yogaśikṣopaniṣad · Chapter 1
yogajñāne yatpadāptisādhanatvena viśrute /
tatraipadaṃ brahmatattvaṃ svamātramavaśiṣyate //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
sarve jīvāḥ sukhairduḥkhairmāyājālena veṣṭitāḥ /
teṣāṃ muktiḥ kathaṃ deva kṛpayā vada śaṅkara
sarvasiddhikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam /
janmamṛtyujarāvyādhināśanaṃ sukhadaṃ vada
iti hiraṇyagarbhaḥ papraccha sa hovāca maheśvaraḥ /
nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam
siddhimārgeṇa labhate nānyathā padmasaṃbhava /
patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ
svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśyate /
niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam
tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam /
paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam
tattvātītaṃ mahādeva prasādātkathayeśvara /
sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam
vāyuvatsphuritaṃ svasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā /
pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam
sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru /
tena jīvāmidhā proktā viśuddhe paramātmani
kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamatho rajaḥ /
janma mṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā
tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duḥkhaṃ viṣādo harṣa eva ca /
ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ śiva ucyate
tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te /
jñānaṃ kecidvadantyatra kevalaṃ tanna siddhaye
yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavatīha bhoḥ /
yogo'pi jñānahīnastu na kṣamo mokṣakarmaṇi
tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset /
jñānasvarūpamevādau jñeyaṃ jñānaikasādhanam
ajñānaṃ kīdṛśaṃ ceti pravicāryaṃ mumukṣuṇā /
jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam
asau doṣairvinirmuktaḥ kāmakrodhabhayādibhiḥ /
sarvadoṣairvṛto jīvaḥ kathaṃ jñānena mucyate
svātmarūpaṃ yathā jñānaṃ pūrṇaṃ tadvyāpakaṃ tathā /
kāmakrodhādidoṣāṇāṃ svarūpānnāsti bhinnatā
paścāttasya vidhiḥ kiṃnu niṣedho'pi kathaṃ bhavet /
vivekī sarvadā muktaḥ saṃsārabhramavarjitaḥ
paripūrṇaṃ svarūpaṃ tatsatyaṃ kamalasaṃbhava /
sakalaṃ niṣkalaṃ caiva pūrṇatvācca tadeva hi
kalinā sphūrtirūpeṇa saṃsārabhramatāṃ gatam /
niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsakalaṃ gaganopamam
utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam /
etadrūpaṃ samāyātaḥ sa kathaṃ mohasāgare
nimajjati mahābāho tyaktvā vidyāṃ punaḥ punaḥ /
sukhaduḥkhādimoheṣu yathā saṃsāriṇāṃ sthitiḥ
tathā jñānī yadā tiṣṭhedvāsanāvāsitastadā /
tayornāsti viśeṣo'tra samā saṃsārabhāvanā
jñānaṃ cedīdṛśaṃ jñātamajñānaṃ kīdṛśaṃ punaḥ /
jñānaniṣṭho virakto'pi dharmajño vijitendriyaḥ
vinā dehena yogena na mokṣaṃ labhate vidhe /
apakvāḥ paripakvāśca dehino dvividhāḥ smṛtāḥ
apakvā yogahīnāstu pakvā yogena dehinaḥ /
sarvo yogāgninā deho hyajaḍaḥ śokavarjitaḥ
jaḍastu pārthivo jñeyo hyapakvo duḥkhado bhavet /
dhyānastho'sau tathāpyevamindriyairvivaśo bhavet
tāni gāḍhaṃ niyamyāpi tathāpyanyaiḥ prabādhyate /
śītoṣṇasukhaduḥkhādyairvyādhibhirmānasaistathā
anyairnānāvidhairjīvaiḥ śastrāgnijalamārutaiḥ /
śarīraṃ pīḍyate taistaiścittaṃ saṃkṣubhyate tataḥ
tathā prāṇavipattau tu kṣobhamāyāti mārutaḥ /
tato duḥkhaśatairvyāpataṃ cittaṃ kṣubdhaṃ bhavennṛṇām
dehāvasānasamaye citte yadyadvibhāvayet /
tattadeva bhavejjīva ityevaṃ janmakāraṇam
dehānte kiṃ bhavejjanma tanna jānanti mānavāḥ /
tasmājjñānaṃ ca vairāgyaṃ jīvasya kevalaṃ śramaḥ
pipīlikā yathā lagnā dehe dhyānādvimucyate /
asau kiṃ vṛścikairdraṣṭo dehānte vā kathaṃ sukhī
tasmānmūḍhā na jānanti mithyātarkeṇa veṣṭitāḥ /
ahaṃkṛtiryadā yasya naṣṭā bhavati tasya vai
dehastvapi bhavennaṣṭo vyādhayaścāsya kiṃ punaḥ /
jalāgniśastrakhātādibādhā kasya bhaviṣyati
yadā yadā parikṣīṇā puṣṭā cāhaṃkṛtirbhavet /
tamanenāsya naśyanti pravartante rugādayaḥ
kāraṇena vinā kāryaṃ na kadācana vidyate /
ahaṃkāraṃ vinā tadvaddehe duḥkhaṃ kathaṃ bhavet
śarīreṇa jitāḥ sarve śarīraṃ yogibhirjitam /
tatkathaṃ kurute teṣāṃ sukhaduḥkhādikaṃ phalam
indriyāṇi mano buddhiḥ kāmakrodhādikaṃ jitam /
tenaiva vijitaṃ sarvaṃ nāsau kenāpi bādhyate
mahābhūtāni tattvāni saṃhṛtāni krameṇa ca /
saptadhātumayo deho dagdhā yogāgninā śanaiḥ
devairapi na lakṣyeta yogideho mahābalaḥ /
bhedabandhavinirmukto nānāśaktidharaḥ paraḥ
yathākāśastathā deha ākāśādapi nirmalaḥ /
sūkṣmātsūkṣmataro dṛśyaḥ sthūlātsthūlo jaḍājjaḍaḥ
icchārūpo hi yogīndraḥ svatantrastvajarāmaraḥ /
krīḍate triṣu lokeṣu līlayā yatrakutracit
acintyaśaktimānyogī nānārūpāṇi dhārayet /
saṃharecca punastāni svecchayā vijitendriyaḥ
nāsau maraṇamāpnoti punaryogabalena tu /
haṭhena mṛta evāsau mṛtasya maraṇaṃ kutaḥ
maraṇaṃ yatra sarveṣāṃ tatrāsau parijīvati /
yatra jīvanti mūḍhāstu tatrāsau mṛta eva vai
kartavyaṃ naiva tasyāsti kṛtenāsau na lipyate /
jīvanmuktaḥ sadā svacchaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ
viraktā jñāninaścānye dehena vijitāḥ sadā /
te kathaṃ yogibhistulyā māṃsapiṇḍāḥ kudehinaḥ
dehānte jñānibhiḥ puṇyātpāpācca phalamāpyate /
īdṛśaṃ tu bhavettattadbhuktvā jñānī punarbhavet
paścātpuṇyena labhate siddhena saha saṅgatim /
tataḥ siddhasya kṛpayā yogī bhavati nānyathā
tato naśyati saṃsāro nānyathā śivabhāṣitam /
yogena rahitaṃ jñānaṃ na mokṣāya bhavedvidhe
jñānenaiva vinā yogo na siddhyati kadācana /
janmāntaraiśca bahubhiryogo jñānena labhyate
jñānaṃ tu janmanaikena yogādeva prajāyate /
tasmāyogātparataro nāsti mārgastu mokṣadaḥ
pravicārya ciraṃ jñānaṃ mukto'hamiti manyate /
kimasau mananādeva mukto bhavati tatkṣaṇāt
paścājjanmaśantāntarairyogādeva vimucyate /
na tathā bhavato yogājjanmamṛtyū punaḥ punaḥ
prāṇāpānasamāyogāccandrasūryaikatā bhavet /
saptadhātumayaṃ dehamagninā rañjayeddhruvam
vyādhayastasya naśyanti cchedakhātādikāstathā ,
tadāsau paramākāśarūpo dehyavatiṣṭhati
kiṃ punarbahunoktena maraṇaṃ nāsti tasya vai /
dehīva dṛśyate loke dagdhakarpūravatsvayam
cittaṃ prāṇena saṃbaddhaṃ sarvajīveṣu saṃsthitam /
rajjvā yadwatsusaṃbaddhaḥ pakṣī tadvadidaṃ manaḥ
nānāvidhairvicāraistu na bādhyaṃ jāyate manaḥ /
tasmāttasya jayopāyaḥ prāṇa eva hi nānyathā
tarkairjalpaiḥ śāstrajālairyuktibhirmantrabheṣajaiḥ /
na vaśo jāyate prāṇaḥ siddhopāyaṃ vinā vidhe
upāyaṃ tamavijñāya yogamārge pravartate /
khaṇḍajñānena sahasā jāyate kleśavattaraḥ
yo jitvā pavanaṃ mohādyogamicchati yoginām /
so'pakvaṃ kumbhamāruhya sāgaraṃ tartumicchati
yasya prāṇo vilīno'ntaḥ sādhake jīvite sati /
piṇḍo na patitastasya cittaṃ doṣaiḥ prabādhate
śuddhe cetasi tasyaiva svātmajñānaṃ prakāśate /
tasmājjñānaṃ bhavedyogājjanmanaikena padmaja
tasmādyogaṃ tamevādau sādhako nityamabhyaset /
mumukṣubhiḥ prāṇajayaḥ kartavyo mokṣahetave
yogātparataraṃ puṇyaṃ yogātparataraṃ śivam /
yogātparataraṃ sūkṣmaṃ yogātparataraṃ nahi
yo'pānaprāṇayoraikyaṃ svarajoretasostathā /
sūryācandramasoryogo jīvātmaparamātmanoḥ
evaṃ tu dvandvajālasya saṃyogo yoga ucyate /
atha yogaśikhāṃ vakṣye sarvajñāneṣu cottamām
yadānudhyāyate mantraṃ gātrakampo'tha jāyate /
āsanaṃ padmakaṃ baddhvā yaccānyadapi rocate
nāsāgre dṛṣṭimāropya hastapādau ca saṃyatau /
manaḥ sarvatra saṃgṛhya ॐkāraṃ tatra cintayet
dhyāyate satataṃ prājño hṛtkṛtvā parameśvaram /
ekastambhe navadvāre tristhūṇe pañcadaivate
īdṛśe tu śarīre vā matimānnopalakṣayet /
ādityamaṇḍalākāraṃ raśmijvālāsamākulam
tasya madhyagataṃ vahniṃ prajvaleddīpavartivat /
dīpaśikhā tu yā mātrā sā mātrā parameśvare
bhindanti yoginaḥ sūryaṃ yogābhyāsena vai punaḥ /
dvitīyaṃ suṣumnādvāraṃ pariśubhraṃ samarpitam
kapālasaṃpuṭaṃ pītvā tataḥ paśyati tatpadam /
atha na dhyāyate janturālasyācca pramādataḥ
yadi trikālamāgacchetsa gacchetpuṇyasaṃpadam /
puṇyametatsamāsādya saṃkṣipya kathitaṃ mayā
labdhayogo'tha buddhyeta prasannaṃ parameśvaram /
janmāntarasahasreṣu yadā kṣīṇaṃ tu kilbiṣam
tadā paśyati yogena saṃsārocchedanaṃ mahat /
adhunā saṃpravakṣyāmi yogābhyāsasya lakṣaṇam
marujjayo yasya siddhaḥ sevayettaṃ guruṃ sadā /
guruvastraprasādena kuryātprāṇajayaṃ budhaḥ
vitastipramitaṃ dairghyaṃ caturaṅgulavistṛtam /
mṛdulaṃ dhavalaṃ proktaṃ veṣṭanāmbaralakṣaṇam
nirudhya mārutaṃ gāḍhaṃ śakticālanayuktitaḥ /
aṣṭadhā kuṇḍalībhūtāmṛjvīṃ kuryāttu kuṇḍalīm
pāyorākuñcanaṃ kuryātkuṇḍalīṃ cālayettadā /
mṛtyucakragatasyāpi tasya mṛtyubhayaṃ kutaḥ
etadeva paraṃ guhyaṃ kathitaṃ tu mayā tava /
vajrāsanagato nityamūrdhvākuñcanamabhyaset
vāyunā jvalito vahniḥ kuṇḍalīmaniśaṃ dahet /
santaptā sāgninā jīvaśaktistrailokyamohinī
praviśeccandratuṇḍe tu suṣumnāvadanāntare /
vāyunā vahninā sārdhaṃ brahmagranthiṃ bhinatti sā
viṣṇugranthiṃ tato bhittvā rudragranthau ca tiṣṭhati /
tatastu kumbhakairgāḍhaṃ pūrayitvā punaḥpunaḥ
athābhyasetsūryabhedamujjāyīṃ cāpi śītalīm /
bhastrāṃ ca sahito nāma syāccatuṣṭayakumbhakaḥ
bandhatrayeṇa saṃyuktaḥ kevalaprāptikārakaḥ /
athāsya lakṣaṇaṃ samyakkathayāmi samāsataḥ
ekākinā samupagamya viviktadeśaṃ
prāṇādirūpamamṛtaṃ paramārthatattvam /
laghvāśinā dhṛtimatā paribhāvitavyaṃ
saṃsārarogaharamauṣadhamadvitīyam
sūryanāḍyā samākṛṣya vāyumabhyāsayoginā /
vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā recayecchrītaraśminā
udare bahurogaghnaṃ krimidoṣaṃ nihanti ca /
muhurmuhuridaṃ kāryaṃ sūryabhedamudāhṛtam
nāḍībhyāṃ vāyumākṛṣya kuṇḍalyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
dhārayedudare paścādrecayediḍayā sudhīḥ
kaṇṭhe kaphādi doṣaghnaṃ śarīrāgnivivardhanam /
nāḍījalāpahaṃ dhātugatadoṣavināśanam
gacchatastiṣṭhataḥ kāryamujjāyākhyaṃ tu kumbhakam /
mukhena vāyuṃ saṃgṛhya ghrāṇarandhreṇa recayet
śītalīkaraṇaṃ cedaṃ hanti pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣam /
stanayoratha bhastreva lohakārasya vegataḥ
recyetpūrayedvāyumāśramaṃ dehagaṃ dhiyā /
yathā śramo bhaveddehe tathā sūryeṇa pūrayet
kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā punaścandreṇa recayet /
vātapittaśleṣmaharaṃ śarīrāgnivivardhanam
kuṇḍalībodhakaṃ vaktradoṣaghnaṃ śubhadaṃ sukham /
brahmanāḍīmukhāntasthakaphādyargalanāśanam
samyagbandhusamudbhūtaṃ granthitrayavibhedakam /
viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tvidam
bandhatrayamathedānīṃ pravakṣyāmi yathākramam /
nityaṃ kṛtena tenāsau vāyorjayamavāpnuyāt
caturṇāmapi bhedānāṃ kumbhake samupasthite /
bandhatrayamidaṃ kāryaṃ vakṣyamāṇaṃ mayahi tat
prathamo mūlabandhastu dvitīyoḍḍīyanābhidhaḥ /
jālandhārastṛtīyastu lakṣaṇaṃ kathayāmyaham
gudaṃ pārṣṇyā tu saṃpīḍya pāyumākuñcaledbalāt /
vāraṃvāraṃ yathā cordhvaṃ samāyāti samīraṇaḥ
prāṇāpānau nādabindū mūlabandhena caikatām /
gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ
kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyānakaḥ /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ // १०६
tasmāduḍḍīyanākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
uḍḍiyānaṃ tu sahajaṃ guruṇā kathitaṃ sadā
abhyasettadatandrastu vṛddho'pi taruṇo bhavet /
nābherūrdhvamadhaścāpi trāṇaṃ kuryātprayatnataḥ
ṣāṇmāsamabhyasenmṛtyuṃ jayatyeva na saṃśayaḥ /
pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ
kaṇṭhasaṃkocarūpo'sau vāyurmārganirodhakaḥ /
kaṇṭhamākuñcya hṛdaye sthāpayeddṛḍhamicchayā
bandho jālandharākhyo'yamamṛtāpyāyakārakaḥ /
adhastātkuñcanenāśu kaṇṭhasaṃkocane kṛte
madhye paścimatānena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ /
vajrāsanasthito yogī cālayitvā tu kuṇḍalīm
kuryādanantaraṃ bhastrīṃ kuṇḍalīmāśu bodhayet /
bhidyante granthayo vaṃśe taptalohaśalākayā
tathaiva pṛṣṭhavaṃśaḥ syādgranthibhedastu vāyunā /
pipīlikāyāṃ lagnāyāṃ kaṇḍūstatra pravartate
suṣumnāyāṃ tathābhyāsātsatataṃ vāyunā bhavet /
rudragranthiṃ tato bhittvā tato yāti śivātmakam
candrasūryau samau kṛtvā tayoryogaḥ pravartate /
guṇatrayamatītaṃ syādgranthitrayavibhedanāt
śivaśaktisamāyoge jāyate paramā sthitiḥ /
yathā karī kareṇaiva pānīyaṃ prapibetsadā
suṣumnāvajranālena pavamānaṃ grasettathā /
vajradaṇḍasamudbhūtā maṇayaścaikaviṃśatiḥ
suṣumnāyāṃ sthitaḥ sarve sūtre maṇigaṇā iva /
mokṣamārge pratiṣṭhānātsuṣumnā viśvarūpiṇī
yathaiva niścitaḥ kālaścandrasūryanibandhanāt /
āpūrya kumbhito vāyurbahirno yāti sādhake
punaḥpunastadvadeva paścimadvāralakṣaṇam /
pūritastu sa taddvārairīṣatkumbhakatāṃ gataḥ
praviśetsarvagātreṣu vāyuḥ paścimamārgataḥ /
recitaḥ kṣīṇatāṃ yāti pūritaḥ poṣayettataḥ
yatraiva jātaṃ sakalevaraṃ mana
statraiva līnaṃ kurute sa yogāt /
sa eva mukto nirahaṃkṛtiḥ sukhī
mūḍhā na jānanti hi piṇḍapātinaḥ
cittaṃ viniṣṭaṃ yadi bhāsitaṃ syā
ttatra pratīto maruto'pi nāśaḥ /
na cedyadi syānna tu tasya śāstraṃ
nātmapratītirna gururna mokṣaḥ
jalūkā rudhiraṃ yadvadbalādākarṣati svayam /
brahmanāḍī tathā dhātūnsantatābhyāsayogataḥ
anenābhyāsayogena nityamāsanabandhataḥ /
cittaṃ vilīnatāmeti bindurno yātyadhastathā
recakaṃ pūrakaṃ muktvā vāyunā sthīyate sthiram /
nānā nādāḥ pravartante saṃsraveccandramaṇḍalam
naśyanti kṣutpipāsādyāḥ sarvadoṣāstatastadā /
svarūpe saccidānande sthitimāpnoti kevalam
kathitaṃ tu tava prītyā hyetadabhyāsalakṣaṇam /
mantro layo haṭho rājayogo'ntarbhūmikāḥ kramāt
eka eva caturdhā'yaṃ mahāyogo'bhidhīyate /
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ
haṃsahaṃseti mantro'yaṃ sarvairjīvaśca japyate /
guruvākyātsuṣumnāyāṃ viparīto bhavejjapaḥ
so'haṃso'hamiti prokto mantrayogaḥ sa ucyate /
pratītirmantrayogācca jāyate paścime pathi
hakāreṇa tu sūryaḥ syātsakāreṇendurucyate /
sūryācandramasoraikyaṃ haṭha ityabhidhīyate
haṭhena grasyate jāḍyaṃ sarvadoṣasamudbhavam /
kṣetrajñaḥ paramātmā ca tayoraikyaṃ yadā bhavet
tadaikye sādhite brahmaṃścittaṃ yāti vilīnatām /
pavanaḥ sthairyamāyāti layayogodaye sati
layātsaṃprāpyate saukhyaṃ svātmānadaṃ paraṃ padam /
yonimadhye mahākṣetre japābandhūkasaṃnibham
rajo vasati jantūnāṃ devītattvaṃ samāvṛtam /
rajaso retaso yogādrājayoga iti smṛtaḥ
aṇimādipadaṃ prāpya rājate rājayogataḥ /
prāṇāpānasamāyogo jñeyaṃ yogacatuṣṭayam
saṃkṣepātkathitaṃ brahmannānyathā śivabhāṣitam /
krameṇa prāpyate prāpyamabhyāsādeva nānyathā
ekenaiva śarīreṇa yogābhyāsācchanaiḥśanaiḥ /
cirātsaṃprāpyate muktirmarkaṭakrama eva saḥ
yogasiddhiṃ vinā dehaḥ pramādādyadi naśyati /
pūrvavāsanayā yuktaḥ śarīraṃ cānyadāpnuyāt
tataḥ puṇyavaśātsiddho guruṇā saha saṃgataḥ /
paścimadvāramārgeṇa jāyate tvaritaṃ phalam
pūrvajanmakṛtābhyāsātsattvaraṃ phalamaśnute /
etadeva hi vijñeyaṃ tatkākamatamucyate
nāsti kākamatādanyadabhyāsākhyamataḥ param /
tenaiva prāpyate muktirnānyathā śivabhāṣitam
haṭhayogakramātkāṣṭhāsahajīvalayādikam /
nākṛtaṃ mokṣamārgaṃ syātprasiddhāṃ paścimaṃ vinā
ādau rogāḥ praṇaśyanti paścājjāḍyaṃ śarīrajam /
tataḥ samaraso bhūtvā candro varṣatyanāratam
dhātūṃśca saṃgrahedvahniḥ pavanena samantataḥ /
nānā nādāḥ pravartante mārdavaṃ syātkalevare
jitvā vṛṣṭyādikaṃ jāḍyaṃ khecaraḥ sa bhavennaraḥ /
sarvajñosau bhavetkāmarūpaḥ pavanavegavān
krīḍate triṣu likeṣu jāyante siddhayo'khilāḥ /
karpūre līyamāne kiṃ kāṭhinyaṃ tatra vidyate
ahaṃkārakṣaye tadvaddehe kaṭhinā kutaḥ /
sarvakartā ca yogīndraḥ svatantro'nantarūpavān
jīvanmukto mahāyogī jāyate nātra saṃśayaḥ /
dvividhāḥ siddhayo loke kalpitā'kalpitāstathā
rasauṣadhikriyājālamantrābhyāsādhisādhanāt /
siddhyanti siddhayo yāstu kalpitāstāḥ prakīrtitāḥ
anityā alpavīryāstāḥ siddhayaḥ sādhanodbhavāḥ /
sādhanena vināpyevaṃ jāyante svata eva hi
svātmayogaikaniṣṭheṣu svātantryāddīśvarapriyāḥ /
prabhūtāḥ siddhayo yāstāḥ kalpanārahitāḥ smṛtāḥ // १५४/
siddhānityā mahāvīryā icchārūpāḥ svayogajāḥ /
cirakālātprajāyante vāsanārahiteṣu ca
tāstu gopyā mahāyogātparamātmapade'vyaye /
vinā kāryaṃ sadā guptaṃ yogasiddhasya lakṣaṇam
yathākāśaṃ samuddiśya gacchadbhiḥ pathikaiḥ pathi /
nānā tīrthāni dṛśyante nānāmārgāstu siddhayaḥ
svayameva prajāyante lābhālābhavivarjite /
yogamārge tathaivedaṃ siddhijālaṃ pravartate
parīkṣakaiḥ svarṇakārairhema saṃprocyate yathā /
sidhibhirlakṣayetsiddhaṃ jīvanmuktaṃ tathaiva ca
alaukikaguṇastasya kadāciddṛśyate dhruvam /
siddhibhiḥ parihīnaṃ tu naraṃ baddhaṃ tu lakṣayet
ajarāmarapiṇḍo yo jīvanmuktaḥ sa eva hi /
paśukukkuṭakīṭādyā mṛtiṃ saṃprāpnuvanti vai
teṣāṃ kiṃ piṇḍapātena muktirbhavati padmaja /
na bahiḥ prāṇa āyāti piṇḍasya patanaṃ kutaḥ
piṇḍapātena yā muktiḥ sā muktirna tu hanyate /
dehe brahmatvamāyāte jalānāṃ saindhavaṃ yathā
ananyatāṃ yadā yāti tadā muktaḥ sa ucyate /
vimatāni śarīrāṇi indriyāṇi tathaiva ca
brahma dehatvamāpannaṃ vāri budbudatāmiva /
daśadvāra puraṃ dehaṃ daśanāḍīmahāpatham
daśabhirvāyubhirvyāptaṃ daśendriyaparicchadam /
ṣaḍādhārāpavarakaṃ ṣaḍanvayamahāvanam
catuḥpīṭhasamākīrṇaṃ caturāmnāyadīpakam /
bindunādamahāliṅgaṃ śivaśaktiniketanam
dehaṃ śivālayaṃ proktaṃ siddhidaṃ sarvadehinām /
gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam
śivasya jīvarūpasya sthānaṃ taddhi pracakṣate /
yatra kuṇḍalinīnāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā
yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravartate /
yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravartate
yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ /
tadetatkāmarūpākhyaṃ pīṭhaṃ kāmaphalapradam
svādhiṣṭhānāhvayaṃ cakraṃ liṅgamūle ṣaḍasrake /
nābhideśe sthitaṃ cakraṃ daśāraṃ maṇipūrakam
dvādaśāraṃ mahācakraṃ hṛdaye cāpyanāhatam /
tadetatpūrṇagiryākhyaṃ pīṭhaṃ kamalasaṃbhava
kaṇṭhakūpe viśuddhyākhyaṃ yaccakraṃ ṣoḍaśāsrakam /
pīṭhaṃ jālandhara nāma tiṣṭhatyatra sureśvara
ājñā nāma bhruvormadhye dvidalaṃ cakramuttamam /
uḍyānākhyaṃ mahāpīṭhamupariṣṭātpratiṣṭhitam
caturasraṃ dharaṇyādau brahmā tatrādhidevatā /
ardhacandrākṛti calaṃ viṣṇustasyādhidevatā
trikoṇamaṇḍalaṃ vahnī rudrastasyādhidevatā /
vāyorbimbaṃ tu ṣaṭkoṇamīśvaro'syādhidevatā
ākāśamaṇḍalaṃ vṛttaṃ devatāsya sadāśivaḥ /
nādarūpaṃ bhruvormadhye manaso maṇḍalaṃ viduḥ
iti prathamo'dhyāyaḥ
punaryogasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi śaṅkara /
yasya vijñānamātreṇa khecarīsamatāṃ vrajet
śṛṇu brahmanpravakṣyāmi gopanīyaṃ prayatnataḥ /
dvādaśābdaṃ tu śuśrūṣāṃ yaḥ kuryādapramādataḥ
tasmai vācyaṃ yathātathyaṃ dāntāya brahmacāriṇe /
pāṇḍityādarthalobhādvā pramādādvā prayacchati
tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam /
mūlamantraṃ vijānāti yo vidvāngurudarśitam
śivaśaktimayaṃ mantraṃ mūlādhārātsamutthitam /
tasya mantrasya vai brahmañchrotā vaktā ca durlabhaḥ
etatpīṭhamiti proktaṃ nādaliṅgaṃ cidātmakam /
tasya vijñānamātreṇa jīvanmukto bhavejjanaḥ
aṇimādikamaiśvaryamacirādeva jāyate /
mananātprāṇanāccaiva madrūpasyāvabodhanāt
mantramityucyate brahmanmadadhiṣṭhānato'pi vā /
mūlatvātsarvamantrāṇāṃ mūlādhārātsamudbhavāt
mūlasvarūpaliṅgatvānmūlamantra iti smṛtaḥ /
sūkṣmatvātkāraṇātvācca layanādgamanādapi
lakṣaṇātparameśasya liṅgamityabhidhīyate /
saṃnidhānātsamasteṣu jantuṣvapi ca santatam
sūcakatvācca rūpasya sūtramityabhidhīyate /
mahāmāyā mahālakṣmīrmahādevī sarasvatī
ādhāraśaktiravyaktā yayā viśvaṃ pravartate /
sūkṣmābhā bindurūpeṇa pīṭharūpeṇa vartate
bindupīṭhaṃ vinirbhidya nādaliṅgamupasthitam /
prāṇenoccāryate brahmanṣaṇmukhīkaraṇena ca
gurūpadeśamārgeṇa sahasaiva prakāśate /
sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ceti trividhaṃ brahmaṇo vapuḥ
pañcabrahmamayaṃ rūpaṃ sthūlaṃ vairājamucyate /
hiraṇyagarbhaṃ sūkṣmaṃ tu nādaṃ bījatrayātmakam
paraṃ brahma paraṃ satyaṃ saccidānandalakṣaṇam /
aprameyamanirdeśyamavāṅmanasagocaram
śuddhaṃ sūkṣmaṃ nirākāraṃ nirvikāraṃ nirañjanam /
anantamaparicchedyamanūpamamanāmayam
ātmamantrasadābhyāsātparatattvaṃ prakāśate /
tadabhivyaktacihnāni siddhidvārāṇi me śṛṇu
dīpajvālendukhadyotavidyunnakṣatrabhāsvarāḥ /
dṛśyante sūkṣmarūpeṇa sadā yuktasya yoginaḥ
aṇimādikamaiśvaryamacirāttasya jāyate /
nāsti nādātparo mantro na devaḥ svātmanaḥ paraḥ
nānusandheḥ parā pūjā na hi tṛpteḥ paraṃ mukham /
gopanīyaṃ prayatnena sarvadā siddhimicchatā /
madbhakta etadvijñāya kṛta kṛtyaḥ sukhī bhavet
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ
iti //
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
yannamasyaṃ cidākhyātaṃ yatsiddhīnāṃ ca kāraṇam /
yena vijñātamātreṇa janmabandhātpramucyate
akṣaraṃ paramo nādaḥ śabdabrahmeti kathyate /
mūlādhāragatā śaktiḥ svādhārā bindurūpiṇī
tasyāmutpadyate nādaḥ sūkṣmabījādivāṅkuraḥ /
tāṃ paśyantīṃ vidurviśvaṃ yayā paśyanti yoginaḥ
hṛdaye vyajyate ghoṣo garjatparjanyasaṃnibhaḥ /
tatra sthitā sureśāna madhyametyabhidhīyate
prāṇena ca svarākhyena prathitā vaikharī punaḥ /
śākhāpallavarūpeṇa tālvādisthānaghaṭṭanāt
akārādikṣakārāntānyakṣarāṇi samīrayet /
akṣarebhyaḥ padāni syuḥ padebhyo vākyasaṃbhavaḥ
sarve vākyātmakā mantrā vedaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ /
purāṇāni ca kāvyāni bhāṣāśca vividhā api
saptasvarāśca gāthāśca sarve nādasamudbhavāḥ /
eṣā sarasvatī devī sarvabhūtaguhāśrayā
vāyunā vahniyuktena preryamāṇā śanaiḥ śanaiḥ /
tadvivartapadairvākyairityevaṃ vartate sadā
ya imāṃ vaikharī śaktiṃ yogī svātmani paśyati /
sa vāksiddhimavāpnoti sarasvatyāḥ prasādataḥ
vedaśāstrapurāṇānāṃ svayaṃ kartā bhaviṣyati /
yatra binduśca nādaśca somasūryāgnivāyavaḥ
indriyāṇi ca sarvāṇi layaṃ gacchanti suvrata /
vāyavo yatra līyante mano yatra vilīyate
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ /
yasmiṃsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā /
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati
sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam /
etatkṣarākṣarātītamanakṣaramitīryate
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni sūtrātmā'kṣara ucyate /
akṣaraṃ paramaṃ brahma nirviśeṣaṃ nirañjanam
alakṣaṇamalakṣaṃ tadapratarkyamanūpamam /
apārapāramacchedyamacintyamatinirmalam
ādhāraṃ sarvabhūtānāmanādhāramanāmayam /
apramāṇamanirdeśyamaprameyamatīndriyam
asthūlamanaṇuhrasvamadīrghamajamavyayam /
aśabdamasparśarūpamacakṣuḥśrotranāmakam
sarvajñaṃ sarvagaṃ śāntaṃ sarveṣāṃ hṛdaye sthitam /
susaṃvedyaṃ gurumatātsudurbodhamacetasām
niṣkalaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ nirvikāraṃ nirāśrayam /
nirlepakaṃ nirāpāyaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam
jyotiṣāmapi tajjyotistamaḥpāre pratiṣṭhitam /
bhāvābhāvavinirmuktaṃ bhāvanāmātragocaram
bhaktigamyaṃ paraṃ tattvamantarlīnena cetasā /
bhāvanāmātramevātra kāraṇaṃ padmasaṃbhava
yathā dehāntaraprāpteḥ kāraṇaṃ bhāvanā nṛṇām /
viṣayaṃ dhyāyataḥ puṃso viṣaye ramate manaḥ
māmanusmarataścittaṃ mayyevātra vilīyate /
sarvajñatvaṃ pareśatvaṃ sarvasaṃpūrṇaśaktitā /
anantaśaktimattvaṃ ca madanusmaraṇādbhavet
iti//
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ
caitanasyaikarūpatvadbhedo yukto na karhicit /
jīvatvaṃ ca tathā jñeyaṃ rajjvāṃ sarpagraho yathā
rajjvajñānātkṣaṇenaiva yadvadrajjurhi sarpiṇī /
bhāti tadvaccitiḥ sākṣādviśvākāreṇa kevalā
upādānaṃ prapañcasya brahmaṇo'nyanna vidyate /
tasmātsarvaprapañco'yaṃ brahmaivāsti na cetarat
vyāpyavyāpyakatā mithyā sarvamātmeti śāsanāt /
iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni jāyante paramātmanaḥ /
tasmādetāni brahmaiva bhavantīti vicintaya
brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca /
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti vibhāvaya
suvarṇājjāyamānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam /
brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet
svalpamapyantaraṃ kṛtvā jīvātmaparamātmanoḥ /
yastiṣṭhati vimūḍhātmā bhayaṃ tasyāpi bhāṣitam
yadajñānadbhaveddvaitamitarattatprapaśyati /
ātmatvena tadā sarvaṃ netarattatra cāṇvapi
anubhūto'pyayaṃ loko vyavahārakṣamo'pi san /
asadrūpo yathā svapna uttarakṣaṇabādhitaḥ
svapne jāgaritaṃ nāsti jāgare svapnatā nahi /
dvayameva laye nāsti layo'pi hyanayorna ca
trayameva bhavenmithyā guṇatrayavinirmitam /
asya draṣṭā guṇātīto nityo hyeṣa cidātmakaḥ
yadvanmṛdi ghaṭabhrāntiḥ śuktau hi rajatasthitiḥ /
tadvadbrahmaṇi jīvatvaṃ vīkṣamāṇe vinaśyati
yathā mṛdi ghaṭo nāma kanake kuṇḍalābhidhā /
śuktau hi rajatakhyātirjīvaśabdastathā pare
yathaiva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale /
puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani
yathaiva śūnyo vetālo gandharvāṇaṃ puraṃ yathā /
yathākāśe dvicandratvaṃ tadvatsatye jagatsthitiḥ
yathā taraṅgakallolairjalameva sphuratyalam /
ghaṭanāmnā yathā pṛthvī paṭanāmnā hi tantavaḥ
jagannāmnā cidābhāti sarvaṃ brahmaiva kevalam /
yathā vandhyāsuto nāsti yathā nasti marau jalam
yathā nāsti nabhovṛkṣastathā nāsti jagatsthitiḥ /
gṛhyamāne ghaṭe yadvanmṛttikā bhāti vai balāt
vīkṣyamāṇe prapañce tu brahmaivābhāti bhāsuram /
sadaivātmā viśuddho'smi hyaśuddho bhāti vai sadā
yathaiva dvividhā rajjurjñānino'jñānino'niśam /
yathaiva mṛnmayaḥ kuṃbhastadvaddeho'pi cinmayaḥ
ātmānātmaviveko'yaṃ mudhaiva kriyate budhaiḥ //
sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā /
ghaṭatvena yathā pṛthvī jalatvena marīcikā
gṛhatvena hi kāṣṭhāni khaḍgatvena hi lohatā /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
iti//
iti caturtho'dhyāyaḥ
punaryogaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahmasvarūpakam /
samāhitamanāa bhūtvā śṛṇu brahmanyathākramam
daśadvārapuraṃ dehaṃ daśanāḍīmahāpatham /
daśabhirvāyubhirvyāptaṃ daśendriyaparicchadam
ṣaḍādhārāpavarakaṃ ṣaḍanvayamahāvanam /
catuḥpīṭhasamākīrṇaṃ caturāmnāyadīpakam
bindunādamahāliṅgaviṣṇulakṣmīniketanam /
dehaṃ viṣṇvālayaṃ proktaṃ siddhidaṃ sarvadehinām
gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam /
śivasya jīvarūpasya sthānaṃ taddhi pracakṣate
yatra kuṇḍalinī nāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā /
yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravartate
yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravartate /
yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ
tadetatkāmarūpākhyaṃ pīṭhaṃ kāmaphalapradam /
svādhiṣṭhānahvayaṃ cakraṃ liṅgamūle ṣaḍasrakam
nābhideśe sthitaṃ cakraṃ daśāsraṃ maṇipūrakam /
dvādaśāraṃ mahācakraṃ hṛdaye cāpyanāhatam
tadetatpūrṇagiryākhyaṃ pīṭhaṃ kamalasaṃbhava /
kaṇṭhakūpe viśuddhākhyaṃ yaccakraṃ ṣoḍaśāsrakam
pīṭhaṃ jālandharaṃ nāma tiṣṭhatyatra caturmukha /
ājñā nāma bhruvormadhye dvidalaṃ cakramuttamam
uḍyānākhyaṃ mahāpīṭhamupariṣṭātpratiṣṭhitam /
sthānānyetāni dehe'smiñchaktirūpaṃ prakāśate
caturasradharaṇyādau brahmā tatrādhidevatā /
ardhacandrākṛti jalaṃ viṣṇustasyādhidevatā
trikoṇamaṇḍalaṃ vahnī rudrastasyādhidevatā /
vāyorbiṃbaṃ tu ṣaṭkoṇaṃ saṃkarṣo'trādhidevatā
ākāśamaṇḍalaṃ vṛttaṃ śrīmannārāyaṇo'trādhidevatā /
nādarūpaṃ bhruvormadhye manaso maṇḍalaṃ viduḥ
śāṃbhavasthānametatte varṇitaṃ padmasaṃbhava /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nāḍīcakrasya nirṇayam
mūlādhāratrikoṇasthā suṣumnā dvādaśāṅgulā /
mūlārdhacchinnavaṃśābhā brahmanāḍīti sā smṛtā
iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ pārśvadvaye gate /
vilaṃbinyāmanusyūte nāsikāntamupāgate
iḍāyāṃ hemarūpeṇa vāyurvāmena gacchati /
piṅgalāyāṃ tu sūryātmā yāti dakṣiṇapārśvataḥ
vilaṃbinīti yā nāḍī vyaktā nābhau pratiṣṭhitā /
tatra nāḍyaḥ samutpannastiryagūrdhvamadhomukhāḥ
tannābhicakramityuktaṃ kukkuṭāṇḍamiva sthitam /
gāndhārī hastijihvā ca tasmānnetradvayaṃ gate
pūṣā cālambusā caiva śrotradvayamupāgate /
śūrā nāma mahānāḍī tasmādbhrūmadhyamāśritā
viśvodarī tu yā nāḍī sā bhuṅkte'nnaṃ caturvidham /
sarasvatī tu yā nāḍī sā jihvāntaṃ prasarpati
rākāhvayā tu yā nāḍī pītvā ca salilaṃ kṣaṇāt /
kṣutamutpādayed ghrāṇe śleṣmāṇaṃ saṃcinoti ca
kaṇṭhakūpodbhavā nāḍī śaṅkhinākhyā tvadhomukhī /
annasāraṃ samādāya mūrdhni saṃcinute sadā
nābheradhogatāstisro jāḍayaḥ syuradhomukhaḥ /
malaṃ tyajetkuhūrnāḍī mūtraṃ muñcati vāruṇī
citrākhyā sīvini nāḍī śuklamocanakāraṇī /
nāḍīcakramiti proktaṃ bindurūpamataḥ śṛṇu
sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ceti trividhaṃ brahmaṇo vapuḥ /
sthūlaṃ śuklātmakaṃ binduḥ sūkṣmaṃ pañcāgnirūpakam
somātmakaḥ paraḥ proktaḥ sadā sākṣī sadācyutaḥ /
pātālānāmadhobhāge kālāgniryaḥ pratiṣṭhitaḥ
samūlāgniḥ śarīre'gniryasmānnādaḥ prajāyate /
vaḍavāgniḥ śarīrastho hyasthimadhye pravartate
kāṣṭhapāṣāṇayorvahnirhyasthimadhye pravartate /
kāṣṭhapāṣaṇajo vahniḥ pārthivo grahaṇīgataḥ
antarikṣagato vahnirvaidyutaḥ svāntarātmakaḥ /
nabhasthaḥ sūryarūpo'gnirnābhimaṇḍalamāśritaḥ
viṣaṃ varṣati sūryo'sau sravatyamṛtamunmukhaḥ /
tālumūle sthitaścandraḥ sudhāṃ varṣatyadhomukhaḥ
bhrūmadhyanilayo binduḥ śuddhasphaṭikasaṃnibhaḥ /
mahāviṣṇośca devasya tatsūkṣmaṃ rūpamucyate
etatpañcāgnirūpaṃ yo bhāvayedbuddhimāndhiyā /
tena bhuktaṃ ca pītaṃ ca hutameva na saṃśayaḥ
sukhasaṃsevitaṃ svapnaṃ sujīrṇamitabhojanama/j /
śarīraśuddhiṃ kṛtvādau sukhamāsanamāsthitaḥ
prāṇasya śodhayenmārgaṃ recapūrakakumbhakaiḥ /
gudamākuñcya yatnena mūlaśaktiṃ prapūjayet
nābhau liṅgasya madhye tu uḍyānākhyaṃ ca bandhayet /
uḍḍīya yāti tenaiva śaktitoḍyānapīṭhakam
kaṇṭhaṃ saṅkocayetkiṃcidbandho jālandhari hyayam /
bandhayetkhecari mudrāṃ dṛḍhacittaḥ samāhitaḥ
kapālavivare jihvā praviṣṭā viparītagā /
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī
khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ /
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati
na kṣudhā na tṛṣā nidrā naivālasyaṃ prajāyate /
na ca mṛtyurbhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm
tataḥ pūrvāpare vyomni dvādaśānte'cyutātmake /
uḍḍyānapīṭhe nirdvandve nirālambe nirañjane
tataḥ paṅkajamadhyasthaṃ candramaṇḍalamadhyagam /
nārāyaṇamanudhyāyetsravatamamṛtaṃ sadā
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmidnṛṣṭe parāvare
atha siddhiṃ pravakṣyāmi sukhopāyaṃ sureśvara /
jitendriyāṇāṃ śāntānāṃ jitaśvāsavicetasām
nāde manolayaṃ brahmandūraśravaṇakāraṇam /
bindau manolayaṃ kṛtvā dūradarśanamāpnuyāt
kālātmani mano līnaṃ trikālajñānakāraṇam /
parakāyamanoyogaḥ parakāyapraveśakṛt
amṛtaṃ cintayenmūrdhni kṣuttṛṣāviṣaśāntaye /
pṛthivyāṃ dhārayeccittaṃ pātālagamanaṃ bhavet
salile dhārayeccittaṃ nāmbhasā paribhūyate /
agnau sandhārayeccittamagninā dahyate na saḥ
vāyau manolayaṃ kuryādākāśagamanaṃ bhavet /
ākāśe dhārayeccittamaṇimādikamāpnuyāt
virāḍrūpe mano yuñjanmahimānamavāpnuyāt /
caturmukhe mano yuñjañjagatsṛṣṭikaro bhavet
indrarūpiṇamātmānaṃ bhāvayanmartyabhogavān /
viṣṇurūpe mahāyogī pālayedakhilaṃ jagat
rudrarūpe mahāyogī saṃharatyeva tejasā /
nārāyaṇe mano yuñjansarvasiddhimavāpnuyāt
yathā saṃkalpayedyogī yogayukto jitendriyaḥ /
tathā tattadavāpnoti bhāva evātra kāraṇam
gururbrahmā gururviṣṇurgururdevaḥ sadācyutaḥ /
na guroradhikaḥ kaścittriṣu lokeṣu vidyate
divyajñānopadeṣṭāraṃ deśikaṃ parameśvaram /
pūjayetparayā bhaktyā tasya jñānaphalaṃ bhavet
yathā gurustathaiveśo yathaiveśostathā guruḥ /
pūjanīyo mahābhaktyā na bhedo vidyate'nayoḥ
nādvaitavādaṃ kurvīta guruṇā saha kutracit /
advaitaṃ bhāvayedbhaktyā gurordevasya cātmanaḥ
yogaśikhāṃ mahāguhyaṃ yo jānāti mahāmatiḥ /
na tasya kiṃcidajñātaṃ triṣu lokeṣu vidyate
na puṇyapāpe nāsvastho na duḥkhaṃ na parājayaḥ /
na cāsti punarāvṛttirasminsaṃsāramaṇḍale
siddhau cittaṃ na kurvīta cañcalatvena cetasaḥ /
tathā vijñātatattvo'sau mukta eva na saṃśayaḥ
ityupaniṣat // iti pañcamo'dhyāyaḥ
upāsanāprakāraṃ me brūhi tvaṃ parameśvara /
yena vijñātamātreṇa mukto bhavati saṃsṛteḥ
upāsanāprakāraṃ te rahasyaṃ śrutisārakam /
hiraṇyagarbha vakṣyāmi śrutvā samyagupāsaya
suṣumnāyai kuṇḍalīnyai sudhāyai candramaṇḍalāt /
manonmanyai namastubhyaṃ mahāśaktyai cidātmane
śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍya
stāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā /
tayordhvamāyannamṛtatvameti
viśvaṅṅnyā utkramaṇe bhavanti
ekottaraṃ nāḍiśataṃ tāsāṃ madhye parā smṛtā /
suṣumnā tu pare līnā virajā brahmarūpiṇī
iḍā tiṣṭhati vāmena piṅgalā dakṣiṇena tu /
tayormadhye paraṃ sthānaṃ yastadveda sa vedavit
prāṇānsandhārayettasminnāsābhyāntaracāriṇaḥ /
bhūtvā tatrāyataprāṇaḥ śanaireva samabhyaset
gudasya pṛṣṭhabhāge'sminvīṇādanḍaḥ sa dehabhṛt /
dīrghāstidehaparyantaṃ brahmanāḍīti kathyate
tasyānte suṣiraṃ sūkṣmaṃ brahmanāḍīti sūrabhiḥ /
iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnā sūryarūpiṇī
sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasminsarvagaṃ viśvatomukham /
tasya madhyagatāḥ sūryasomāgniparameśvarāḥ
bhūtalokā diśaḥ kṣetrāḥ samudrāḥ parvatāḥ śilāḥ /
dvīpāśca nimnagā vedāḥ śāstravidyākalākṣarāḥ
svaramantrapurāṇāni guṇāścaite ca sarvaśaḥ /
bījaṃ bījātmakasteṣāṃ kṣetrajñaḥ prāṇavāyavaḥ
suṣumnāntargataṃ viśvaṃ tasminsarvaṃ pratiṣṭhitam /
nānānāḍīprasavagaṃ sarvabhūtāntarātmani
ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ vāyumārgeṇa sarvagam /
dvisaptatisahasrāṇi nāḍyaḥ syurvāyugocarāḥ
sarvamārgeṇa suṣirāstiryañcaḥ suṣirātmatāḥ /
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyāḥ sarvadvāranirodhanāt
vāyunā saha jīvordhvajñānānmokṣamavāpnuyāt /
jñātvā suṣumnāṃ tadbhedaṃ kṛtvā pāyuṃ ca madhyagam
kṛtvā tu caindavasthāne ghrāṇarandhre nirodhayet /
dvisaptatisahasrāṇi nāḍīdvārāṇi pañjare
suṣumnā śāmbhavī śaktiḥ śeṣāstvanye nirarthakāḥ /
hṛllekhe paramānande tālumūle vyavasthite
ata ūrdhvaṃ nirodhe tu madhyamaṃ madhyamadhyamam /
uccārayetparāṃ śaktiṃ brahmarandhranivāsinīm /
yadi bhramarasṛṣṭiḥ syātsaṃsārabhramaṇaṃ tyajet
gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyaṃ
cidrūpadīpaṃ timirāndhanāśam /
paśyāmi taṃ sarvajanāntarasthaṃ
namāmi haṃsaṃ paramātmarūpam
anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ /
dhvanerantargataṃ jyotirjyotiṣo'ntargataṃ manaḥ /
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
kecidvadanti cādhāraṃ suṣumnā ca sarasvatī /
ādhārājjāyate viśvaṃ viśvaṃ tatraiva līyate
tasmātsarvaprayatnena gurupādaṃ samāśrayet /
ādhāraśaktinidrāyāṃ viśvaṃ bhavati nidrayā
tasyāṃ śaktiprabodhena trailokyaṃ pratibudhyate /
ādhāraṃ yo vijānāti tamasaḥ paramaśnute
tasya vijñānamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate
ādhāracakramahasā vidyutpuñjasamaprabhā /
tadā muktirna sandeho yadi tuṣṭaḥ svayaṃ guruḥ
ādhāracakramahasā puṇyapāpe nikṛntayet /
ādhāravātarodhena līyate gaganāntare
ādhāravātarodhena śarīraṃ kaṃpate yadā /
ādhāravātarodhena yogī nṛtyati sarvadā
ādhāravātarodhena viśvaṃ tatraiva dṛśyate /
sṛṣṭimādhāramādhāramādhāre sarvadevatāḥ /
ādhāre sarvavedāśca tasmādādhāramāśrayet
ādhāre paścime bhāge triveṇīsaṅgamo bhavet /
tatra snātvā ca pītvā ca naraḥ pāpātpramucyate
āhāre paścimaṃ liṅgaṃ kavāṭaṃ tatra vidyate /
tasyodghāṭanamātreṇa mucyate bhavabandhanāt
ādhārapaścime bhāge candrasūryau sthirau yadi /
tatra tiṣṭhati viśveśo dhyātvā brahmamayo bhavet
ādhārapaścime bhāge mūrtistiṣṭhati saṃjñayā /
ṣaṭ cakrāṇi ca nirbhidya brahmarandhrādbahirgatam
vāmadakṣe nirundhanti praviśanti suṣumnayā /
brahmarandhraṃ praviśyāntaste yānti paramāṃ gatim
suṣumnāyāṃ yadā haṃsastvadha ūrdhvaṃ pradhāvati /
suṣumnāyāṃ yadā prāṇaṃ bhrāmayedyo nirantaram
suṣumnāyāṃ yadā prāṇaḥ sthiro bhavati dhīmatām /
suṣumnāyāṃ praveśena candrasūryau layaṃ gatau
tadā samarasaṃ bhāvaṃ yo jānāti sa yogavit /
suṣumnāyāṃ yadā yasya mriyate manaso rayaḥ
suṣumnāyāṃ yadā yogī kṣaṇaikamapi tiṣṭati /
suṣumnāyāṃ yadā yogī kṣaṇārdhamapi tiṣṭhati
suṣumnāyāṃ yadā yogī sulagno lavaṇāmbuvat /
suṣumnāyāṃ yadā yogī līyate kṣīranīravat
bhidyate ca tadā granthiścidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante paramākāśe te yānti paramāṃ gatim
gaṅgāyāṃ sāgare snātvā natvā ca maṇikarṇikām /
madhyanāḍīvicārasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
śrīśailadarśanānmuktirvārāṇasyāṃ mṛtasya ca /
kedārodakapānena madhyanāḍīpradarśanāt
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca /
suṣumnādhyānayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
suṣumnāyāṃ sadā goṣṭhīṃ yaḥ kaścitkurute naraḥ /
sa muktaḥ sarvapāpebhyo niśreyasamavāpnuyāt
suṣumnaiva paraṃ tīrthaṃ suṣumnaiva paraṃ japaḥ /
suṣumnaiva paraṃ dhyānaṃ suṣumnaiva parā gatiḥ
anekayajñadānāni vratāni niyamāstathā /
suṣumnādhyānaleśasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
brahmarandhre mahāsthāne vartate satataṃ śivā /
cicchaktiḥ paramādevī madhyame supratiṣṭhitā
māyāśaktirlalāṭāgrabhāge vyomāmbuje tathā /
nādarūpā parāśaktirlalāṭasya tu madhyame
bhāge bindumayī śaktirlalāṭasyāparāṃśake /
bindumadhye ca jīvātmā sūkṣmarūpeṇa vartate
hṛdaye sthūlarūpeṇa madhyamena tu madhyage
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca dhāvati /
vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate
ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ /
prāṇāpānasamākṣiptastathā jīvo na viśramet
apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇo'pānaṃ ca karṣati /
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ
haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā /
tadvidvānakṣaraṃ nityaṃ yo jānāti sa yogavit
kandordhve kuṇḍalīśaktirmuktirūpā hi yoginām /
bandhanāya ca mūḍhānāṃ yastāṃ vetti sa yogavit
bhūrbhuvaḥsvarime lokāścandrasūryā'gnidevatāḥ /
yāsu mātrāsu tiṣṭhanti tatparaṃ jyotiromiti
trayaḥ kālāstrayo devāstrayo lokāstrayaḥ svarāḥ /
trayo vedāḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti
citte calati saṃsāro niścalaṃ mokṣa ucyate /
tasmāccittaṃ sthirīkuryātprajñayā parayā vidhe
cittaṃ kāraṇamarthānāṃ tasminsati jagattrayam /
tasminkṣīṇe jagatkṣīṇaṃ taccikitsyaṃ prayatnataḥ
manohaṃ gaganākāraṃ manohaṃ sarvatomukham /
manohaṃ sarvamātmā ca na manaḥ kevalaḥ paraḥ
manaḥ karmāṇi jāyante mano lipyati pātakaiḥ /
manaścedunmanībhūyānna puṇyaṃ na ca pātakam
manasā mana ālokya vṛttiśūnyaṃ yadā bhavet /
tataḥ paraṃ parabrahma dṛśyate ca sudurlabham
manasā mana ālokya mukto bhavati yogavit /
manasā mana ālokya unmanyantaṃ sadā smaret
manasā mana ālokya yoganiṣṭhaḥ sadā bhavet /
manasā mana ālokya dṛśyante pratyayā daśa
yadā pratyayā dṛśyante tadā yogīśvaro bhavet
bindunādakalājyotīravīndudhruvatārakam /
śāntaṃ ca tadatītaṃ ca paraṃbrahma taducyate
hasatyullasati prītyā krīḍate modate tadā /
tanoti jīvanaṃ buddhyā bibheti sarvatobhayāt
rodhyate budhyate śoke muhyate na ca saṃpadā /
kaṃpate śatrukāryeṣu kāmena ramate hasan
smṛtvā kāmarataṃ cittaṃ vijānīyātkalevare /
yatra deśe vasedvāyuścittaṃ tadvasati dhruvam
manaścandro ravirvāyurdṛṣṭiragnirudāhṛtaḥ /
bindunādakalā brahman viṣṇubrahmeśadevatāḥ
sadā nādānusandhānātsaṃkṣīṇā vāsanā bhavet /
nirañjane vilīyeta marunmanasi padmaja
yo vai nādaḥ sa vai bindustadvai cittaṃ prakīrtitam /
nādo binduśca cittaṃ ca tribhiraikyaṃ prasādayet
mana eva hi binduśca utpattisthitikāraṇam /
manasotpadyate binduryathā kṣīraṃ ghṛtātmakam
ṣaṭ cakrāṇi parijñātvā praviśetsukhamaṇḍalam /
praviśedvāyumākṛṣya tathaivordhvaṃ niyojayet
vāyuṃ binduṃ tathā cakraṃ cittaṃ caiva samabhyaset /
samādhimekena samamamṛtaṃ yānti yoginaḥ
yathāgnirdārumadhyastho nottiṣṭhenmathanaṃ vinā /
vinā cābhyāsayogena jñānadīpastathā nahi
ghaṭamadhye yathā dīpo bāhye naiva prakāśate /
bhinne tasmin ghaṭe caiva dīpajvālā ca bhāsate
svakāyaṃ ghaṭamityuktaṃ yathā jīvo hi tatpadam /
guruvākyasamābhinne brahmajñānaṃ prakāśate
karṇadhāraṃ guruṃ prāpya tadvākyaṃ plavavadṛḍham /
abhyāsavāsanāśaktyā taranti bhavasāgaram
ityupaniṣat / iti yogaśikhopaniṣadi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvinavadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // ॐ tatsat //
iti yogaśikhopaniṣatsamāptā //
Original text: yogaśikṣopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0