Language

ENहिગુ
Scripture Library

yogakuṇḍalyupaniṣat · Chapter 1

1

yogakuṇḍalyupaniṣat
yogakuṇḍalyupaniṣadyogasiddhihṛdāsanam /
nirviśeṣabrahmatattvaṃ svamātramiti cintaye //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
1
hariḥ ॐ // hetudvayaṃ hi cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ /
tayorvinaṣṭa ekasmiṃstaddvāvapi vinaśyataḥ

2

tayorādau samīrasya jayaṃ kuryānaraḥ sadā /
mitāhāraścāsanaṃ ca śaktiścālastṛtīyakaḥ

3

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śṛṇu gautama sādaram /
susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ

4

bhujyate śivasaṃprītyai mitāhāraḥ sa ucyate /
āsanaṃ dvividhaṃ proktaṃ padmaṃ vajrāsanaṃ tathā

5

ūrvorupari ceddhatte ubhe pādatale yathā /
padmāsanaṃ bhavedetatsarvapāpapraṇāśanam

6

vāmāṅghrimūlakandādho hyanyaṃ tadupari kṣipet /
samagrīvaśiraḥkāyo vajrāsanamitīritam

7

kuṇḍalyeva bhavecchaktistāṃ tu saṃcālayedbudha /
svasthānādābhruvormadhyaṃ śakticālanamucyate

8

tatsādhane dvayaṃ mukhyaṃ sarasvatyāstu cālanam /
prāṇarodhamathābhyāsādṛjvī kuṇḍalinī bhavet

9

tayorādau sarasvatyāścālanaṃ kathayāmi te /
arundhatyeva kathitā purāvidbhiḥ sarasvatī

10

yasyāḥ saṃcālanenaiva svayaṃ calati kuṇḍalī /
iḍāyāṃ vahati prāṇe baddhvā padmāsanaṃ dṛḍham

11

dvādaśāṅguladairghyaṃ ca ambaraṃ caturaṅgulam /
vistīrya tena tannāḍīṃ veṣṭayitvā tataḥ sudhīḥ

12

aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ tu hastābhyāṃ dhārayeddhṛḍham /
svaśaktyā cālayedvāme dakṣiṇena punaḥpunaḥ

13

muhūrtadvayaparyantaṃ nirbhayāccālayetsudhīḥ /
ūrdhvamākarṣayetkiṃcitsuṣumnāṃ kuṇḍalīgatām

14

tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumnāyā mukhaṃ vrajet /
jahāti tasmātprāṇo'yaṃ suṣumnāṃ vrajati svataḥ

15

tunde tu tāṇaṃ kuryācca kaṇṭhasaṃkocane kṛte /
sarasvatyāṃ cālanena vakṣasaścordhvago marut

16

sūryeṇa recayedvāyuṃ saravatyāstu cālane /
kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā vakṣasaścordhvago marut

17

tasmātsaṃcālayennityaṃ śabdagarbhāṃ sarasvatīm /
yasyāḥ saṃcālanānenaiva yogī rogaiḥ pramucyate

18

gulmaṃ jalodaraḥ plīhā ye cānye tundamadhyagāḥ /
sarve te śakticālena rogā naśyanti niścayam

19

prāṇarodhamathedānīṃ pravakṣyāmi samāsataḥ /
prāṇaśca dahano vāyurāyāmaḥ kumbhakaḥ smṛtaḥ

20

sa eva dvividhaḥ proktaḥ sahitaḥ kevalastathā /
yāvatkevalasiddhiḥ syāttāvatsahitamabhyaset

21

sūryojjāyī śītalī ca bhastrī caiva caturthikā /
bhedaireva samaṃ kumbho yaḥ syātsahitakumbhakaḥ

22

pavitre nirjane deśe śarkarādivivarjite /
dhanuḥpramāṇaparyante śītāgnijalavarjite

23

pavitre nātyuccanīce hyāsane sukhade sukhe /
baddhapadmāsanaṃ kṛtvā sarasvatyāstu cālanam

24

dakṣanāḍyā samākṛṣya bahiṣṭhaṃ pavanaṃ śanaiḥ /
yatheṣṭaṃ pūrayedvāyuṃ recayediḍayā tataḥ

25

kapālaśodhane vāpi recayetpavanaṃ śanaiḥ /
catuṣkaṃ vātadoṣaṃ tu kṛmidoṣaṃ nihanti ca

26

punaḥ punaridaṃ kāryaṃ sūryabhedamudāhṛtam /
mukhaṃ saṃyamya nāḍibhyāmākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ

27

yathā lagati kaṇṭhāttu hṛdayāvadhi sasvanam /
pūrvavatkumbhayetprāṇaṃ recayediḍayā tataḥ

28

śīrṣoditānalaharaṃ galaśleṣmaharaṃ param /
sarvarogaharaṃ puṇyaṃ dehānalavivardhanam

29

nāḍījalodaraṃ dhātugatadoṣavināśanam /
gacchatastiṣṭhataḥ kāryamujjāyākhyaṃ tu kumbhakam

30

jihvayā vāyumākṛṣya pūrvavatkumbhakādanu /
śanaistu ghrāṇarandhrābhyāṃ recayedanilaṃ sudhīḥ

31

gulmaplīhādikāndoṣānkṣayaṃ pittaṃ jvaraṃ tṛṣām /
viṣāṇi śītalī nāma kumbhako'yaṃ nihanti ca

32

tataḥ padmāsanaṃ baddhvā samagrīvodaraḥ sudhīḥ /
mukhaṃ saṃyamya yatnena prāṇaṃ ghrāṇena recayet

33

yathā lagati kaṇṭhāttu kapāle sasvanaṃ tataḥ /
vegena pūrayetkiṃcidhṛtpadmāvadhi mārutam

34

punarvirecayettadvatpūrayecca punaḥ punaḥ /
yathaiva lohakārāṇāṃ bhastrā vegena cālyate

35

tathaiva svaśarīrasthaṃ cālayetpavanaṃ śanaiḥ /
yathā śramo bhaveddehe tathā sūryeṇa pūrayet

36

yathodaraṃ bhavetpūrṇaṃ pavanena tathā laghu /
dhārayannāsikāmadhyaṃ tarjanībhyāṃ vinā dṛḍham

37

kumbhakaṃ pūrvavatkṛtvā receyediḍayānilam /
kaṇṭhotthitānalaharaṃ śarīrāgnivivardhnam

38

kuṇḍalībodhakaṃ puṇyaṃ pāpaghnaṃ śubhadaṃ sukham /
brahmanāḍīmukhāntastha kaphādyargalanāśanam

39

guṇatrayasamudbhūtagranthitrayavibhedakam /
viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tvidam

40

caturṇāmapi bhedānāṃ kumbhake samupasthite /
bandhatrayamidaṃ kāryaṃ yogibhirvītakalmaṣaiḥ

41

prathamo mūlabandhastu dvitīyoḍḍīyaṇābhidhaḥ /
jālandharastṛtīyastu teṣāṃ lakṣaṇamucyate

42

adhogatimapānaṃ vai ūrdhvagaṃ kurute balāt /
ākuñcanena taṃ prāhurmūlabandho'yamucyate

43

apāne cordhvage yāte saṃprāpte vahnimaṇḍale /
tato'nalaśikhā dīrghā vardhate vāyunāhatā

44

tato yātau vahnyamānau prāṇamuṣṇasvarūpakam /
tenātyantapradīptena jvalano dehajastathā

45

tena kuṇḍalinī suptā saṃtaptā saṃprabudhyate /
daṇḍāhatabhujaṅgīva niḥśvasya ṛjutāṃ vrajet

46

bilapraveśato yatra brahmanāḍyantaraṃ vrajet /
tasmānnityaṃ mūlabandhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā

47

kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyāṇakaḥ /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ

48

tasmāduḍḍīyaṇākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayedhṛḍham

49

gulphadeśasamīpe ca kandaṃ tatra prapīḍayet /
paścimaṃ tāṇamudare dhārayedhṛdaye gale

50

śanaiḥ śanairyadā prāṇastundasandhiṃ nigacchati /
tundadoṣaṃ vinirdhūya kartavyaṃ satataṃ śanaiḥ

51

pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ /
kaṇṭhasaṃkocarūpo'sau vāyumārganirodhakaḥ

52

adhastātkuñcanenāśu kaṇṭhasaṃkocane kṛte /
madhye paścimatāṇena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ

53

pūrvoktena krameṇaiva samyagāsanamāsthitaḥ /
cālanaṃ tu sarasvatyāḥ kṛtvā prāṇaṃ nirodhayet

54

prathame divase kāryaṃ kumbhakānāṃ catuṣṭayam /
pratyekaṃ daśasaṃkhyāṃkaṃ dvitīye pañcabhistathā

55

viśatyalaṃ tṛtīyehni pañcavṛddhyā dinedine /
kartavyaḥ kumbhako nityaṃ bandhatrayasamanvitaḥ

56

divā suptirniśāyāṃ tu jāgarādatimaithunāt /
bahusaṃkramaṇaṃ nityaṃ rodhānmūtrapurīṣayoḥ

57

viṣamāśanadoṣācca prayāsaprāṇacintanāt /
śīghramutpadyate rogaḥ stambhayedyadi saṃyamī

58

yogābhyāsena me roga utpanna iti kathyate /
tato'bhyāsaṃ tyajedevaṃ prathamaṃ vighnācyate

59

dvitīyaṃ saṃśayākhyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pramattatā /
ālasyākhyaṃ caturthaṃ ca nidrārūpaṃ tu pañcamam

60

ṣaṣṭhaṃ tu viratirbhrāntiḥ saptamaṃ parikīrtitam /
viṣamaṃ cāṣṭamaṃ caiva anākhyaṃ navamaṃ smṛtam

61

alabdhiryogatattvasya daśamaṃ procyate budhaiḥ /
ityetadvighnadaśakaṃ vicāreṇa tyajedbudhaḥ

62

prāṇābhyāsastataḥ kāryo nityaṃ sattvasthayā dhiyā /
suṣumnā līyate cittaṃ tathā vāyuḥ pradhāvati

63

śuṣke male tu yogī ca syādgatiścalitā tataḥ /
adhogatimapānaṃ vai ūrdhvagaṃ kurute balāt

64

ākuñcanena taṃ prāhurmūlabandho'yamucyate /
apānaścordhvagobhūtvā vahninā saha gacchati

65

prāṇasthānaṃ tato vahniḥ prāṇāpānau ca satvaram /
militvā kuṇḍalīṃ yāti prasuptā kuṇḍalākṛtiḥ

66

tenāgninā ca saṃtaptā pavanenaiva cālitā /
prasārya svaśarīraṃ tu suṣumnā vadanāntare

67

brahmagranthiṃ tato bhittvā rajoguṇasamudbhavam /
suṣumnā vadane śīghraṃ vidyullekheva saṃsphuret

68

viṣṇugranthiṃ prayātyuccaiḥ satvaraṃ hṛdi saṃsthitā /
ūrdhvaṃ gacchati yaccāste rudragranthiṃ tadudbhavam

69

bhruvormadhye tu saṃbhidya yāti śītāṃśumaṇḍalam /
anāhatākhyaṃ yaccakraṃ dalaiḥ ṣoḍaśabhiryutam

70

tatra śītāṃśusaṃjātaṃ dravaṃ śoṣayati svayam /
calite prāṇa vegena raktaṃ pītaṃ ravergrahāt

71

yātenducakraṃ yatrāste śuddhaśleṣmadravātmakam /
tatra siktaṃ grasatyuṣṇaṃ kathaṃ śītasvabhāvakam

72

tathaiva rabhasā śuklaṃ candrarūpaṃ hi tapyate /
ūrdhvaṃ pravahati kṣubdhā tadaivaṃ bhramatetarām

73

tasyāsvādavaśāccittaṃ bahiṣṭhaṃ viṣayeṣu yat /
tadeva paramaṃ bhuktvā svasthaḥ svātmarato yuvā

74

prakṛtyaṣṭakarūpaṃ ca sthānaṃ gacchati kuṇḍalī /
kroḍīkṛtya śivaṃ yāti kroḍīkṛtya vilīyate

75

ityadhordhvarajaḥ śuklaṃ śive tadanu mārutaḥ /
prāṇāpānau samau yāti sadā jātau tathaiva ca

76

bhūte'lpe cāpyanalpe vā vācake tvativardhate /
dhavayatyakhilā vātā agnimūṣāhiraṇyavat

77

ādhibhautikadehaṃ tu ādhidaivikavigrahe /
deho'tivimalaṃ yāti cātivāhikatāmiyāt

78

jāḍyabhāvavinirmuktamamalaṃ cinmayātmakam /
tasyātivāhikaṃ mukhyaṃ sarveṣāṃ tu madātmakam

79

jāyābhavavinirmuktiḥ kālarūpasya vibhramaḥ /
iti taṃ svasvarūpā hi matī rajjubhujaṅgavat

80

mṛṣaivodeti sakalaṃ mṛṣaiva pravilīyate /
raupyabuddhiḥ śuktikāyāṃ strīpuṃsorbhramato yathā

81

piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ liṅgasūtrātmanorapi /
svāpāvyākṛtayoraikyaṃ svaprakāśacidātmanoḥ

82

śaktiḥ kuṇḍalinī nāma bisatantunibhā śubhā /
mūlakandaṃ phaṇāgreṇa dṛṣṭvā kamalakandavat

83

mukhena pucchaṃ saṃgṛhya brahmarandhrasamanvitā /
padmāsanagataḥ svastho gudamākuñcya sādhakaḥ

84

vāyumūrdhvagataṃ kurvankumbhakāviṣṭamānasaḥ /
vāyvāghātavaśādagniḥ svādhiṣṭhānagato jvalan

85

jvalanāghātapavanāghātorūnnidrito'hirāṭ /
brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyataḥ

86

rudragranthiṃ ca bhittvaiva kamalāni bhinatti ṣaṭ /
sahasrakamale śaktiḥ śivena saha modate

1

saivāvasthā parā jñeyā saiva nirvṛtikāriṇī iti //
iti prathamo'dhyāyaḥ

1

2
athāhaṃ saṃpravakṣyāmi vidyāṃ khecarisaṃjñikām /
yathā vijñānavānasyā loke'sminnajaro'maraḥ

2

mṛtyuvyādhijarāgrasto dṛṣṭvā vidyāmimāṃ mune /
buddhiṃ dṛḍhatarāṃ kṛtvā khecarīṃ tu samabhyaset

3

jarāmṛtyugadaghno yaḥ khecarīṃ vetti bhūtale /
granthataścārthataścaiva tadabhyāsaprayogataḥ

4

taṃ mune sarvabhāvena guruṃ matvā samāśrayet /
durlabhā khecarī vidyā tadabhyāso'pi durlabhaḥ

5

abhyāsaṃ melanaṃ caiva yugapannaiva sidhyati /
abhyāsamātraniratā na vindante ha melanam

6

abhyāsaṃ labhate brahmañjanmajanmāntare kvacit /
melanaṃ tu janmanāṃ śatānte'pi na labhyate

7

abhyāsaṃ bahujanmānte kṛtvā tadbhāvasādhitam /
melanaṃ labhate kaścidyogī janmāntare kvacit

8

yadā tu melanaṃ yogī labhate guruvaktrataḥ /
tadā tatsiddhimāpnoti yaduktā śāstrasantatau

9

granthataścārthataścaiva melanaṃ labhate yadā /
tadā śivatvamāpnoti nirmuktaḥ sarvasaṃsṛteḥ

10

śāstraṃ vināpi saṃboddhuṃ guravo'pi na śaknayuḥ /
tasmātsudurlabhataraṃ labhyaṃ śāstramidaṃ mune

11

yāvanna labhyate śāstraṃ tāvadgāṃ paryaṭedyatiḥ /
yadā saṃlabhyate śāstraṃ tadā siddhiḥ kare sthitā

12

na śāstreṇa vinā siddhirdṛṣṭā caiva jagattraye /
tasmānmelanadātāraṃ śāstradātāramacyutam

13

tadabhyāsapradātāraṃ śivaṃ matvā samāśrayet /
labdhvā śāstramidaṃ mahyamanyeṣāṃ na prakāśayet

14

tasmātsarvaprayatnena gopanīyaṃ vijānatā /
yatrāste ca gururbrahmandivyayogapradāyakaḥ

15

tatra gatvā ca tenoktavidyāṃ saṃgṛhya khecarīm /
tenoktaḥ samyagabhyāsaṃ kuryādādāvatandritaḥ

16

anayā vidyayā yogī khecarīsiddhibhāgbhavet /
khecaryā khecarīṃ yuñjankhecarībījapūrayā

17

khecarādhipatirbhūtvā khecareṣu sadā vaset /
khecarāvasathaṃ vahnimambumaṇḍalabhūṣitam

18

ākhyātaṃ khecarībījaṃ tena yogaḥ prasidhyati /
somāṃśanavakaṃ varṇaṃ pratilomena coddharet

19

tasmāttryaṃśakamākhyātamakṣaraṃ candrarūpakam /
tasmādapyaṣṭamaṃ varṇaṃ vilomena paraṃ mune

20

tathā tatparamaṃ viddhi tadādirapi pañcamī /
indośca bahubhinne ca kūṭo'yaṃ parikīrtitaḥ

21

gurūpadeśalabhyaṃ ca sarvayogaprasiddhidam /
yattasya dehajā māyā niruddhakaraṇāśrayā

22

svapne'pi na labhettasya nityaṃ dvādaśajapyataḥ /
ya imāṃ pañca lakṣāṇi japedapi suyantritaḥ

23

tasya śrīkhecarīsiddhiḥ svayameva pravartate /
naśyanti sarvavighnāni prasīdanti ca devatāḥ

24

valīpalitanāśaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
evaṃ labdhvā mahāvidyāmabhyāsaṃ kārayettataḥ

25

anyathā kliśyate brahmanna siddhiḥ khecarīpathe /
yadabhyāsavidhau vidyāṃ na labhedyaḥ sudhāmayīm

26

tataḥ saṃmelakādau ca labdhvā vidyāṃ sadā japet /
nānyathā rahito brahmanna kiṃcitsiddhibhāgbhavet

27

yadidaṃ labhyate śāstraṃ tadā vidyāṃ samāśrayet /
tatastadoditāṃ siddhimāśu tāṃ labhate muniḥ

28

tālumūlaṃ samutkṛṣya saptavāsaramātmavit /
svagurūktaprakāreṇa malaṃ sarvaṃ viśodhayet

29

snuhipatranibhaṃ śastraṃ sutīkṣṇaṃ snigdhanirmalam /
samādāya tatastena romamātraṃ samucchinet

30

hitvā saindhavapathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ prakarṣayet /
punaḥ saptadine prāpte romamātraṃ samucchinet

31

evaṃ krameṇa ṣaṇmāsaṃ nityodyuktaḥ samācaret /
ṣaṇmāsādrasanāmūlaṃ sirābaddhaṃ praṇaśyati

32

atha vāgīśvarīdhāma śiro vastreṇa veṣṭayet /
śanairutkarṣayedyogī kālavelāvidhānavit

33

punaḥ ṣaṇmāsamātreṇa nityaṃ saṃgharṣaṇānmune /
bhrūmadhyāvadhi cāpyeti tiryakkaṇabilāvadhiḥ

34

adhaśca cubukaṃ mūlaṃ prayāti kramacāritā /
punaḥ saṃvatsarāṇāṃ tu tṛtīyādeva līlayā

35

keśāntamūrdhvaṃ kramati tiryak śākhāvadhirmune /
adhastātkaṇṭhakūpāntaṃ punarvarṣatrayeṇa tu

36

brahmarandhraṃ samāvṛtya tiṣṭhedeva na saṃśayaḥ /
tiryak cūlitalaṃ yāti adhaḥ kaṇṭhabilāvadhi

37

śanaiḥ śanairmastakācca mahāvajrakapāṭabhit /
pūrvaṃ bījayutā vidyā hyākhyātā yatidurlabhā

38

tasyāḥ ṣaḍaṅgaṃ kurvīta tayā ṣaṭsvarabhinnayā /
kuryādevaṃ karanyāsaṃ sarvasiddhyādihetave

39

śanairevaṃ prakartavyamabhyāsaṃ yugapannahi /
yugapadvartate yasya śarīraṃ vilayaṃ vrajet

40

tasmācchanaiḥ śanaiḥ kāryamabhyāsaṃ munipuṅgava /
yadā ca bāhyamārgeṇa jihvā brahmabilaṃ vrajet

41

tadā brahmārgalaṃ brahmandurbhedyaṃ tridaśairapi /
aṅgulyagreṇa saṃghṛṣya jihvāmātraṃ niveśayet

42

evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā brahmadvāraṃ praviśyati /
brahmadvāre praviṣṭe tu samyaṅmathanamācaret

43

mathanena vinā kecitsādhayanti vipaścitaḥ /
khecarīmantrasiddhasya sidhyate mathanaṃ vinā

44

japaṃ ca mathanaṃ caiva kṛtvā śīghraṃ phalaṃ labhet /
svarṇajāṃ raupyajāṃ vāpi lohajāṃ vā śalākikām

45

niyojya nāsikārandhraṃ dugdhasiktena tantunā /
prāṇānnirudhya hṛdaye sukhamāsanamātmanaḥ

46

śanaiḥ sumathanaṃ kuryādbhrūmadhye nyasya cakṣuṣī /
ṣaṇmāsaṃ mathanāvasthā bhāvenaiva prajāyate

47

yathā suṣuptirbālānāṃ yathā bhāvastathā bhavet /
na sadā mathanaṃ śastaṃ māse māse samācaret

48

sadā rasanayā yogī mārgaṃ na parisaṃkramet /
evaṃ dvādaśavarṣānte saṃsiddhirbhavati dhruvā

49

śarīre sakalaṃ viśvaṃ paśyatyātmāvibhedataḥ /
brahmāṇḍo'yaṃ mahāmārgo rājadantordhvakuṇḍalī

2

iti//
iti dvitīyo'dhyāyaḥ

1

3
melanamanuḥ / hrīṃ bhaṃ saṃ paṃ phaṃ saṃ kṣam / padmaja uvāca /
amāvāsyā ca pratipatpaurṇamāsī ca śaṃkara /
asyāḥ kā varṇyate saṃjñā etadākhyāhi tattvataḥ

2

pratipaddinato'kāle amāvāsyā tathaiva ca /
paurṇamāsyāṃ sthirīkuryātsa ca panthā hi nānyathā

3

kāmena viṣayākāṅkṣī viṣayātkāmamohitaḥ /
dvāveva saṃtyajennityaṃ nirañjanamupāśrayet

4

aparaṃ saṃtyajetsarvaṃ yadicchedātmano hitam /
śaktimadhye manaḥ kṛtvā manaḥ śakteśca madhyagam

5

manasā mana ālokya tattyajetparamaṃ padam /
mana eva hi binduśca utpattisthitikāraṇam

6

manasotpadyate binduryathā kṣīraṃ ghṛtātmakam /
na ca bandhanamadhyasthaṃ tadvai kāraṇamānasam

7

candrārkamadhyamā śaktiryatrasthā tatra bandhanam /
jñātvā suṣumnāṃ tadbhedaṃ kṛtvā vāyuṃ ca madhyagam

8

sthitvāsau baindavasthāne ghrāṇarandhre nirodhayet /
vāyuṃ binduṃ samākhyātaṃ sattvaṃ prakṛtimeva ca

9

ṣaṭ cakrāṇi parijñātvā praviśetsukhamaṇḍalam /
mūlādhāraṃ svādhiṣṭhānaṃ maṇipūraṃ tṛtīyakam

10

anāhataṃ viśuddhaṃ ca ājñācakraṃ ca ṣaṣṭhakam /
ādhāraṃ gudamityuktaṃ svādhiṣṭhānaṃ tu laiṅgikam

11

maṇipūraṃ nabhideśaṃ hṛdayasthamanāhatam /
viśuddhiḥ kaṇṭhamūle ca ājñācakraṃ ca mastakam

12

ṣaṭ cakrāṇi parijñātvā praviśetsukhamaṇḍale /
praviśedvāyumākṛṣya tayaivordhvaṃ niyojayet

13

evaṃ samabhyasedvāyuṃ sa brahmāṇḍamayo bhavet /
vāyuṃ binduṃ tathā cakraṃ cittaṃ caiva samabhyaset

14

samādhimekena samamamṛtaṃ yānti yoginaḥ /
yathāgnirdārumadhyastho nottiṣṭhenmathanaṃ vinā

15

vinā cābhyāsayogena jñānadīpastathā na hi /
ghaṭamadhyagato dīpo bāhye naiva prakāśate

16

bhinne tasminghaṭe caiva dīpajvālā ca bhāsate /
svakāyaṃ ghaṭamityuktaṃ yathā dīpo hi tatpadam

17

guruvākyasamābhinne brahmajñānaṃ sphuṭībhavet /
karṇadhāraṃ guruṃ prāpya kṛtvā sūkṣmaṃ taranti ca

18

abhyāsavāsanāśaktyā taranti bhavasāgaram /
parāyāmaṅkurībhūya paśyantāṃ dvidalīkṛtā

19

madhyamāyāṃ mukulitā vaikharyāṃ vikasīkṛtā /
pūrvaṃ yathoditā yā vāgvilomenāstagā bhavet

20

tasyā vācaḥ paro devaḥ kūṭastho vākprabodhakaḥ /
sohamasmīti niścitya yaḥ sadā vartate pumān

21

śabdairuccāvacairnīcairbhāṣito'pi na lipyate /
viśvaśca taijasaścaiva prājñaśceti ca te trayaḥ

22

virāḍḍhiraṇyagarbhaśca īśvaraśceti te trayaḥ /
brahmāṇḍaṃ caiva piṇḍāṇḍaṃ lokā bhūrādayaḥ kramāt

23

svasvopādhilayādeva līyante pratyagātmani /
aṇḍaṃ jñānāgninā taptaṃ līyate kāraṇaiḥ saha

24

paramātmani līnaṃ tatparaṃ brahmaiva jāyate /
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam

25

anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate /
dhyātvā madhyasthamātmānaṃ kalaśāntaradīpavat

26

aṅguṣṭhamātramātmānamadhūmajyotirūpakam /
prakāśayantamantasthaṃ dhyāyetkūṭasthamavyayam

27

vijñānātmā tathā dehe jāgratsvapnasuṣuptitaḥ /
māyayā mohitaḥ paścādbahujanmāntare punaḥ

28

satkarmaparipākāttu svavikāraṃ cikīrṣati /
ko'haṃ kathamayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ

29

jāgratsvapne vyavaharantsuṣuptau kva gatirmama /
iti cintāparo bhūtvā svabhāsā ca viśeṣataḥ

30

ajñānāttu cidābhāso bahistāpena tāpitaḥ /
dagdhaṃ bhavatyeva tadā tūlapiṇḍamivāgninā

31

daharasthaḥ pratyagātmā naṣṭe jñāne tataḥ param /
vitato vyāpya vijñānaṃ dahatyeva kṣaṇena tu

32

manomayajñānamayāntsamyagdagdhvā krameṇa tu /
ghaṭasthadīpavacchaśvadantareva prakāśate

33

dhyāyannāste muniścaivamāsupterāmṛtestu yaḥ /
jīvanmuktaḥ sa vijñeyaḥ sa dhanyaḥ kṛtakṛtyavān

34

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte /
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

35

aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
tathārasaṃ nityamagandhavacca yat /
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ
tadeva śiṣyatyamalaṃ nirāmayam

ityupaniṣat //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti yogakuṇḍalyupaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: yogakuṇḍalyupaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc