યોગશિક્ષોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

યોગજ્ઞાને યત્પદાપ્તિસાધનત્વેન વિશ્રુતે ।
તત્રૈપદં બ્રહ્મતત્ત્વં સ્વમાત્રમવશિષ્યતે ॥
ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
સર્વે જીવાઃ સુખૈર્દુઃખૈર્માયાજાલેન વેષ્ટિતાઃ ।
તેષાં મુક્તિઃ કથં દેવ કૃપયા વદ શઙ્કર

સર્વસિદ્ધિકરં માર્ગં માયાજાલનિકૃન્તનમ્ ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિનાશનં સુખદં વદ

ઇતિ હિરણ્યગર્ભઃ પપ્રચ્છ સ હોવાચ મહેશ્વરઃ ।
નાનામાર્ગૈસ્તુ દુષ્પ્રાપં કૈવલ્યં પરમં પદમ્

સિદ્ધિમાર્ગેણ લભતે નાન્યથા પદ્મસંભવ ।
પતિતાઃ શાસ્ત્રજાલેષુ પ્રજ્ઞયા તેન મોહિતાઃ

સ્વાત્મપ્રકાશરૂપં તત્કિં શાસ્ત્રેણ પ્રકાશ્યતે ।
નિષ્કલં નિર્મલં શાન્તં સર્વાતીતં નિરામયમ્

તદેવ જીવરૂપેણ પુણ્યપાપફલૈર્વૃતમ્ ।
પરમાત્મપદં નિત્યં તત્કથં જીવતાં ગતમ્

તત્ત્વાતીતં મહાદેવ પ્રસાદાત્કથયેશ્વર ।
સર્વભાવપદાતીતં જ્ઞાનરૂપં નિરઞ્જનમ્

વાયુવત્સ્ફુરિતં સ્વસ્મિંસ્તત્રાહંકૃતિરુત્થિતા ।
પઞ્ચાત્મકમભૂત્પિણ્ડં ધાતુબદ્ધં ગુણાત્મકમ્

સુખદુઃખૈઃ સમાયુક્તં જીવભાવનયા કુરુ ।
તેન જીવામિધા પ્રોક્તા વિશુદ્ધે પરમાત્મનિ

કામક્રોધભયં ચાપિ મોહલોભમથો રજઃ ।
જન્મ મૃત્યુશ્ચ કાર્પણ્યં શોકસ્તન્દ્રા ક્ષુધા તૃષા

તૃષ્ણા લજ્જા ભયં દુઃખં વિષાદો હર્ષ એવ ચ ।
એભિર્દોષૈર્વિનિર્મુક્તઃ સ જીવઃ શિવ ઉચ્યતે

તસ્માદ્દોષવિનાશાર્થમુપાયં કથયામિ તે ।
જ્ઞાનં કેચિદ્વદન્ત્યત્ર કેવલં તન્ન સિદ્ધયે

યોગહીનં કથં જ્ઞાનં મોક્ષદં ભવતીહ ભોઃ ।
યોગોઽપિ જ્ઞાનહીનસ્તુ ન ક્ષમો મોક્ષકર્મણિ

તસ્માજ્જ્ઞાનં ચ યોગં ચ મુમુક્ષુર્દૃઢમભ્યસેત્ ।
જ્ઞાનસ્વરૂપમેવાદૌ જ્ઞેયં જ્ઞાનૈકસાધનમ્

અજ્ઞાનં કીદૃશં ચેતિ પ્રવિચાર્યં મુમુક્ષુણા ।
જ્ઞાતં યેન નિજં રૂપં કૈવલ્યં પરમં પદમ્

અસૌ દોષૈર્વિનિર્મુક્તઃ કામક્રોધભયાદિભિઃ ।
સર્વદોષૈર્વૃતો જીવઃ કથં જ્ઞાનેન મુચ્યતે

સ્વાત્મરૂપં યથા જ્ઞાનં પૂર્ણં તદ્વ્યાપકં તથા ।
કામક્રોધાદિદોષાણાં સ્વરૂપાન્નાસ્તિ ભિન્નતા

પશ્ચાત્તસ્ય વિધિઃ કિંનુ નિષેધોઽપિ કથં ભવેત્ ।
વિવેકી સર્વદા મુક્તઃ સંસારભ્રમવર્જિતઃ

પરિપૂર્ણં સ્વરૂપં તત્સત્યં કમલસંભવ ।
સકલં નિષ્કલં ચૈવ પૂર્ણત્વાચ્ચ તદેવ હિ

કલિના સ્ફૂર્તિરૂપેણ સંસારભ્રમતાં ગતમ્ ।
નિષ્કલં નિર્મલં સાક્ષાત્સકલં ગગનોપમમ્

ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારસ્ફૂર્તિજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ ।
એતદ્રૂપં સમાયાતઃ સ કથં મોહસાગરે

નિમજ્જતિ મહાબાહો ત્યક્ત્વા વિદ્યાં પુનઃ પુનઃ ।
સુખદુઃખાદિમોહેષુ યથા સંસારિણાં સ્થિતિઃ

તથા જ્ઞાની યદા તિષ્ઠેદ્વાસનાવાસિતસ્તદા ।
તયોર્નાસ્તિ વિશેષોઽત્ર સમા સંસારભાવના

જ્ઞાનં ચેદીદૃશં જ્ઞાતમજ્ઞાનં કીદૃશં પુનઃ ।
જ્ઞાનનિષ્ઠો વિરક્તોઽપિ ધર્મજ્ઞો વિજિતેન્દ્રિયઃ

વિના દેહેન યોગેન ન મોક્ષં લભતે વિધે ।
અપક્વાઃ પરિપક્વાશ્ચ દેહિનો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ

અપક્વા યોગહીનાસ્તુ પક્વા યોગેન દેહિનઃ ।
સર્વો યોગાગ્નિના દેહો હ્યજડઃ શોકવર્જિતઃ

જડસ્તુ પાર્થિવો જ્ઞેયો હ્યપક્વો દુઃખદો ભવેત્ ।
ધ્યાનસ્થોઽસૌ તથાપ્યેવમિન્દ્રિયૈર્વિવશો ભવેત્

તાનિ ગાઢં નિયમ્યાપિ તથાપ્યન્યૈઃ પ્રબાધ્યતે ।
શીતોષ્ણસુખદુઃખાદ્યૈર્વ્યાધિભિર્માનસૈસ્તથા

અન્યૈર્નાનાવિધૈર્જીવૈઃ શસ્ત્રાગ્નિજલમારુતૈઃ ।
શરીરં પીડ્યતે તૈસ્તૈશ્ચિત્તં સંક્ષુભ્યતે તતઃ

તથા પ્રાણવિપત્તૌ તુ ક્ષોભમાયાતિ મારુતઃ ।
તતો દુઃખશતૈર્વ્યાપતં ચિત્તં ક્ષુબ્ધં ભવેન્નૃણામ્

દેહાવસાનસમયે ચિત્તે યદ્યદ્વિભાવયેત્ ।
તત્તદેવ ભવેજ્જીવ ઇત્યેવં જન્મકારણમ્

દેહાન્તે કિં ભવેજ્જન્મ તન્ન જાનન્તિ માનવાઃ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં જીવસ્ય કેવલં શ્રમઃ

પિપીલિકા યથા લગ્ના દેહે ધ્યાનાદ્વિમુચ્યતે ।
અસૌ કિં વૃશ્ચિકૈર્દ્રષ્ટો દેહાન્તે વા કથં સુખી

તસ્માન્મૂઢા ન જાનન્તિ મિથ્યાતર્કેણ વેષ્ટિતાઃ ।
અહંકૃતિર્યદા યસ્ય નષ્ટા ભવતિ તસ્ય વૈ

દેહસ્ત્વપિ ભવેન્નષ્ટો વ્યાધયશ્ચાસ્ય કિં પુનઃ ।
જલાગ્નિશસ્ત્રખાતાદિબાધા કસ્ય ભવિષ્યતિ

યદા યદા પરિક્ષીણા પુષ્ટા ચાહંકૃતિર્ભવેત્ ।
તમનેનાસ્ય નશ્યન્તિ પ્રવર્તન્તે રુગાદયઃ

કારણેન વિના કાર્યં ન કદાચન વિદ્યતે ।
અહંકારં વિના તદ્વદ્દેહે દુઃખં કથં ભવેત્

શરીરેણ જિતાઃ સર્વે શરીરં યોગિભિર્જિતમ્ ।
તત્કથં કુરુતે તેષાં સુખદુઃખાદિકં ફલમ્

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિઃ કામક્રોધાદિકં જિતમ્ ।
તેનૈવ વિજિતં સર્વં નાસૌ કેનાપિ બાધ્યતે

મહાભૂતાનિ તત્ત્વાનિ સંહૃતાનિ ક્રમેણ ચ ।
સપ્તધાતુમયો દેહો દગ્ધા યોગાગ્નિના શનૈઃ

દેવૈરપિ ન લક્ષ્યેત યોગિદેહો મહાબલઃ ।
ભેદબન્ધવિનિર્મુક્તો નાનાશક્તિધરઃ પરઃ

યથાકાશસ્તથા દેહ આકાશાદપિ નિર્મલઃ ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરો દૃશ્યઃ સ્થૂલાત્સ્થૂલો જડાજ્જડઃ

ઇચ્છારૂપો હિ યોગીન્દ્રઃ સ્વતન્ત્રસ્ત્વજરામરઃ ।
ક્રીડતે ત્રિષુ લોકેષુ લીલયા યત્રકુત્રચિત્

અચિન્ત્યશક્તિમાન્યોગી નાનારૂપાણિ ધારયેત્ ।
સંહરેચ્ચ પુનસ્તાનિ સ્વેચ્છયા વિજિતેન્દ્રિયઃ

નાસૌ મરણમાપ્નોતિ પુનર્યોગબલેન તુ ।
હઠેન મૃત એવાસૌ મૃતસ્ય મરણં કુતઃ

મરણં યત્ર સર્વેષાં તત્રાસૌ પરિજીવતિ ।
યત્ર જીવન્તિ મૂઢાસ્તુ તત્રાસૌ મૃત એવ વૈ

કર્તવ્યં નૈવ તસ્યાસ્તિ કૃતેનાસૌ ન લિપ્યતે ।
જીવન્મુક્તઃ સદા સ્વચ્છઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ

વિરક્તા જ્ઞાનિનશ્ચાન્યે દેહેન વિજિતાઃ સદા ।
તે કથં યોગિભિસ્તુલ્યા માંસપિણ્ડાઃ કુદેહિનઃ

દેહાન્તે જ્ઞાનિભિઃ પુણ્યાત્પાપાચ્ચ ફલમાપ્યતે ।
ઈદૃશં તુ ભવેત્તત્તદ્ભુક્ત્વા જ્ઞાની પુનર્ભવેત્

પશ્ચાત્પુણ્યેન લભતે સિદ્ધેન સહ સઙ્ગતિમ્ ।
તતઃ સિદ્ધસ્ય કૃપયા યોગી ભવતિ નાન્યથા

તતો નશ્યતિ સંસારો નાન્યથા શિવભાષિતમ્ ।
યોગેન રહિતં જ્ઞાનં ન મોક્ષાય ભવેદ્વિધે

જ્ઞાનેનૈવ વિના યોગો ન સિદ્ધ્યતિ કદાચન ।
જન્માન્તરૈશ્ચ બહુભિર્યોગો જ્ઞાનેન લભ્યતે

જ્ઞાનં તુ જન્મનૈકેન યોગાદેવ પ્રજાયતે ।
તસ્માયોગાત્પરતરો નાસ્તિ માર્ગસ્તુ મોક્ષદઃ

પ્રવિચાર્ય ચિરં જ્ઞાનં મુક્તોઽહમિતિ મન્યતે ।
કિમસૌ મનનાદેવ મુક્તો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

પશ્ચાજ્જન્મશન્તાન્તરૈર્યોગાદેવ વિમુચ્યતે ।
ન તથા ભવતો યોગાજ્જન્મમૃત્યૂ પુનઃ પુનઃ

પ્રાણાપાનસમાયોગાચ્ચન્દ્રસૂર્યૈકતા ભવેત્ ।
સપ્તધાતુમયં દેહમગ્નિના રઞ્જયેદ્ધ્રુવમ્

વ્યાધયસ્તસ્ય નશ્યન્તિ ચ્છેદખાતાદિકાસ્તથા ,
તદાસૌ પરમાકાશરૂપો દેહ્યવતિષ્ઠતિ

કિં પુનર્બહુનોક્તેન મરણં નાસ્તિ તસ્ય વૈ ।
દેહીવ દૃશ્યતે લોકે દગ્ધકર્પૂરવત્સ્વયમ્

ચિત્તં પ્રાણેન સંબદ્ધં સર્વજીવેષુ સંસ્થિતમ્ ।
રજ્જ્વા યદ્wઅત્સુસંબદ્ધઃ પક્ષી તદ્વદિદં મનઃ

નાનાવિધૈર્વિચારૈસ્તુ ન બાધ્યં જાયતે મનઃ ।
તસ્માત્તસ્ય જયોપાયઃ પ્રાણ એવ હિ નાન્યથા

તર્કૈર્જલ્પૈઃ શાસ્ત્રજાલૈર્યુક્તિભિર્મન્ત્રભેષજૈઃ ।
ન વશો જાયતે પ્રાણઃ સિદ્ધોપાયં વિના વિધે

ઉપાયં તમવિજ્ઞાય યોગમાર્ગે પ્રવર્તતે ।
ખણ્ડજ્ઞાનેન સહસા જાયતે ક્લેશવત્તરઃ

યો જિત્વા પવનં મોહાદ્યોગમિચ્છતિ યોગિનામ્ ।
સોઽપક્વં કુમ્ભમારુહ્ય સાગરં તર્તુમિચ્છતિ

યસ્ય પ્રાણો વિલીનોઽન્તઃ સાધકે જીવિતે સતિ ।
પિણ્ડો ન પતિતસ્તસ્ય ચિત્તં દોષૈઃ પ્રબાધતે

શુદ્ધે ચેતસિ તસ્યૈવ સ્વાત્મજ્ઞાનં પ્રકાશતે ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં ભવેદ્યોગાજ્જન્મનૈકેન પદ્મજ

તસ્માદ્યોગં તમેવાદૌ સાધકો નિત્યમભ્યસેત્ ।
મુમુક્ષુભિઃ પ્રાણજયઃ કર્તવ્યો મોક્ષહેતવે

યોગાત્પરતરં પુણ્યં યોગાત્પરતરં શિવમ્ ।
યોગાત્પરતરં સૂક્ષ્મં યોગાત્પરતરં નહિ

યોઽપાનપ્રાણયોરૈક્યં સ્વરજોરેતસોસ્તથા ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોર્યોગો જીવાત્મપરમાત્મનોઃ

એવં તુ દ્વન્દ્વજાલસ્ય સંયોગો યોગ ઉચ્યતે ।
અથ યોગશિખાં વક્ષ્યે સર્વજ્ઞાનેષુ ચોત્તમામ્

યદાનુધ્યાયતે મન્ત્રં ગાત્રકમ્પોઽથ જાયતે ।
આસનં પદ્મકં બદ્ધ્વા યચ્ચાન્યદપિ રોચતે

નાસાગ્રે દૃષ્ટિમારોપ્ય હસ્તપાદૌ ચ સંયતૌ ।
મનઃ સર્વત્ર સંગૃહ્ય ૐકારં તત્ર ચિન્તયેત્

ધ્યાયતે સતતં પ્રાજ્ઞો હૃત્કૃત્વા પરમેશ્વરમ્ ।
એકસ્તમ્ભે નવદ્વારે ત્રિસ્થૂણે પઞ્ચદૈવતે

ઈદૃશે તુ શરીરે વા મતિમાન્નોપલક્ષયેત્ ।
આદિત્યમણ્ડલાકારં રશ્મિજ્વાલાસમાકુલમ્

તસ્ય મધ્યગતં વહ્નિં પ્રજ્વલેદ્દીપવર્તિવત્ ।
દીપશિખા તુ યા માત્રા સા માત્રા પરમેશ્વરે

ભિન્દન્તિ યોગિનઃ સૂર્યં યોગાભ્યાસેન વૈ પુનઃ ।
દ્વિતીયં સુષુમ્નાદ્વારં પરિશુભ્રં સમર્પિતમ્

કપાલસંપુટં પીત્વા તતઃ પશ્યતિ તત્પદમ્ ।
અથ ન ધ્યાયતે જન્તુરાલસ્યાચ્ચ પ્રમાદતઃ

યદિ ત્રિકાલમાગચ્છેત્સ ગચ્છેત્પુણ્યસંપદમ્ ।
પુણ્યમેતત્સમાસાદ્ય સંક્ષિપ્ય કથિતં મયા

લબ્ધયોગોઽથ બુદ્ધ્યેત પ્રસન્નં પરમેશ્વરમ્ ।
જન્માન્તરસહસ્રેષુ યદા ક્ષીણં તુ કિલ્બિષમ્

તદા પશ્યતિ યોગેન સંસારોચ્છેદનં મહત્ ।
અધુના સંપ્રવક્ષ્યામિ યોગાભ્યાસસ્ય લક્ષણમ્

મરુજ્જયો યસ્ય સિદ્ધઃ સેવયેત્તં ગુરું સદા ।
ગુરુવસ્ત્રપ્રસાદેન કુર્યાત્પ્રાણજયં બુધઃ

વિતસ્તિપ્રમિતં દૈર્ઘ્યં ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્ ।
મૃદુલં ધવલં પ્રોક્તં વેષ્ટનામ્બરલક્ષણમ્

નિરુધ્ય મારુતં ગાઢં શક્તિચાલનયુક્તિતઃ ।
અષ્ટધા કુણ્ડલીભૂતામૃજ્વીં કુર્યાત્તુ કુણ્ડલીમ્

પાયોરાકુઞ્ચનં કુર્યાત્કુણ્ડલીં ચાલયેત્તદા ।
મૃત્યુચક્રગતસ્યાપિ તસ્ય મૃત્યુભયં કુતઃ

એતદેવ પરં ગુહ્યં કથિતં તુ મયા તવ ।
વજ્રાસનગતો નિત્યમૂર્ધ્વાકુઞ્ચનમભ્યસેત્

વાયુના જ્વલિતો વહ્નિઃ કુણ્ડલીમનિશં દહેત્ ।
સન્તપ્તા સાગ્નિના જીવશક્તિસ્ત્રૈલોક્યમોહિની

પ્રવિશેચ્ચન્દ્રતુણ્ડે તુ સુષુમ્નાવદનાન્તરે ।
વાયુના વહ્નિના સાર્ધં બ્રહ્મગ્રન્થિં ભિનત્તિ સા

વિષ્ણુગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા રુદ્રગ્રન્થૌ ચ તિષ્ઠતિ ।
તતસ્તુ કુમ્ભકૈર્ગાઢં પૂરયિત્વા પુનઃપુનઃ

અથાભ્યસેત્સૂર્યભેદમુજ્જાયીં ચાપિ શીતલીમ્ ।
ભસ્ત્રાં ચ સહિતો નામ સ્યાચ્ચતુષ્ટયકુમ્ભકઃ

બન્ધત્રયેણ સંયુક્તઃ કેવલપ્રાપ્તિકારકઃ ।
અથાસ્ય લક્ષણં સમ્યક્કથયામિ સમાસતઃ

એકાકિના સમુપગમ્ય વિવિક્તદેશં
પ્રાણાદિરૂપમમૃતં પરમાર્થતત્ત્વમ્ ।
લઘ્વાશિના ધૃતિમતા પરિભાવિતવ્યં
સંસારરોગહરમૌષધમદ્વિતીયમ્

સૂર્યનાડ્યા સમાકૃષ્ય વાયુમભ્યાસયોગિના ।
વિધિવત્કુમ્ભકં કૃત્વા રેચયેચ્છ્રીતરશ્મિના

ઉદરે બહુરોગઘ્નં ક્રિમિદોષં નિહન્તિ ચ ।
મુહુર્મુહુરિદં કાર્યં સૂર્યભેદમુદાહૃતમ્

નાડીભ્યાં વાયુમાકૃષ્ય કુણ્ડલ્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
ધારયેદુદરે પશ્ચાદ્રેચયેદિડયા સુધીઃ

કણ્ઠે કફાદિ દોષઘ્નં શરીરાગ્નિવિવર્ધનમ્ ।
નાડીજલાપહં ધાતુગતદોષવિનાશનમ્

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતઃ કાર્યમુજ્જાયાખ્યં તુ કુમ્ભકમ્ ।
મુખેન વાયું સંગૃહ્ય ઘ્રાણરન્ધ્રેણ રેચયેત્

શીતલીકરણં ચેદં હન્તિ પિત્તં ક્ષુધાં તૃષમ્ ।
સ્તનયોરથ ભસ્ત્રેવ લોહકારસ્ય વેગતઃ

રેચ્યેત્પૂરયેદ્વાયુમાશ્રમં દેહગં ધિયા ।
યથા શ્રમો ભવેદ્દેહે તથા સૂર્યેણ પૂરયેત્

કણ્ઠસંકોચનં કૃત્વા પુનશ્ચન્દ્રેણ રેચયેત્ ।
વાતપિત્તશ્લેષ્મહરં શરીરાગ્નિવિવર્ધનમ્

કુણ્ડલીબોધકં વક્ત્રદોષઘ્નં શુભદં સુખમ્ ।
બ્રહ્મનાડીમુખાન્તસ્થકફાદ્યર્ગલનાશનમ્

સમ્યગ્બન્ધુસમુદ્ભૂતં ગ્રન્થિત્રયવિભેદકમ્ ।
વિશેષેણૈવ કર્તવ્યં ભસ્ત્રાખ્યં કુમ્ભકં ત્વિદમ્

બન્ધત્રયમથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ ।
નિત્યં કૃતેન તેનાસૌ વાયોર્જયમવાપ્નુયાત્

ચતુર્ણામપિ ભેદાનાં કુમ્ભકે સમુપસ્થિતે ।
બન્ધત્રયમિદં કાર્યં વક્ષ્યમાણં મયહિ તત્

પ્રથમો મૂલબન્ધસ્તુ દ્વિતીયોડ્ડીયનાભિધઃ ।
જાલન્ધારસ્તૃતીયસ્તુ લક્ષણં કથયામ્યહમ્

ગુદં પાર્ષ્ણ્યા તુ સંપીડ્ય પાયુમાકુઞ્ચલેદ્બલાત્ ।
વારંવારં યથા ચોર્ધ્વં સમાયાતિ સમીરણઃ

પ્રાણાપાનૌ નાદબિન્દૂ મૂલબન્ધેન ચૈકતામ્ ।
ગત્વા યોગસ્ય સંસિદ્ધિં યચ્છતો નાત્ર સંશયઃ

કુમ્ભકાન્તે રેચકાદૌ કર્તવ્યસ્તૂડ્ડિયાનકઃ ।
બન્ધો યેન સુષુમ્નાયાં પ્રાણસ્તૂડ્ડીયતે યતઃ ॥ ૧૦૬
તસ્માદુડ્ડીયનાખ્યોઽયં યોગિભિઃ સમુદાહૃતઃ ।
ઉડ્ડિયાનં તુ સહજં ગુરુણા કથિતં સદા

અભ્યસેત્તદતન્દ્રસ્તુ વૃદ્ધોઽપિ તરુણો ભવેત્ ।
નાભેરૂર્ધ્વમધશ્ચાપિ ત્રાણં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ

ષાણ્માસમભ્યસેન્મૃત્યું જયત્યેવ ન સંશયઃ ।
પૂરકાન્તે તુ કર્તવ્યો બન્ધો જાલન્ધરાભિધઃ

કણ્ઠસંકોચરૂપોઽસૌ વાયુર્માર્ગનિરોધકઃ ।
કણ્ઠમાકુઞ્ચ્ય હૃદયે સ્થાપયેદ્દૃઢમિચ્છયા

બન્ધો જાલન્ધરાખ્યોઽયમમૃતાપ્યાયકારકઃ ।
અધસ્તાત્કુઞ્ચનેનાશુ કણ્ઠસંકોચને કૃતે

મધ્યે પશ્ચિમતાનેન સ્યાત્પ્રાણો બ્રહ્મનાડિગઃ ।
વજ્રાસનસ્થિતો યોગી ચાલયિત્વા તુ કુણ્ડલીમ્

કુર્યાદનન્તરં ભસ્ત્રીં કુણ્ડલીમાશુ બોધયેત્ ।
ભિદ્યન્તે ગ્રન્થયો વંશે તપ્તલોહશલાકયા

તથૈવ પૃષ્ઠવંશઃ સ્યાદ્ગ્રન્થિભેદસ્તુ વાયુના ।
પિપીલિકાયાં લગ્નાયાં કણ્ડૂસ્તત્ર પ્રવર્તતે

સુષુમ્નાયાં તથાભ્યાસાત્સતતં વાયુના ભવેત્ ।
રુદ્રગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા તતો યાતિ શિવાત્મકમ્

ચન્દ્રસૂર્યૌ સમૌ કૃત્વા તયોર્યોગઃ પ્રવર્તતે ।
ગુણત્રયમતીતં સ્યાદ્ગ્રન્થિત્રયવિભેદનાત્

શિવશક્તિસમાયોગે જાયતે પરમા સ્થિતિઃ ।
યથા કરી કરેણૈવ પાનીયં પ્રપિબેત્સદા

સુષુમ્નાવજ્રનાલેન પવમાનં ગ્રસેત્તથા ।
વજ્રદણ્ડસમુદ્ભૂતા મણયશ્ચૈકવિંશતિઃ

સુષુમ્નાયાં સ્થિતઃ સર્વે સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।
મોક્ષમાર્ગે પ્રતિષ્ઠાનાત્સુષુમ્ના વિશ્વરૂપિણી

યથૈવ નિશ્ચિતઃ કાલશ્ચન્દ્રસૂર્યનિબન્ધનાત્ ।
આપૂર્ય કુમ્ભિતો વાયુર્બહિર્નો યાતિ સાધકે

પુનઃપુનસ્તદ્વદેવ પશ્ચિમદ્વારલક્ષણમ્ ।
પૂરિતસ્તુ સ તદ્દ્વારૈરીષત્કુમ્ભકતાં ગતઃ

પ્રવિશેત્સર્વગાત્રેષુ વાયુઃ પશ્ચિમમાર્ગતઃ ।
રેચિતઃ ક્ષીણતાં યાતિ પૂરિતઃ પોષયેત્તતઃ

યત્રૈવ જાતં સકલેવરં મન
સ્તત્રૈવ લીનં કુરુતે સ યોગાત્ ।
સ એવ મુક્તો નિરહંકૃતિઃ સુખી
મૂઢા ન જાનન્તિ હિ પિણ્ડપાતિનઃ

ચિત્તં વિનિષ્ટં યદિ ભાસિતં સ્યા
ત્તત્ર પ્રતીતો મરુતોઽપિ નાશઃ ।
ન ચેદ્યદિ સ્યાન્ન તુ તસ્ય શાસ્ત્રં
નાત્મપ્રતીતિર્ન ગુરુર્ન મોક્ષઃ

જલૂકા રુધિરં યદ્વદ્બલાદાકર્ષતિ સ્વયમ્ ।
બ્રહ્મનાડી તથા ધાતૂન્સન્તતાભ્યાસયોગતઃ

અનેનાભ્યાસયોગેન નિત્યમાસનબન્ધતઃ ।
ચિત્તં વિલીનતામેતિ બિન્દુર્નો યાત્યધસ્તથા

રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા વાયુના સ્થીયતે સ્થિરમ્ ।
નાના નાદાઃ પ્રવર્તન્તે સંસ્રવેચ્ચન્દ્રમણ્ડલમ્

નશ્યન્તિ ક્ષુત્પિપાસાદ્યાઃ સર્વદોષાસ્તતસ્તદા ।
સ્વરૂપે સચ્ચિદાનન્દે સ્થિતિમાપ્નોતિ કેવલમ્

કથિતં તુ તવ પ્રીત્યા હ્યેતદભ્યાસલક્ષણમ્ ।
મન્ત્રો લયો હઠો રાજયોગોઽન્તર્ભૂમિકાઃ ક્રમાત્

એક એવ ચતુર્ધાઽયં મહાયોગોઽભિધીયતે ।
હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશેત્પુનઃ

હંસહંસેતિ મન્ત્રોઽયં સર્વૈર્જીવશ્ચ જપ્યતે ।
ગુરુવાક્યાત્સુષુમ્નાયાં વિપરીતો ભવેજ્જપઃ

સોઽહંસોઽહમિતિ પ્રોક્તો મન્ત્રયોગઃ સ ઉચ્યતે ।
પ્રતીતિર્મન્ત્રયોગાચ્ચ જાયતે પશ્ચિમે પથિ

હકારેણ તુ સૂર્યઃ સ્યાત્સકારેણેન્દુરુચ્યતે ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોરૈક્યં હઠ ઇત્યભિધીયતે

હઠેન ગ્રસ્યતે જાડ્યં સર્વદોષસમુદ્ભવમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમાત્મા ચ તયોરૈક્યં યદા ભવેત્

તદૈક્યે સાધિતે બ્રહ્મંશ્ચિત્તં યાતિ વિલીનતામ્ ।
પવનઃ સ્થૈર્યમાયાતિ લયયોગોદયે સતિ

લયાત્સંપ્રાપ્યતે સૌખ્યં સ્વાત્માનદં પરં પદમ્ ।
યોનિમધ્યે મહાક્ષેત્રે જપાબન્ધૂકસંનિભમ્

રજો વસતિ જન્તૂનાં દેવીતત્ત્વં સમાવૃતમ્ ।
રજસો રેતસો યોગાદ્રાજયોગ ઇતિ સ્મૃતઃ

અણિમાદિપદં પ્રાપ્ય રાજતે રાજયોગતઃ ।
પ્રાણાપાનસમાયોગો જ્ઞેયં યોગચતુષ્ટયમ્

સંક્ષેપાત્કથિતં બ્રહ્મન્નાન્યથા શિવભાષિતમ્ ।
ક્રમેણ પ્રાપ્યતે પ્રાપ્યમભ્યાસાદેવ નાન્યથા

એકેનૈવ શરીરેણ યોગાભ્યાસાચ્છનૈઃશનૈઃ ।
ચિરાત્સંપ્રાપ્યતે મુક્તિર્મર્કટક્રમ એવ સઃ

યોગસિદ્ધિં વિના દેહઃ પ્રમાદાદ્યદિ નશ્યતિ ।
પૂર્વવાસનયા યુક્તઃ શરીરં ચાન્યદાપ્નુયાત્

તતઃ પુણ્યવશાત્સિદ્ધો ગુરુણા સહ સંગતઃ ।
પશ્ચિમદ્વારમાર્ગેણ જાયતે ત્વરિતં ફલમ્

પૂર્વજન્મકૃતાભ્યાસાત્સત્ત્વરં ફલમશ્નુતે ।
એતદેવ હિ વિજ્ઞેયં તત્કાકમતમુચ્યતે

નાસ્તિ કાકમતાદન્યદભ્યાસાખ્યમતઃ પરમ્ ।
તેનૈવ પ્રાપ્યતે મુક્તિર્નાન્યથા શિવભાષિતમ્

હઠયોગક્રમાત્કાષ્ઠાસહજીવલયાદિકમ્ ।
નાકૃતં મોક્ષમાર્ગં સ્યાત્પ્રસિદ્ધાં પશ્ચિમં વિના

આદૌ રોગાઃ પ્રણશ્યન્તિ પશ્ચાજ્જાડ્યં શરીરજમ્ ।
તતઃ સમરસો ભૂત્વા ચન્દ્રો વર્ષત્યનારતમ્

ધાતૂંશ્ચ સંગ્રહેદ્વહ્નિઃ પવનેન સમન્તતઃ ।
નાના નાદાઃ પ્રવર્તન્તે માર્દવં સ્યાત્કલેવરે

જિત્વા વૃષ્ટ્યાદિકં જાડ્યં ખેચરઃ સ ભવેન્નરઃ ।
સર્વજ્ઞોસૌ ભવેત્કામરૂપઃ પવનવેગવાન્

ક્રીડતે ત્રિષુ લિકેષુ જાયન્તે સિદ્ધયોઽખિલાઃ ।
કર્પૂરે લીયમાને કિં કાઠિન્યં તત્ર વિદ્યતે

અહંકારક્ષયે તદ્વદ્દેહે કઠિના કુતઃ ।
સર્વકર્તા ચ યોગીન્દ્રઃ સ્વતન્ત્રોઽનન્તરૂપવાન્

જીવન્મુક્તો મહાયોગી જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
દ્વિવિધાઃ સિદ્ધયો લોકે કલ્પિતાઽકલ્પિતાસ્તથા

રસૌષધિક્રિયાજાલમન્ત્રાભ્યાસાધિસાધનાત્ ।
સિદ્ધ્યન્તિ સિદ્ધયો યાસ્તુ કલ્પિતાસ્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

અનિત્યા અલ્પવીર્યાસ્તાઃ સિદ્ધયઃ સાધનોદ્ભવાઃ ।
સાધનેન વિનાપ્યેવં જાયન્તે સ્વત એવ હિ

સ્વાત્મયોગૈકનિષ્ઠેષુ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્દીશ્વરપ્રિયાઃ ।
પ્રભૂતાઃ સિદ્ધયો યાસ્તાઃ કલ્પનારહિતાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧૫૪।
સિદ્ધાનિત્યા મહાવીર્યા ઇચ્છારૂપાઃ સ્વયોગજાઃ ।
ચિરકાલાત્પ્રજાયન્તે વાસનારહિતેષુ ચ

તાસ્તુ ગોપ્યા મહાયોગાત્પરમાત્મપદેઽવ્યયે ।
વિના કાર્યં સદા ગુપ્તં યોગસિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્

યથાકાશં સમુદ્દિશ્ય ગચ્છદ્ભિઃ પથિકૈઃ પથિ ।
નાના તીર્થાનિ દૃશ્યન્તે નાનામાર્ગાસ્તુ સિદ્ધયઃ

સ્વયમેવ પ્રજાયન્તે લાભાલાભવિવર્જિતે ।
યોગમાર્ગે તથૈવેદં સિદ્ધિજાલં પ્રવર્તતે

પરીક્ષકૈઃ સ્વર્ણકારૈર્હેમ સંપ્રોચ્યતે યથા ।
સિધિભિર્લક્ષયેત્સિદ્ધં જીવન્મુક્તં તથૈવ ચ

અલૌકિકગુણસ્તસ્ય કદાચિદ્દૃશ્યતે ધ્રુવમ્ ।
સિદ્ધિભિઃ પરિહીનં તુ નરં બદ્ધં તુ લક્ષયેત્

અજરામરપિણ્ડો યો જીવન્મુક્તઃ સ એવ હિ ।
પશુકુક્કુટકીટાદ્યા મૃતિં સંપ્રાપ્નુવન્તિ વૈ

તેષાં કિં પિણ્ડપાતેન મુક્તિર્ભવતિ પદ્મજ ।
ન બહિઃ પ્રાણ આયાતિ પિણ્ડસ્ય પતનં કુતઃ

પિણ્ડપાતેન યા મુક્તિઃ સા મુક્તિર્ન તુ હન્યતે ।
દેહે બ્રહ્મત્વમાયાતે જલાનાં સૈન્ધવં યથા

અનન્યતાં યદા યાતિ તદા મુક્તઃ સ ઉચ્યતે ।
વિમતાનિ શરીરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ તથૈવ ચ

બ્રહ્મ દેહત્વમાપન્નં વારિ બુદ્બુદતામિવ ।
દશદ્વાર પુરં દેહં દશનાડીમહાપથમ્

દશભિર્વાયુભિર્વ્યાપ્તં દશેન્દ્રિયપરિચ્છદમ્ ।
ષડાધારાપવરકં ષડન્વયમહાવનમ્

ચતુઃપીઠસમાકીર્ણં ચતુરામ્નાયદીપકમ્ ।
બિન્દુનાદમહાલિઙ્ગં શિવશક્તિનિકેતનમ્

દેહં શિવાલયં પ્રોક્તં સિદ્ધિદં સર્વદેહિનામ્ ।
ગુદમેઢ્રાન્તરાલસ્થં મૂલાધારં ત્રિકોણકમ્

શિવસ્ય જીવરૂપસ્ય સ્થાનં તદ્ધિ પ્રચક્ષતે ।
યત્ર કુણ્ડલિનીનામ પરા શક્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા

યસ્માદુત્પદ્યતે વાયુર્યસ્માદ્વહ્નિઃ પ્રવર્તતે ।
યસ્માદુત્પદ્યતે બિન્દુર્યસ્માન્નાદઃ પ્રવર્તતે

યસ્માદુત્પદ્યતે હંસો યસ્માદુત્પદ્યતે મનઃ ।
તદેતત્કામરૂપાખ્યં પીઠં કામફલપ્રદમ્

સ્વાધિષ્ઠાનાહ્વયં ચક્રં લિઙ્ગમૂલે ષડસ્રકે ।
નાભિદેશે સ્થિતં ચક્રં દશારં મણિપૂરકમ્

દ્વાદશારં મહાચક્રં હૃદયે ચાપ્યનાહતમ્ ।
તદેતત્પૂર્ણગિર્યાખ્યં પીઠં કમલસંભવ

કણ્ઠકૂપે વિશુદ્ધ્યાખ્યં યચ્ચક્રં ષોડશાસ્રકમ્ ।
પીઠં જાલન્ધર નામ તિષ્ઠત્યત્ર સુરેશ્વર

આજ્ઞા નામ ભ્રુવોર્મધ્યે દ્વિદલં ચક્રમુત્તમમ્ ।
ઉડ્યાનાખ્યં મહાપીઠમુપરિષ્ટાત્પ્રતિષ્ઠિતમ્

ચતુરસ્રં ધરણ્યાદૌ બ્રહ્મા તત્રાધિદેવતા ।
અર્ધચન્દ્રાકૃતિ ચલં વિષ્ણુસ્તસ્યાધિદેવતા

ત્રિકોણમણ્ડલં વહ્ની રુદ્રસ્તસ્યાધિદેવતા ।
વાયોર્બિમ્બં તુ ષટ્કોણમીશ્વરોઽસ્યાધિદેવતા

આકાશમણ્ડલં વૃત્તં દેવતાસ્ય સદાશિવઃ ।
નાદરૂપં ભ્રુવોર્મધ્યે મનસો મણ્ડલં વિદુઃ

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

પુનર્યોગસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ શઙ્કર ।
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ ખેચરીસમતાં વ્રજેત્

શૃણુ બ્રહ્મન્પ્રવક્ષ્યામિ ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ।
દ્વાદશાબ્દં તુ શુશ્રૂષાં યઃ કુર્યાદપ્રમાદતઃ

તસ્મૈ વાચ્યં યથાતથ્યં દાન્તાય બ્રહ્મચારિણે ।
પાણ્ડિત્યાદર્થલોભાદ્વા પ્રમાદાદ્વા પ્રયચ્છતિ

તેનાધીતં શ્રુતં તેન તેન સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ।
મૂલમન્ત્રં વિજાનાતિ યો વિદ્વાન્ગુરુદર્શિતમ્

શિવશક્તિમયં મન્ત્રં મૂલાધારાત્સમુત્થિતમ્ ।
તસ્ય મન્ત્રસ્ય વૈ બ્રહ્મઞ્છ્રોતા વક્તા ચ દુર્લભઃ

એતત્પીઠમિતિ પ્રોક્તં નાદલિઙ્ગં ચિદાત્મકમ્ ।
તસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવેજ્જનઃ

અણિમાદિકમૈશ્વર્યમચિરાદેવ જાયતે ।
મનનાત્પ્રાણનાચ્ચૈવ મદ્રૂપસ્યાવબોધનાત્

મન્ત્રમિત્યુચ્યતે બ્રહ્મન્મદધિષ્ઠાનતોઽપિ વા ।
મૂલત્વાત્સર્વમન્ત્રાણાં મૂલાધારાત્સમુદ્ભવાત્

મૂલસ્વરૂપલિઙ્ગત્વાન્મૂલમન્ત્ર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્કારણાત્વાચ્ચ લયનાદ્ગમનાદપિ

લક્ષણાત્પરમેશસ્ય લિઙ્ગમિત્યભિધીયતે ।
સંનિધાનાત્સમસ્તેષુ જન્તુષ્વપિ ચ સન્તતમ્

સૂચકત્વાચ્ચ રૂપસ્ય સૂત્રમિત્યભિધીયતે ।
મહામાયા મહાલક્ષ્મીર્મહાદેવી સરસ્વતી

આધારશક્તિરવ્યક્તા યયા વિશ્વં પ્રવર્તતે ।
સૂક્ષ્માભા બિન્દુરૂપેણ પીઠરૂપેણ વર્તતે

બિન્દુપીઠં વિનિર્ભિદ્ય નાદલિઙ્ગમુપસ્થિતમ્ ।
પ્રાણેનોચ્ચાર્યતે બ્રહ્મન્ષણ્મુખીકરણેન ચ

ગુરૂપદેશમાર્ગેણ સહસૈવ પ્રકાશતે ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચેતિ ત્રિવિધં બ્રહ્મણો વપુઃ

પઞ્ચબ્રહ્મમયં રૂપં સ્થૂલં વૈરાજમુચ્યતે ।
હિરણ્યગર્ભં સૂક્ષ્મં તુ નાદં બીજત્રયાત્મકમ્

પરં બ્રહ્મ પરં સત્યં સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ।
અપ્રમેયમનિર્દેશ્યમવાઙ્મનસગોચરમ્

શુદ્ધં સૂક્ષ્મં નિરાકારં નિર્વિકારં નિરઞ્જનમ્ ।
અનન્તમપરિચ્છેદ્યમનૂપમમનામયમ્

આત્મમન્ત્રસદાભ્યાસાત્પરતત્ત્વં પ્રકાશતે ।
તદભિવ્યક્તચિહ્નાનિ સિદ્ધિદ્વારાણિ મે શૃણુ

દીપજ્વાલેન્દુખદ્યોતવિદ્યુન્નક્ષત્રભાસ્વરાઃ ।
દૃશ્યન્તે સૂક્ષ્મરૂપેણ સદા યુક્તસ્ય યોગિનઃ

અણિમાદિકમૈશ્વર્યમચિરાત્તસ્ય જાયતે ।
નાસ્તિ નાદાત્પરો મન્ત્રો ન દેવઃ સ્વાત્મનઃ પરઃ

નાનુસન્ધેઃ પરા પૂજા ન હિ તૃપ્તેઃ પરં મુખમ્ ।
ગોપનીયં પ્રયત્નેન સર્વદા સિદ્ધિમિચ્છતા ।
મદ્ભક્ત એતદ્વિજ્ઞાય કૃત કૃત્યઃ સુખી ભવેત્

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ

ઇતિ ॥
ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

યન્નમસ્યં ચિદાખ્યાતં યત્સિદ્ધીનાં ચ કારણમ્ ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ જન્મબન્ધાત્પ્રમુચ્યતે

અક્ષરં પરમો નાદઃ શબ્દબ્રહ્મેતિ કથ્યતે ।
મૂલાધારગતા શક્તિઃ સ્વાધારા બિન્દુરૂપિણી

તસ્યામુત્પદ્યતે નાદઃ સૂક્ષ્મબીજાદિવાઙ્કુરઃ ।
તાં પશ્યન્તીં વિદુર્વિશ્વં યયા પશ્યન્તિ યોગિનઃ

હૃદયે વ્યજ્યતે ઘોષો ગર્જત્પર્જન્યસંનિભઃ ।
તત્ર સ્થિતા સુરેશાન મધ્યમેત્યભિધીયતે

પ્રાણેન ચ સ્વરાખ્યેન પ્રથિતા વૈખરી પુનઃ ।
શાખાપલ્લવરૂપેણ તાલ્વાદિસ્થાનઘટ્ટનાત્

અકારાદિક્ષકારાન્તાન્યક્ષરાણિ સમીરયેત્ ।
અક્ષરેભ્યઃ પદાનિ સ્યુઃ પદેભ્યો વાક્યસંભવઃ

સર્વે વાક્યાત્મકા મન્ત્રા વેદશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ ।
પુરાણાનિ ચ કાવ્યાનિ ભાષાશ્ચ વિવિધા અપિ

સપ્તસ્વરાશ્ચ ગાથાશ્ચ સર્વે નાદસમુદ્ભવાઃ ।
એષા સરસ્વતી દેવી સર્વભૂતગુહાશ્રયા

વાયુના વહ્નિયુક્તેન પ્રેર્યમાણા શનૈઃ શનૈઃ ।
તદ્વિવર્તપદૈર્વાક્યૈરિત્યેવં વર્તતે સદા

ય ઇમાં વૈખરી શક્તિં યોગી સ્વાત્મનિ પશ્યતિ ।
સ વાક્સિદ્ધિમવાપ્નોતિ સરસ્વત્યાઃ પ્રસાદતઃ

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનાં સ્વયં કર્તા ભવિષ્યતિ ।
યત્ર બિન્દુશ્ચ નાદશ્ચ સોમસૂર્યાગ્નિવાયવઃ

ઇન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ લયં ગચ્છન્તિ સુવ્રત ।
વાયવો યત્ર લીયન્તે મનો યત્ર વિલીયતે

યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ ।
યસ્મિંસ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે

યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા ।
યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ

સુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ।
એતત્ક્ષરાક્ષરાતીતમનક્ષરમિતીર્યતે

ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સૂત્રાત્માઽક્ષર ઉચ્યતે ।
અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ નિર્વિશેષં નિરઞ્જનમ્

અલક્ષણમલક્ષં તદપ્રતર્ક્યમનૂપમમ્ ।
અપારપારમચ્છેદ્યમચિન્ત્યમતિનિર્મલમ્

આધારં સર્વભૂતાનામનાધારમનામયમ્ ।
અપ્રમાણમનિર્દેશ્યમપ્રમેયમતીન્દ્રિયમ્

અસ્થૂલમનણુહ્રસ્વમદીર્ઘમજમવ્યયમ્ ।
અશબ્દમસ્પર્શરૂપમચક્ષુઃશ્રોત્રનામકમ્

સર્વજ્ઞં સર્વગં શાન્તં સર્વેષાં હૃદયે સ્થિતમ્ ।
સુસંવેદ્યં ગુરુમતાત્સુદુર્બોધમચેતસામ્

નિષ્કલં નિર્ગુણં શાન્તં નિર્વિકારં નિરાશ્રયમ્ ।
નિર્લેપકં નિરાપાયં કૂટસ્થમચલં ધ્રુવમ્

જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિસ્તમઃપારે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં ભાવનામાત્રગોચરમ્

ભક્તિગમ્યં પરં તત્ત્વમન્તર્લીનેન ચેતસા ।
ભાવનામાત્રમેવાત્ર કારણં પદ્મસંભવ

યથા દેહાન્તરપ્રાપ્તેઃ કારણં ભાવના નૃણામ્ ।
વિષયં ધ્યાયતઃ પુંસો વિષયે રમતે મનઃ

મામનુસ્મરતશ્ચિત્તં મય્યેવાત્ર વિલીયતે ।
સર્વજ્ઞત્વં પરેશત્વં સર્વસંપૂર્ણશક્તિતા ।
અનન્તશક્તિમત્ત્વં ચ મદનુસ્મરણાદ્ભવેત્

ઇતિ॥
ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

ચૈતનસ્યૈકરૂપત્વદ્ભેદો યુક્તો ન કર્હિચિત્ ।
જીવત્વં ચ તથા જ્ઞેયં રજ્જ્વાં સર્પગ્રહો યથા

રજ્જ્વજ્ઞાનાત્ક્ષણેનૈવ યદ્વદ્રજ્જુર્હિ સર્પિણી ।
ભાતિ તદ્વચ્ચિતિઃ સાક્ષાદ્વિશ્વાકારેણ કેવલા

ઉપાદાનં પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મણોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।
તસ્માત્સર્વપ્રપઞ્ચોઽયં બ્રહ્મૈવાસ્તિ ન ચેતરત્

વ્યાપ્યવ્યાપ્યકતા મિથ્યા સર્વમાત્મેતિ શાસનાત્ ।
ઇતિ જ્ઞાતે પરે તત્ત્વે ભેદસ્યાવસરઃ કુતઃ

બ્રહ્મણઃ સર્વભૂતાનિ જાયન્તે પરમાત્મનઃ ।
તસ્માદેતાનિ બ્રહ્મૈવ ભવન્તીતિ વિચિન્તય

બ્રહ્મૈવ સર્વનામાનિ રૂપાણિ વિવિધાનિ ચ ।
કર્માણ્યપિ સમગ્રાણિ બિભર્તીતિ વિભાવય

સુવર્ણાજ્જાયમાનસ્ય સુવર્ણત્વં ચ શાશ્વતમ્ ।
બ્રહ્મણો જાયમાનસ્ય બ્રહ્મત્વં ચ તથા ભવેત્

સ્વલ્પમપ્યન્તરં કૃત્વા જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
યસ્તિષ્ઠતિ વિમૂઢાત્મા ભયં તસ્યાપિ ભાષિતમ્

યદજ્ઞાનદ્ભવેદ્દ્વૈતમિતરત્તત્પ્રપશ્યતિ ।
આત્મત્વેન તદા સર્વં નેતરત્તત્ર ચાણ્વપિ

અનુભૂતોઽપ્યયં લોકો વ્યવહારક્ષમોઽપિ સન્ ।
અસદ્રૂપો યથા સ્વપ્ન ઉત્તરક્ષણબાધિતઃ

સ્વપ્ને જાગરિતં નાસ્તિ જાગરે સ્વપ્નતા નહિ ।
દ્વયમેવ લયે નાસ્તિ લયોઽપિ હ્યનયોર્ન ચ

ત્રયમેવ ભવેન્મિથ્યા ગુણત્રયવિનિર્મિતમ્ ।
અસ્ય દ્રષ્ટા ગુણાતીતો નિત્યો હ્યેષ ચિદાત્મકઃ

યદ્વન્મૃદિ ઘટભ્રાન્તિઃ શુક્તૌ હિ રજતસ્થિતિઃ ।
તદ્વદ્બ્રહ્મણિ જીવત્વં વીક્ષમાણે વિનશ્યતિ

યથા મૃદિ ઘટો નામ કનકે કુણ્ડલાભિધા ।
શુક્તૌ હિ રજતખ્યાતિર્જીવશબ્દસ્તથા પરે

યથૈવ વ્યોમ્નિ નીલત્વં યથા નીરં મરુસ્થલે ।
પુરુષત્વં યથા સ્થાણૌ તદ્વદ્વિશ્વં ચિદાત્મનિ

યથૈવ શૂન્યો વેતાલો ગન્ધર્વાણં પુરં યથા ।
યથાકાશે દ્વિચન્દ્રત્વં તદ્વત્સત્યે જગત્સ્થિતિઃ

યથા તરઙ્ગકલ્લોલૈર્જલમેવ સ્ફુરત્યલમ્ ।
ઘટનામ્ના યથા પૃથ્વી પટનામ્ના હિ તન્તવઃ

જગન્નામ્ના ચિદાભાતિ સર્વં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
યથા વન્ધ્યાસુતો નાસ્તિ યથા નસ્તિ મરૌ જલમ્

યથા નાસ્તિ નભોવૃક્ષસ્તથા નાસ્તિ જગત્સ્થિતિઃ ।
ગૃહ્યમાને ઘટે યદ્વન્મૃત્તિકા ભાતિ વૈ બલાત્

વીક્ષ્યમાણે પ્રપઞ્ચે તુ બ્રહ્મૈવાભાતિ ભાસુરમ્ ।
સદૈવાત્મા વિશુદ્ધોઽસ્મિ હ્યશુદ્ધો ભાતિ વૈ સદા

યથૈવ દ્વિવિધા રજ્જુર્જ્ઞાનિનોઽજ્ઞાનિનોઽનિશમ્ ।
યથૈવ મૃન્મયઃ કુંભસ્તદ્વદ્દેહોઽપિ ચિન્મયઃ

આત્માનાત્મવિવેકોઽયં મુધૈવ ક્રિયતે બુધૈઃ ॥
સર્પત્વેન યથા રજ્જૂ રજતત્વેન શુક્તિકા

વિનિર્ણીતા વિમૂઢેન દેહત્વેન તથાત્મતા ।
ઘટત્વેન યથા પૃથ્વી જલત્વેન મરીચિકા

ગૃહત્વેન હિ કાષ્ઠાનિ ખડ્ગત્વેન હિ લોહતા ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

ઇતિ॥
ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

પુનર્યોગં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મસ્વરૂપકમ્ ।
સમાહિતમનાઅ ભૂત્વા શૃણુ બ્રહ્મન્યથાક્રમમ્

દશદ્વારપુરં દેહં દશનાડીમહાપથમ્ ।
દશભિર્વાયુભિર્વ્યાપ્તં દશેન્દ્રિયપરિચ્છદમ્

ષડાધારાપવરકં ષડન્વયમહાવનમ્ ।
ચતુઃપીઠસમાકીર્ણં ચતુરામ્નાયદીપકમ્

બિન્દુનાદમહાલિઙ્ગવિષ્ણુલક્ષ્મીનિકેતનમ્ ।
દેહં વિષ્ણ્વાલયં પ્રોક્તં સિદ્ધિદં સર્વદેહિનામ્

ગુદમેઢ્રાન્તરાલસ્થં મૂલાધારં ત્રિકોણકમ્ ।
શિવસ્ય જીવરૂપસ્ય સ્થાનં તદ્ધિ પ્રચક્ષતે

યત્ર કુણ્ડલિની નામ પરા શક્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।
યસ્માદુત્પદ્યતે વાયુર્યસ્માદ્વહ્નિઃ પ્રવર્તતે

યસ્માદુત્પદ્યતે બિન્દુર્યસ્માન્નાદઃ પ્રવર્તતે ।
યસ્માદુત્પદ્યતે હંસો યસ્માદુત્પદ્યતે મનઃ

તદેતત્કામરૂપાખ્યં પીઠં કામફલપ્રદમ્ ।
સ્વાધિષ્ઠાનહ્વયં ચક્રં લિઙ્ગમૂલે ષડસ્રકમ્

નાભિદેશે સ્થિતં ચક્રં દશાસ્રં મણિપૂરકમ્ ।
દ્વાદશારં મહાચક્રં હૃદયે ચાપ્યનાહતમ્

તદેતત્પૂર્ણગિર્યાખ્યં પીઠં કમલસંભવ ।
કણ્ઠકૂપે વિશુદ્ધાખ્યં યચ્ચક્રં ષોડશાસ્રકમ્

પીઠં જાલન્ધરં નામ તિષ્ઠત્યત્ર ચતુર્મુખ ।
આજ્ઞા નામ ભ્રુવોર્મધ્યે દ્વિદલં ચક્રમુત્તમમ્

ઉડ્યાનાખ્યં મહાપીઠમુપરિષ્ટાત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સ્થાનાન્યેતાનિ દેહેઽસ્મિઞ્છક્તિરૂપં પ્રકાશતે

ચતુરસ્રધરણ્યાદૌ બ્રહ્મા તત્રાધિદેવતા ।
અર્ધચન્દ્રાકૃતિ જલં વિષ્ણુસ્તસ્યાધિદેવતા

ત્રિકોણમણ્ડલં વહ્ની રુદ્રસ્તસ્યાધિદેવતા ।
વાયોર્બિંબં તુ ષટ્કોણં સંકર્ષોઽત્રાધિદેવતા

આકાશમણ્ડલં વૃત્તં શ્રીમન્નારાયણોઽત્રાધિદેવતા ।
નાદરૂપં ભ્રુવોર્મધ્યે મનસો મણ્ડલં વિદુઃ

શાંભવસ્થાનમેતત્તે વર્ણિતં પદ્મસંભવ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ નાડીચક્રસ્ય નિર્ણયમ્

મૂલાધારત્રિકોણસ્થા સુષુમ્ના દ્વાદશાઙ્ગુલા ।
મૂલાર્ધચ્છિન્નવંશાભા બ્રહ્મનાડીતિ સા સ્મૃતા

ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ તસ્યાઃ પાર્શ્વદ્વયે ગતે ।
વિલંબિન્યામનુસ્યૂતે નાસિકાન્તમુપાગતે

ઇડાયાં હેમરૂપેણ વાયુર્વામેન ગચ્છતિ ।
પિઙ્ગલાયાં તુ સૂર્યાત્મા યાતિ દક્ષિણપાર્શ્વતઃ

વિલંબિનીતિ યા નાડી વ્યક્તા નાભૌ પ્રતિષ્ઠિતા ।
તત્ર નાડ્યઃ સમુત્પન્નસ્તિર્યગૂર્ધ્વમધોમુખાઃ

તન્નાભિચક્રમિત્યુક્તં કુક્કુટાણ્ડમિવ સ્થિતમ્ ।
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ તસ્માન્નેત્રદ્વયં ગતે

પૂષા ચાલમ્બુસા ચૈવ શ્રોત્રદ્વયમુપાગતે ।
શૂરા નામ મહાનાડી તસ્માદ્ભ્રૂમધ્યમાશ્રિતા

વિશ્વોદરી તુ યા નાડી સા ભુઙ્ક્તેઽન્નં ચતુર્વિધમ્ ।
સરસ્વતી તુ યા નાડી સા જિહ્વાન્તં પ્રસર્પતિ

રાકાહ્વયા તુ યા નાડી પીત્વા ચ સલિલં ક્ષણાત્ ।
ક્ષુતમુત્પાદયેદ્ ઘ્રાણે શ્લેષ્માણં સંચિનોતિ ચ

કણ્ઠકૂપોદ્ભવા નાડી શઙ્ખિનાખ્યા ત્વધોમુખી ।
અન્નસારં સમાદાય મૂર્ધ્નિ સંચિનુતે સદા

નાભેરધોગતાસ્તિસ્રો જાડયઃ સ્યુરધોમુખઃ ।
મલં ત્યજેત્કુહૂર્નાડી મૂત્રં મુઞ્ચતિ વારુણી

ચિત્રાખ્યા સીવિનિ નાડી શુક્લમોચનકારણી ।
નાડીચક્રમિતિ પ્રોક્તં બિન્દુરૂપમતઃ શૃણુ

સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચેતિ ત્રિવિધં બ્રહ્મણો વપુઃ ।
સ્થૂલં શુક્લાત્મકં બિન્દુઃ સૂક્ષ્મં પઞ્ચાગ્નિરૂપકમ્

સોમાત્મકઃ પરઃ પ્રોક્તઃ સદા સાક્ષી સદાચ્યુતઃ ।
પાતાલાનામધોભાગે કાલાગ્નિર્યઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

સમૂલાગ્નિઃ શરીરેઽગ્નિર્યસ્માન્નાદઃ પ્રજાયતે ।
વડવાગ્નિઃ શરીરસ્થો હ્યસ્થિમધ્યે પ્રવર્તતે

કાષ્ઠપાષાણયોર્વહ્નિર્હ્યસ્થિમધ્યે પ્રવર્તતે ।
કાષ્ઠપાષણજો વહ્નિઃ પાર્થિવો ગ્રહણીગતઃ

અન્તરિક્ષગતો વહ્નિર્વૈદ્યુતઃ સ્વાન્તરાત્મકઃ ।
નભસ્થઃ સૂર્યરૂપોઽગ્નિર્નાભિમણ્ડલમાશ્રિતઃ

વિષં વર્ષતિ સૂર્યોઽસૌ સ્રવત્યમૃતમુન્મુખઃ ।
તાલુમૂલે સ્થિતશ્ચન્દ્રઃ સુધાં વર્ષત્યધોમુખઃ

ભ્રૂમધ્યનિલયો બિન્દુઃ શુદ્ધસ્ફટિકસંનિભઃ ।
મહાવિષ્ણોશ્ચ દેવસ્ય તત્સૂક્ષ્મં રૂપમુચ્યતે

એતત્પઞ્ચાગ્નિરૂપં યો ભાવયેદ્બુદ્ધિમાન્ધિયા ।
તેન ભુક્તં ચ પીતં ચ હુતમેવ ન સંશયઃ

સુખસંસેવિતં સ્વપ્નં સુજીર્ણમિતભોજનમ।જ્ ।
શરીરશુદ્ધિં કૃત્વાદૌ સુખમાસનમાસ્થિતઃ

પ્રાણસ્ય શોધયેન્માર્ગં રેચપૂરકકુમ્ભકૈઃ ।
ગુદમાકુઞ્ચ્ય યત્નેન મૂલશક્તિં પ્રપૂજયેત્

નાભૌ લિઙ્ગસ્ય મધ્યે તુ ઉડ્યાનાખ્યં ચ બન્ધયેત્ ।
ઉડ્ડીય યાતિ તેનૈવ શક્તિતોડ્યાનપીઠકમ્

કણ્ઠં સઙ્કોચયેત્કિંચિદ્બન્ધો જાલન્ધરિ હ્યયમ્ ।
બન્ધયેત્ખેચરિ મુદ્રાં દૃઢચિત્તઃ સમાહિતઃ

કપાલવિવરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા ।
ભ્રુવોરન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી

ખેચર્યા મુદ્રિતં યેન વિવરં લમ્બિકોર્ધ્વતઃ ।
ન પીયૂષં પતત્યગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રધાવતિ

ન ક્ષુધા ન તૃષા નિદ્રા નૈવાલસ્યં પ્રજાયતે ।
ન ચ મૃત્યુર્ભવેત્તસ્ય યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

તતઃ પૂર્વાપરે વ્યોમ્નિ દ્વાદશાન્તેઽચ્યુતાત્મકે ।
ઉડ્ડ્યાનપીઠે નિર્દ્વન્દ્વે નિરાલમ્બે નિરઞ્જને

તતઃ પઙ્કજમધ્યસ્થં ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યગમ્ ।
નારાયણમનુધ્યાયેત્સ્રવતમમૃતં સદા

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિદ્નૃષ્ટે પરાવરે

અથ સિદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ સુખોપાયં સુરેશ્વર ।
જિતેન્દ્રિયાણાં શાન્તાનાં જિતશ્વાસવિચેતસામ્

નાદે મનોલયં બ્રહ્મન્દૂરશ્રવણકારણમ્ ।
બિન્દૌ મનોલયં કૃત્વા દૂરદર્શનમાપ્નુયાત્

કાલાત્મનિ મનો લીનં ત્રિકાલજ્ઞાનકારણમ્ ।
પરકાયમનોયોગઃ પરકાયપ્રવેશકૃત્

અમૃતં ચિન્તયેન્મૂર્ધ્નિ ક્ષુત્તૃષાવિષશાન્તયે ।
પૃથિવ્યાં ધારયેચ્ચિત્તં પાતાલગમનં ભવેત્

સલિલે ધારયેચ્ચિત્તં નામ્ભસા પરિભૂયતે ।
અગ્નૌ સન્ધારયેચ્ચિત્તમગ્નિના દહ્યતે ન સઃ

વાયૌ મનોલયં કુર્યાદાકાશગમનં ભવેત્ ।
આકાશે ધારયેચ્ચિત્તમણિમાદિકમાપ્નુયાત્

વિરાડ્રૂપે મનો યુઞ્જન્મહિમાનમવાપ્નુયાત્ ।
ચતુર્મુખે મનો યુઞ્જઞ્જગત્સૃષ્ટિકરો ભવેત્

ઇન્દ્રરૂપિણમાત્માનં ભાવયન્મર્ત્યભોગવાન્ ।
વિષ્ણુરૂપે મહાયોગી પાલયેદખિલં જગત્

રુદ્રરૂપે મહાયોગી સંહરત્યેવ તેજસા ।
નારાયણે મનો યુઞ્જન્સર્વસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

યથા સંકલ્પયેદ્યોગી યોગયુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
તથા તત્તદવાપ્નોતિ ભાવ એવાત્ર કારણમ્

ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવઃ સદાચ્યુતઃ ।
ન ગુરોરધિકઃ કશ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

દિવ્યજ્ઞાનોપદેષ્ટારં દેશિકં પરમેશ્વરમ્ ।
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા તસ્ય જ્ઞાનફલં ભવેત્

યથા ગુરુસ્તથૈવેશો યથૈવેશોસ્તથા ગુરુઃ ।
પૂજનીયો મહાભક્ત્યા ન ભેદો વિદ્યતેઽનયોઃ

નાદ્વૈતવાદં કુર્વીત ગુરુણા સહ કુત્રચિત્ ।
અદ્વૈતં ભાવયેદ્ભક્ત્યા ગુરોર્દેવસ્ય ચાત્મનઃ

યોગશિખાં મહાગુહ્યં યો જાનાતિ મહામતિઃ ।
ન તસ્ય કિંચિદજ્ઞાતં ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

ન પુણ્યપાપે નાસ્વસ્થો ન દુઃખં ન પરાજયઃ ।
ન ચાસ્તિ પુનરાવૃત્તિરસ્મિન્સંસારમણ્ડલે

સિદ્ધૌ ચિત્તં ન કુર્વીત ચઞ્ચલત્વેન ચેતસઃ ।
તથા વિજ્ઞાતતત્ત્વોઽસૌ મુક્ત એવ ન સંશયઃ

ઇત્યુપનિષત્ ॥ ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

ઉપાસનાપ્રકારં મે બ્રૂહિ ત્વં પરમેશ્વર ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ મુક્તો ભવતિ સંસૃતેઃ

ઉપાસનાપ્રકારં તે રહસ્યં શ્રુતિસારકમ્ ।
હિરણ્યગર્ભ વક્ષ્યામિ શ્રુત્વા સમ્યગુપાસય

સુષુમ્નાયૈ કુણ્ડલીન્યૈ સુધાયૈ ચન્દ્રમણ્ડલાત્ ।
મનોન્મન્યૈ નમસ્તુભ્યં મહાશક્ત્યૈ ચિદાત્મને

શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્ય
સ્તાસાં મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ
વિશ્વઙ્ઙ્ન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ

એકોત્તરં નાડિશતં તાસાં મધ્યે પરા સ્મૃતા ।
સુષુમ્ના તુ પરે લીના વિરજા બ્રહ્મરૂપિણી

ઇડા તિષ્ઠતિ વામેન પિઙ્ગલા દક્ષિણેન તુ ।
તયોર્મધ્યે પરં સ્થાનં યસ્તદ્વેદ સ વેદવિત્

પ્રાણાન્સન્ધારયેત્તસ્મિન્નાસાભ્યાન્તરચારિણઃ ।
ભૂત્વા તત્રાયતપ્રાણઃ શનૈરેવ સમભ્યસેત્

ગુદસ્ય પૃષ્ઠભાગેઽસ્મિન્વીણાદન્ડઃ સ દેહભૃત્ ।
દીર્ઘાસ્તિદેહપર્યન્તં બ્રહ્મનાડીતિ કથ્યતે

તસ્યાન્તે સુષિરં સૂક્ષ્મં બ્રહ્મનાડીતિ સૂરભિઃ ।
ઇડાપિઙ્ગલયોર્મધ્યે સુષુમ્ના સૂર્યરૂપિણી

સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં તસ્મિન્સર્વગં વિશ્વતોમુખમ્ ।
તસ્ય મધ્યગતાઃ સૂર્યસોમાગ્નિપરમેશ્વરાઃ

ભૂતલોકા દિશઃ ક્ષેત્રાઃ સમુદ્રાઃ પર્વતાઃ શિલાઃ ।
દ્વીપાશ્ચ નિમ્નગા વેદાઃ શાસ્ત્રવિદ્યાકલાક્ષરાઃ

સ્વરમન્ત્રપુરાણાનિ ગુણાશ્ચૈતે ચ સર્વશઃ ।
બીજં બીજાત્મકસ્તેષાં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રાણવાયવઃ

સુષુમ્નાન્તર્ગતં વિશ્વં તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
નાનાનાડીપ્રસવગં સર્વભૂતાન્તરાત્મનિ

ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખં વાયુમાર્ગેણ સર્વગમ્ ।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડ્યઃ સ્યુર્વાયુગોચરાઃ

સર્વમાર્ગેણ સુષિરાસ્તિર્યઞ્ચઃ સુષિરાત્મતાઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ કુણ્ડલ્યાઃ સર્વદ્વારનિરોધનાત્

વાયુના સહ જીવોર્ધ્વજ્ઞાનાન્મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ।
જ્ઞાત્વા સુષુમ્નાં તદ્ભેદં કૃત્વા પાયું ચ મધ્યગમ્

કૃત્વા તુ ચૈન્દવસ્થાને ઘ્રાણરન્ધ્રે નિરોધયેત્ ।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડીદ્વારાણિ પઞ્જરે

સુષુમ્ના શામ્ભવી શક્તિઃ શેષાસ્ત્વન્યે નિરર્થકાઃ ।
હૃલ્લેખે પરમાનન્દે તાલુમૂલે વ્યવસ્થિતે

અત ઊર્ધ્વં નિરોધે તુ મધ્યમં મધ્યમધ્યમમ્ ।
ઉચ્ચારયેત્પરાં શક્તિં બ્રહ્મરન્ધ્રનિવાસિનીમ્ ।
યદિ ભ્રમરસૃષ્ટિઃ સ્યાત્સંસારભ્રમણં ત્યજેત્

ગમાગમસ્થં ગમનાદિશૂન્યં
ચિદ્રૂપદીપં તિમિરાન્ધનાશમ્ ।
પશ્યામિ તં સર્વજનાન્તરસ્થં
નમામિ હંસં પરમાત્મરૂપમ્

અનાહતસ્ય શબ્દસ્ય તસ્ય શબ્દસ્ય યો ધ્વનિઃ ।
ધ્વનેરન્તર્ગતં જ્યોતિર્જ્યોતિષોઽન્તર્ગતં મનઃ ।
તન્મનો વિલયં યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

કેચિદ્વદન્તિ ચાધારં સુષુમ્ના ચ સરસ્વતી ।
આધારાજ્જાયતે વિશ્વં વિશ્વં તત્રૈવ લીયતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગુરુપાદં સમાશ્રયેત્ ।
આધારશક્તિનિદ્રાયાં વિશ્વં ભવતિ નિદ્રયા

તસ્યાં શક્તિપ્રબોધેન ત્રૈલોક્યં પ્રતિબુધ્યતે ।
આધારં યો વિજાનાતિ તમસઃ પરમશ્નુતે

તસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ નરઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

આધારચક્રમહસા વિદ્યુત્પુઞ્જસમપ્રભા ।
તદા મુક્તિર્ન સન્દેહો યદિ તુષ્ટઃ સ્વયં ગુરુઃ

આધારચક્રમહસા પુણ્યપાપે નિકૃન્તયેત્ ।
આધારવાતરોધેન લીયતે ગગનાન્તરે

આધારવાતરોધેન શરીરં કંપતે યદા ।
આધારવાતરોધેન યોગી નૃત્યતિ સર્વદા

આધારવાતરોધેન વિશ્વં તત્રૈવ દૃશ્યતે ।
સૃષ્ટિમાધારમાધારમાધારે સર્વદેવતાઃ ।
આધારે સર્વવેદાશ્ચ તસ્માદાધારમાશ્રયેત્

આધારે પશ્ચિમે ભાગે ત્રિવેણીસઙ્ગમો ભવેત્ ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે

આહારે પશ્ચિમં લિઙ્ગં કવાટં તત્ર વિદ્યતે ।
તસ્યોદ્ઘાટનમાત્રેણ મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્

આધારપશ્ચિમે ભાગે ચન્દ્રસૂર્યૌ સ્થિરૌ યદિ ।
તત્ર તિષ્ઠતિ વિશ્વેશો ધ્યાત્વા બ્રહ્મમયો ભવેત્

આધારપશ્ચિમે ભાગે મૂર્તિસ્તિષ્ઠતિ સંજ્ઞયા ।
ષટ્ ચક્રાણિ ચ નિર્ભિદ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રાદ્બહિર્ગતમ્

વામદક્ષે નિરુન્ધન્તિ પ્રવિશન્તિ સુષુમ્નયા ।
બ્રહ્મરન્ધ્રં પ્રવિશ્યાન્તસ્તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

સુષુમ્નાયાં યદા હંસસ્ત્વધ ઊર્ધ્વં પ્રધાવતિ ।
સુષુમ્નાયાં યદા પ્રાણં ભ્રામયેદ્યો નિરન્તરમ્

સુષુમ્નાયાં યદા પ્રાણઃ સ્થિરો ભવતિ ધીમતામ્ ।
સુષુમ્નાયાં પ્રવેશેન ચન્દ્રસૂર્યૌ લયં ગતૌ

તદા સમરસં ભાવં યો જાનાતિ સ યોગવિત્ ।
સુષુમ્નાયાં યદા યસ્ય મ્રિયતે મનસો રયઃ

સુષુમ્નાયાં યદા યોગી ક્ષણૈકમપિ તિષ્ટતિ ।
સુષુમ્નાયાં યદા યોગી ક્ષણાર્ધમપિ તિષ્ઠતિ

સુષુમ્નાયાં યદા યોગી સુલગ્નો લવણામ્બુવત્ ।
સુષુમ્નાયાં યદા યોગી લીયતે ક્ષીરનીરવત્

ભિદ્યતે ચ તદા ગ્રન્થિશ્ચિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે પરમાકાશે તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

ગઙ્ગાયાં સાગરે સ્નાત્વા નત્વા ચ મણિકર્ણિકામ્ ।
મધ્યનાડીવિચારસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

શ્રીશૈલદર્શનાન્મુક્તિર્વારાણસ્યાં મૃતસ્ય ચ ।
કેદારોદકપાનેન મધ્યનાડીપ્રદર્શનાત્

અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ ।
સુષુમ્નાધ્યાનયોગસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

સુષુમ્નાયાં સદા ગોષ્ઠીં યઃ કશ્ચિત્કુરુતે નરઃ ।
સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો નિશ્રેયસમવાપ્નુયાત્

સુષુમ્નૈવ પરં તીર્થં સુષુમ્નૈવ પરં જપઃ ।
સુષુમ્નૈવ પરં ધ્યાનં સુષુમ્નૈવ પરા ગતિઃ

અનેકયજ્ઞદાનાનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા ।
સુષુમ્નાધ્યાનલેશસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

બ્રહ્મરન્ધ્રે મહાસ્થાને વર્તતે સતતં શિવા ।
ચિચ્છક્તિઃ પરમાદેવી મધ્યમે સુપ્રતિષ્ઠિતા

માયાશક્તિર્લલાટાગ્રભાગે વ્યોમામ્બુજે તથા ।
નાદરૂપા પરાશક્તિર્લલાટસ્ય તુ મધ્યમે

ભાગે બિન્દુમયી શક્તિર્લલાટસ્યાપરાંશકે ।
બિન્દુમધ્યે ચ જીવાત્મા સૂક્ષ્મરૂપેણ વર્તતે

હૃદયે સ્થૂલરૂપેણ મધ્યમેન તુ મધ્યગે

પ્રાણાપાનવશો જીવો હ્યધશ્ચોર્ધ્વં ચ ધાવતિ ।
વામદક્ષિણમાર્ગેણ ચઞ્ચલત્વાન્ન દૃશ્યતે

આક્ષિપ્તો ભુજદણ્ડેન યથોચ્ચલતિ કન્દુકઃ ।
પ્રાણાપાનસમાક્ષિપ્તસ્તથા જીવો ન વિશ્રમેત્

અપાનઃ કર્ષતિ પ્રાણં પ્રાણોઽપાનં ચ કર્ષતિ ।
હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશેત્પુનઃ

હંસહંસેત્યમું મન્ત્રં જીવો જપતિ સર્વદા ।
તદ્વિદ્વાનક્ષરં નિત્યં યો જાનાતિ સ યોગવિત્

કન્દોર્ધ્વે કુણ્ડલીશક્તિર્મુક્તિરૂપા હિ યોગિનામ્ ।
બન્ધનાય ચ મૂઢાનાં યસ્તાં વેત્તિ સ યોગવિત્

ભૂર્ભુવઃસ્વરિમે લોકાશ્ચન્દ્રસૂર્યાઽગ્નિદેવતાઃ ।
યાસુ માત્રાસુ તિષ્ઠન્તિ તત્પરં જ્યોતિરોમિતિ

ત્રયઃ કાલાસ્ત્રયો દેવાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રયઃ સ્વરાઃ ।
ત્રયો વેદાઃ સ્થિતા યત્ર તત્પરં જ્યોતિરોમિતિ

ચિત્તે ચલતિ સંસારો નિશ્ચલં મોક્ષ ઉચ્યતે ।
તસ્માચ્ચિત્તં સ્થિરીકુર્યાત્પ્રજ્ઞયા પરયા વિધે

ચિત્તં કારણમર્થાનાં તસ્મિન્સતિ જગત્ત્રયમ્ ।
તસ્મિન્ક્ષીણે જગત્ક્ષીણં તચ્ચિકિત્સ્યં પ્રયત્નતઃ

મનોહં ગગનાકારં મનોહં સર્વતોમુખમ્ ।
મનોહં સર્વમાત્મા ચ ન મનઃ કેવલઃ પરઃ

મનઃ કર્માણિ જાયન્તે મનો લિપ્યતિ પાતકૈઃ ।
મનશ્ચેદુન્મનીભૂયાન્ન પુણ્યં ન ચ પાતકમ્

મનસા મન આલોક્ય વૃત્તિશૂન્યં યદા ભવેત્ ।
તતઃ પરં પરબ્રહ્મ દૃશ્યતે ચ સુદુર્લભમ્

મનસા મન આલોક્ય મુક્તો ભવતિ યોગવિત્ ।
મનસા મન આલોક્ય ઉન્મન્યન્તં સદા સ્મરેત્

મનસા મન આલોક્ય યોગનિષ્ઠઃ સદા ભવેત્ ।
મનસા મન આલોક્ય દૃશ્યન્તે પ્રત્યયા દશ

યદા પ્રત્યયા દૃશ્યન્તે તદા યોગીશ્વરો ભવેત્

બિન્દુનાદકલાજ્યોતીરવીન્દુધ્રુવતારકમ્ ।
શાન્તં ચ તદતીતં ચ પરંબ્રહ્મ તદુચ્યતે

હસત્યુલ્લસતિ પ્રીત્યા ક્રીડતે મોદતે તદા ।
તનોતિ જીવનં બુદ્ધ્યા બિભેતિ સર્વતોભયાત્

રોધ્યતે બુધ્યતે શોકે મુહ્યતે ન ચ સંપદા ।
કંપતે શત્રુકાર્યેષુ કામેન રમતે હસન્

સ્મૃત્વા કામરતં ચિત્તં વિજાનીયાત્કલેવરે ।
યત્ર દેશે વસેદ્વાયુશ્ચિત્તં તદ્વસતિ ધ્રુવમ્

મનશ્ચન્દ્રો રવિર્વાયુર્દૃષ્ટિરગ્નિરુદાહૃતઃ ।
બિન્દુનાદકલા બ્રહ્મન્ વિષ્ણુબ્રહ્મેશદેવતાઃ

સદા નાદાનુસન્ધાનાત્સંક્ષીણા વાસના ભવેત્ ।
નિરઞ્જને વિલીયેત મરુન્મનસિ પદ્મજ

યો વૈ નાદઃ સ વૈ બિન્દુસ્તદ્વૈ ચિત્તં પ્રકીર્તિતમ્ ।
નાદો બિન્દુશ્ચ ચિત્તં ચ ત્રિભિરૈક્યં પ્રસાદયેત્

મન એવ હિ બિન્દુશ્ચ ઉત્પત્તિસ્થિતિકારણમ્ ।
મનસોત્પદ્યતે બિન્દુર્યથા ક્ષીરં ઘૃતાત્મકમ્

ષટ્ ચક્રાણિ પરિજ્ઞાત્વા પ્રવિશેત્સુખમણ્ડલમ્ ।
પ્રવિશેદ્વાયુમાકૃષ્ય તથૈવોર્ધ્વં નિયોજયેત્

વાયું બિન્દું તથા ચક્રં ચિત્તં ચૈવ સમભ્યસેત્ ।
સમાધિમેકેન સમમમૃતં યાન્તિ યોગિનઃ

યથાગ્નિર્દારુમધ્યસ્થો નોત્તિષ્ઠેન્મથનં વિના ।
વિના ચાભ્યાસયોગેન જ્ઞાનદીપસ્તથા નહિ

ઘટમધ્યે યથા દીપો બાહ્યે નૈવ પ્રકાશતે ।
ભિન્ને તસ્મિન્ ઘટે ચૈવ દીપજ્વાલા ચ ભાસતે

સ્વકાયં ઘટમિત્યુક્તં યથા જીવો હિ તત્પદમ્ ।
ગુરુવાક્યસમાભિન્ને બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રકાશતે

કર્ણધારં ગુરું પ્રાપ્ય તદ્વાક્યં પ્લવવદૃઢમ્ ।
અભ્યાસવાસનાશક્ત્યા તરન્તિ ભવસાગરમ્

ઇત્યુપનિષત્ । ઇતિ યોગશિખોપનિષદિ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ યોગશિખોપનિષત્સમાપ્તા ॥