિશ્ચ તતો ભવેત્

દિનદ્વાદશકેનૈવ સમાધિં સમવાપ્નુયાત્ ।
વાયું નિરુધ્ય મેધાવી જીવન્મુક્તો ભવત્યયમ્

સમાધિઃ સમતાવસ્થા જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
યદિ સ્વદેહમુત્સ્રષ્ટુમિચ્છા ચેદુત્સૃજેત્સ્વયમ્ ।
૧૦૭ ॥
પરબ્રહ્મણિ લીયેત ન તસ્યોત્ક્રાન્તિરિષ્યતે ।
અથ નો ચેત્સમુત્સ્રષ્ટું સ્વશરીરં પ્રિયં યદિ

સર્વલોકેષુ વિહરન્નણિમાદિગુણાન્વિતઃ ।
કદાચિત્સ્વેચ્છયા દેવો ભૂત્વા સ્વર્ગે મહીયતે

મનુષ્યો વાપિ યક્ષો વા સ્વેચ્છયાપી ક્ષણદ્ભવેત્ ।
સિંહો વ્યાઘ્રો ગજો વાશ્વઃ સ્વેચ્છયા બહુતામિયાત્

યથેષ્ટમેવ વર્તેત યદ્વા યોગી મહેશ્વરઃ ।
અભ્યાસભેદતો ભેદઃ ફલં તુ સમમેવ હિ

પાર્ષ્ણિં વામસ્ય પાદસ્ય યોનિસ્થાને નિયોજયેત્ ।
પ્રસાર્ય દક્ષિણં પાદં હસ્તાભ્યાં ધારયેદ્દૃઢમ્

ચુબુકં હૃદિ વિન્યસ્ય પૂરયેદ્વાયુના પુનઃ ।
કુમ્ભકેન યથાશક્તિ ધારયિત્વા તુ રેચયેત્

વામાઙ્ગેન સમભ્યસ્ય દક્ષાઙ્ગેન તતોઽભ્યસેત્ ।
પ્રસારિતસ્તુ યઃ પાદસ્તમૂરૂપરિ નામયેત્

અયમેવ મહાબન્ધ ઉભયત્રૈવમભ્યસેત્ ।
મહાબન્ધસ્થિતો યોગી કૃત્વા પૂરકમેકધીઃ

વાયુના ગતિમાવૃત્ય નિભૃતં કર્ણમુદ્રયા ।
પુટદ્વયં સમાક્રમ્ય વાયુઃ સ્ફુરતિ સત્વરમ્

અયમેવ મહાવેધઃ સિદ્ધૈરભ્યસ્યતેઽનિશમ્ ।
અન્તઃ કપાલકુહરે જિહ્વાં વ્યાવૃત્ય ધારયેત્

ભ્રૂમધ્યદૃષ્ટિરપ્યેષા મુદ્રા ભવતિ ખેચરી ।
કણ્ઠમાકુ ઞ્ચ્ય હૃદયે સ્થાપયેદ્દૃઢયા ધિયા

બન્ધો જાલન્ધરાખ્યોઽયં મૃત્યુમાતઙ્ગકેસરી ।
બન્ધો યેન સુષુમ્નાયાં પ્રાણસ્તૂડ્ડીયતે યતઃ

ઉડ્યાનાખ્યો હિ બન્ધોઽયં યોગિભિઃ સમુદાહૃતઃ ।
પાર્ષ્ણિભાગેન સંપીડ્ય યોનિમાકુઞ્ચયેદ્દૃઢમ્

અપાનમૂર્ધ્વમુત્થાપ્ય યોનિબન્ધોઽયમુચ્યતે ।
પ્રાણાપાનૌ નાદબિન્દૂ મૂલબન્ધેન ચૈકતામ્

ગત્વા યોગસ્ય સંસિદ્ધિં યચ્છતો નાત્ર સંશયઃ ।
કરણી વિપરીતાખ્યા સર્વવ્યાધિવિનાશિની

નિત્યમભ્યાસયુક્તસ્ય જાઠરાગ્નિવિવર્ધની ।
આહારો બહુલસ્તસ્ય સંપાદ્યઃ સાધકસ્ય ચ

અલ્પાહારો યદિ ભવેદગ્નિર્દેહં હરેત્ક્ષણાત્ ।
અધઃશિરશ્ચોર્ધ્વપાદઃ ક્ષણં સ્યાત્પ્રથમે દિને

ક્ષણાચ્ચ કિઞ્ચિદધિકમભ્યસેત્તુ દિનેદિને ।
વલી ચ પલિતં ચૈવ ષણ્માસાર્ધાન્ન દૃશ્યતે

યામમાત્રં તુ યો નિત્યમભ્યસેત્સ તુ કાલજિત્ ।
વજ્રોલીમભ્યસેદ્યસ્તુ સ યોગી સિદ્ધિભાજનમ્

લભ્યતે યદિ તસ્યૈવ યોગસિદ્ધિઃ કરે સ્થિતા ।
અતીતાનાગતં વેત્તિ ખેચરી ચ ભવેદ્ધ્રુવમ્

અમરીં યઃ પિબેન્નિત્યં નસ્યં કુર્વન્દિને દિને ।
વજ્રોલીમભ્યસેન્નિત્યમમરોલીતિ કથ્યતે

તતો ભવેદ્રાજયોગો નાન્તરા ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
યદા તુ રાજયોગેન નિષ્પન્ના યોગિભિઃ ક્રિયા

તદા વિવેકવૈરાગ્યં જાયતે યોગિનો ધ્રુવમ્ ।
વિષ્ણુર્નામ મહાયોગી મહાભૂતો મહાતપાઃ

તત્ત્વમાર્ગે યથા દીપો દૃશ્યતે પુરુષોત્તમઃ ।
યઃ સ્તનઃ પૂર્વપીતસ્તં નિષ્પીડ્ય મુદમશ્નુતે

યસ્માજ્જાતો ભગાત્પૂર્વં તસ્મિન્નેવ ભગે રમન્ ।
યા માતા સા પુનર્ભાર્યા યા ભાર્યા માતરેવ હિ

યઃ પિતા સ પુનઃ પુત્ર: યઃ પુત્રઃ સ પુનઃ પિતા ।
એવં સંસારચક્રેણ કૂપચક્રેણ ઘટા ઇવ

ભ્રમન્તો યોનિજન્માનિ શ્રુત્વા લોકાન્સમશ્નુતે ।
ત્રયો લોકાસ્ત્રયો વેદાસ્તિસ્રઃ સન્ધ્યાસ્ત્રયઃ સ્વરાઃ

ત્રયોઽગ્નયશ્ચ ત્રિગુણાઃ સ્થિતાઃ સર્વે ત્રયાક્ષરે ।
ત્રયાણામક્ષરાણાં ચ યોઽધીતેઽપ્યર્ધમક્ષરમ્

તેન સર્વમિદં પ્રોતં તત્સત્યં તત્પરં પદમ્ ।
પુષ્પમધ્યે યથા ગન્ધઃ પયોમધ્યે યથા ઘૃતમ્

તિલમધ્યે યથા તૈલં પાષાણેષ્વિવ કાઞ્ચનમ્ ।
હૃદિ સ્થાને સ્થિતં પદ્મં તસ્ય વક્ત્રમધોમુખમ્

ઊર્ધ્વનાલમધોબિન્દુસ્તસ્ય મધ્યે સ્થિતં મનઃ ।
અકારે રેચિતં પદ્મમુકારેણૈવ ભિદ્યતે

મકારે લભતે નાદમર્ધમાત્રા તુ નિશ્ચલા ।
શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં નિષ્કલં પાપનાશનમ્

લભતે યોગયુક્તાત્મા પુરુષસ્તત્પરં પદમ્ ।
કૂર્મઃ સ્વપાણિપાદાદિશિરશ્ચાત્મનિ ધારયેત્

એવં દ્વારેષુ સર્વેષુ વાયુપૂરિતરેચિતઃ ।
નિષિદ્ધં તુ નવદ્વારે ઊર્ધ્વં પ્રાઙ્નિશ્વસંસ્તથા

ઘટમધ્યે યથા દીપો નિવાતં કુમ્ભકં વિદુઃ ।
નિષિદ્ધૈર્નવભિર્દ્વારૈર્નિર્જને નિરુપદ્રવે

નિશ્ચિતં ત્વાત્મમાત્રેણાવશિષ્ટં યોગસેવયેત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ યોગતત્ત્વોપનિષત્ સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય