યોગકુણ્ડલ્યુપનિષત્ · અધ્યાય 1

યોગકુણ્ડલ્યુપનિષત્
યોગકુણ્ડલ્યુપનિષદ્યોગસિદ્ધિહૃદાસનમ્ ।
નિર્વિશેષબ્રહ્મતત્ત્વં સ્વમાત્રમિતિ ચિન્તયે ॥
ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
1
હરિઃ ૐ ॥ હેતુદ્વયં હિ ચિત્તસ્ય વાસના ચ સમીરણઃ ।
તયોર્વિનષ્ટ એકસ્મિંસ્તદ્દ્વાવપિ વિનશ્યતઃ

તયોરાદૌ સમીરસ્ય જયં કુર્યાનરઃ સદા ।
મિતાહારશ્ચાસનં ચ શક્તિશ્ચાલસ્તૃતીયકઃ

એતેષાં લક્ષણં વક્ષ્યે શૃણુ ગૌતમ સાદરમ્ ।
સુસ્નિગ્ધમધુરાહારશ્ચતુર્થાંશવિવર્જિતઃ

ભુજ્યતે શિવસંપ્રીત્યૈ મિતાહારઃ સ ઉચ્યતે ।
આસનં દ્વિવિધં પ્રોક્તં પદ્મં વજ્રાસનં તથા

ઊર્વોરુપરિ ચેદ્ધત્તે ઉભે પાદતલે યથા ।
પદ્માસનં ભવેદેતત્સર્વપાપપ્રણાશનમ્

વામાઙ્ઘ્રિમૂલકન્દાધો હ્યન્યં તદુપરિ ક્ષિપેત્ ।
સમગ્રીવશિરઃકાયો વજ્રાસનમિતીરિતમ્

કુણ્ડલ્યેવ ભવેચ્છક્તિસ્તાં તુ સંચાલયેદ્બુધ ।
સ્વસ્થાનાદાભ્રુવોર્મધ્યં શક્તિચાલનમુચ્યતે

તત્સાધને દ્વયં મુખ્યં સરસ્વત્યાસ્તુ ચાલનમ્ ।
પ્રાણરોધમથાભ્યાસાદૃજ્વી કુણ્ડલિની ભવેત્

તયોરાદૌ સરસ્વત્યાશ્ચાલનં કથયામિ તે ।
અરુન્ધત્યેવ કથિતા પુરાવિદ્ભિઃ સરસ્વતી

યસ્યાઃ સંચાલનેનૈવ સ્વયં ચલતિ કુણ્ડલી ।
ઇડાયાં વહતિ પ્રાણે બદ્ધ્વા પદ્માસનં દૃઢમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યં ચ અમ્બરં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
વિસ્તીર્ય તેન તન્નાડીં વેષ્ટયિત્વા તતઃ સુધીઃ

અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીભ્યાં તુ હસ્તાભ્યાં ધારયેદ્ધૃઢમ્ ।
સ્વશક્ત્યા ચાલયેદ્વામે દક્ષિણેન પુનઃપુનઃ

મુહૂર્તદ્વયપર્યન્તં નિર્ભયાચ્ચાલયેત્સુધીઃ ।
ઊર્ધ્વમાકર્ષયેત્કિંચિત્સુષુમ્નાં કુણ્ડલીગતામ્

તેન કુણ્ડલિની તસ્યાઃ સુષુમ્નાયા મુખં વ્રજેત્ ।
જહાતિ તસ્માત્પ્રાણોઽયં સુષુમ્નાં વ્રજતિ સ્વતઃ

તુન્દે તુ તાણં કુર્યાચ્ચ કણ્ઠસંકોચને કૃતે ।
સરસ્વત્યાં ચાલનેન વક્ષસશ્ચોર્ધ્વગો મરુત્

સૂર્યેણ રેચયેદ્વાયું સરવત્યાસ્તુ ચાલને ।
કણ્ઠસંકોચનં કૃત્વા વક્ષસશ્ચોર્ધ્વગો મરુત્

તસ્માત્સંચાલયેન્નિત્યં શબ્દગર્ભાં સરસ્વતીમ્ ।
યસ્યાઃ સંચાલનાનેનૈવ યોગી રોગૈઃ પ્રમુચ્યતે

ગુલ્મં જલોદરઃ પ્લીહા યે ચાન્યે તુન્દમધ્યગાઃ ।
સર્વે તે શક્તિચાલેન રોગા નશ્યન્તિ નિશ્ચયમ્

પ્રાણરોધમથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ।
પ્રાણશ્ચ દહનો વાયુરાયામઃ કુમ્ભકઃ સ્મૃતઃ

સ એવ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સહિતઃ કેવલસ્તથા ।
યાવત્કેવલસિદ્ધિઃ સ્યાત્તાવત્સહિતમભ્યસેત્

સૂર્યોજ્જાયી શીતલી ચ ભસ્ત્રી ચૈવ ચતુર્થિકા ।
ભેદૈરેવ સમં કુમ્ભો યઃ સ્યાત્સહિતકુમ્ભકઃ

પવિત્રે નિર્જને દેશે શર્કરાદિવિવર્જિતે ।
ધનુઃપ્રમાણપર્યન્તે શીતાગ્નિજલવર્જિતે

પવિત્રે નાત્યુચ્ચનીચે હ્યાસને સુખદે સુખે ।
બદ્ધપદ્માસનં કૃત્વા સરસ્વત્યાસ્તુ ચાલનમ્

દક્ષનાડ્યા સમાકૃષ્ય બહિષ્ઠં પવનં શનૈઃ ।
યથેષ્ટં પૂરયેદ્વાયું રેચયેદિડયા તતઃ

કપાલશોધને વાપિ રેચયેત્પવનં શનૈઃ ।
ચતુષ્કં વાતદોષં તુ કૃમિદોષં નિહન્તિ ચ

પુનઃ પુનરિદં કાર્યં સૂર્યભેદમુદાહૃતમ્ ।
મુખં સંયમ્ય નાડિભ્યામાકૃષ્ય પવનં શનૈઃ

યથા લગતિ કણ્ઠાત્તુ હૃદયાવધિ સસ્વનમ્ ।
પૂર્વવત્કુમ્ભયેત્પ્રાણં રેચયેદિડયા તતઃ

શીર્ષોદિતાનલહરં ગલશ્લેષ્મહરં પરમ્ ।
સર્વરોગહરં પુણ્યં દેહાનલવિવર્ધનમ્

નાડીજલોદરં ધાતુગતદોષવિનાશનમ્ ।
ગચ્છતસ્તિષ્ઠતઃ કાર્યમુજ્જાયાખ્યં તુ કુમ્ભકમ્

જિહ્વયા વાયુમાકૃષ્ય પૂર્વવત્કુમ્ભકાદનુ ।
શનૈસ્તુ ઘ્રાણરન્ધ્રાભ્યાં રેચયેદનિલં સુધીઃ

ગુલ્મપ્લીહાદિકાન્દોષાન્ક્ષયં પિત્તં જ્વરં તૃષામ્ ।
વિષાણિ શીતલી નામ કુમ્ભકોઽયં નિહન્તિ ચ

તતઃ પદ્માસનં બદ્ધ્વા સમગ્રીવોદરઃ સુધીઃ ।
મુખં સંયમ્ય યત્નેન પ્રાણં ઘ્રાણેન રેચયેત્

યથા લગતિ કણ્ઠાત્તુ કપાલે સસ્વનં તતઃ ।
વેગેન પૂરયેત્કિંચિધૃત્પદ્માવધિ મારુતમ્

પુનર્વિરેચયેત્તદ્વત્પૂરયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
યથૈવ લોહકારાણાં ભસ્ત્રા વેગેન ચાલ્યતે

તથૈવ સ્વશરીરસ્થં ચાલયેત્પવનં શનૈઃ ।
યથા શ્રમો ભવેદ્દેહે તથા સૂર્યેણ પૂરયેત્

યથોદરં ભવેત્પૂર્ણં પવનેન તથા લઘુ ।
ધારયન્નાસિકામધ્યં તર્જનીભ્યાં વિના દૃઢમ્

કુમ્ભકં પૂર્વવત્કૃત્વા રેચેયેદિડયાનિલમ્ ।
કણ્ઠોત્થિતાનલહરં શરીરાગ્નિવિવર્ધ્નમ્

કુણ્ડલીબોધકં પુણ્યં પાપઘ્નં શુભદં સુખમ્ ।
બ્રહ્મનાડીમુખાન્તસ્થ કફાદ્યર્ગલનાશનમ્

ગુણત્રયસમુદ્ભૂતગ્રન્થિત્રયવિભેદકમ્ ।
વિશેષેણૈવ કર્તવ્યં ભસ્ત્રાખ્યં કુમ્ભકં ત્વિદમ્

ચતુર્ણામપિ ભેદાનાં કુમ્ભકે સમુપસ્થિતે ।
બન્ધત્રયમિદં કાર્યં યોગિભિર્વીતકલ્મષૈઃ

પ્રથમો મૂલબન્ધસ્તુ દ્વિતીયોડ્ડીયણાભિધઃ ।
જાલન્ધરસ્તૃતીયસ્તુ તેષાં લક્ષણમુચ્યતે

અધોગતિમપાનં વૈ ઊર્ધ્વગં કુરુતે બલાત્ ।
આકુઞ્ચનેન તં પ્રાહુર્મૂલબન્ધોઽયમુચ્યતે

અપાને ચોર્ધ્વગે યાતે સંપ્રાપ્તે વહ્નિમણ્ડલે ।
તતોઽનલશિખા દીર્ઘા વર્ધતે વાયુનાહતા

તતો યાતૌ વહ્ન્યમાનૌ પ્રાણમુષ્ણસ્વરૂપકમ્ ।
તેનાત્યન્તપ્રદીપ્તેન જ્વલનો દેહજસ્તથા

તેન કુણ્ડલિની સુપ્તા સંતપ્તા સંપ્રબુધ્યતે ।
દણ્ડાહતભુજઙ્ગીવ નિઃશ્વસ્ય ઋજુતાં વ્રજેત્

બિલપ્રવેશતો યત્ર બ્રહ્મનાડ્યન્તરં વ્રજેત્ ।
તસ્માન્નિત્યં મૂલબન્ધઃ કર્તવ્યો યોગિભિઃ સદા

કુમ્ભકાન્તે રેચકાદૌ કર્તવ્યસ્તૂડ્ડિયાણકઃ ।
બન્ધો યેન સુષુમ્નાયાં પ્રાણસ્તૂડ્ડીયતે યતઃ

તસ્માદુડ્ડીયણાખ્યોઽયં યોગિભિઃ સમુદાહૃતઃ ।
સતિ વજ્રાસને પાદૌ કરાભ્યાં ધારયેધૃઢમ્

ગુલ્ફદેશસમીપે ચ કન્દં તત્ર પ્રપીડયેત્ ।
પશ્ચિમં તાણમુદરે ધારયેધૃદયે ગલે

શનૈઃ શનૈર્યદા પ્રાણસ્તુન્દસન્ધિં નિગચ્છતિ ।
તુન્દદોષં વિનિર્ધૂય કર્તવ્યં સતતં શનૈઃ

પૂરકાન્તે તુ કર્તવ્યો બન્ધો જાલન્ધરાભિધઃ ।
કણ્ઠસંકોચરૂપોઽસૌ વાયુમાર્ગનિરોધકઃ

અધસ્તાત્કુઞ્ચનેનાશુ કણ્ઠસંકોચને કૃતે ।
મધ્યે પશ્ચિમતાણેન સ્યાત્પ્રાણો બ્રહ્મનાડિગઃ

પૂર્વોક્તેન ક્રમેણૈવ સમ્યગાસનમાસ્થિતઃ ।
ચાલનં તુ સરસ્વત્યાઃ કૃત્વા પ્રાણં નિરોધયેત્

પ્રથમે દિવસે કાર્યં કુમ્ભકાનાં ચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રત્યેકં દશસંખ્યાંકં દ્વિતીયે પઞ્ચભિસ્તથા

વિશત્યલં તૃતીયેહ્નિ પઞ્ચવૃદ્ધ્યા દિનેદિને ।
કર્તવ્યઃ કુમ્ભકો નિત્યં બન્ધત્રયસમન્વિતઃ

દિવા સુપ્તિર્નિશાયાં તુ જાગરાદતિમૈથુનાત્ ।
બહુસંક્રમણં નિત્યં રોધાન્મૂત્રપુરીષયોઃ

વિષમાશનદોષાચ્ચ પ્રયાસપ્રાણચિન્તનાત્ ।
શીઘ્રમુત્પદ્યતે રોગઃ સ્તમ્ભયેદ્યદિ સંયમી

યોગાભ્યાસેન મે રોગ ઉત્પન્ન ઇતિ કથ્યતે ।
તતોઽભ્યાસં ત્યજેદેવં પ્રથમં વિઘ્નાચ્યતે

દ્વિતીયં સંશયાખ્યં ચ તૃતીયં ચ પ્રમત્તતા ।
આલસ્યાખ્યં ચતુર્થં ચ નિદ્રારૂપં તુ પઞ્ચમમ્

ષષ્ઠં તુ વિરતિર્ભ્રાન્તિઃ સપ્તમં પરિકીર્તિતમ્ ।
વિષમં ચાષ્ટમં ચૈવ અનાખ્યં નવમં સ્મૃતમ્

અલબ્ધિર્યોગતત્ત્વસ્ય દશમં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।
ઇત્યેતદ્વિઘ્નદશકં વિચારેણ ત્યજેદ્બુધઃ

પ્રાણાભ્યાસસ્તતઃ કાર્યો નિત્યં સત્ત્વસ્થયા ધિયા ।
સુષુમ્ના લીયતે ચિત્તં તથા વાયુઃ પ્રધાવતિ

શુષ્કે મલે તુ યોગી ચ સ્યાદ્ગતિશ્ચલિતા તતઃ ।
અધોગતિમપાનં વૈ ઊર્ધ્વગં કુરુતે બલાત્

આકુઞ્ચનેન તં પ્રાહુર્મૂલબન્ધોઽયમુચ્યતે ।
અપાનશ્ચોર્ધ્વગોભૂત્વા વહ્નિના સહ ગચ્છતિ

પ્રાણસ્થાનં તતો વહ્નિઃ પ્રાણાપાનૌ ચ સત્વરમ્ ।
મિલિત્વા કુણ્ડલીં યાતિ પ્રસુપ્તા કુણ્ડલાકૃતિઃ

તેનાગ્નિના ચ સંતપ્તા પવનેનૈવ ચાલિતા ।
પ્રસાર્ય સ્વશરીરં તુ સુષુમ્ના વદનાન્તરે

બ્રહ્મગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા રજોગુણસમુદ્ભવમ્ ।
સુષુમ્ના વદને શીઘ્રં વિદ્યુલ્લેખેવ સંસ્ફુરેત્

વિષ્ણુગ્રન્થિં પ્રયાત્યુચ્ચૈઃ સત્વરં હૃદિ સંસ્થિતા ।
ઊર્ધ્વં ગચ્છતિ યચ્ચાસ્તે રુદ્રગ્રન્થિં તદુદ્ભવમ્

ભ્રુવોર્મધ્યે તુ સંભિદ્ય યાતિ શીતાંશુમણ્ડલમ્ ।
અનાહતાખ્યં યચ્ચક્રં દલૈઃ ષોડશભિર્યુતમ્

તત્ર શીતાંશુસંજાતં દ્રવં શોષયતિ સ્વયમ્ ।
ચલિતે પ્રાણ વેગેન રક્તં પીતં રવેર્ગ્રહાત્

યાતેન્દુચક્રં યત્રાસ્તે શુદ્ધશ્લેષ્મદ્રવાત્મકમ્ ।
તત્ર સિક્તં ગ્રસત્યુષ્ણં કથં શીતસ્વભાવકમ્

તથૈવ રભસા શુક્લં ચન્દ્રરૂપં હિ તપ્યતે ।
ઊર્ધ્વં પ્રવહતિ ક્ષુબ્ધા તદૈવં ભ્રમતેતરામ્

તસ્યાસ્વાદવશાચ્ચિત્તં બહિષ્ઠં વિષયેષુ યત્ ।
તદેવ પરમં ભુક્ત્વા સ્વસ્થઃ સ્વાત્મરતો યુવા

પ્રકૃત્યષ્ટકરૂપં ચ સ્થાનં ગચ્છતિ કુણ્ડલી ।
ક્રોડીકૃત્ય શિવં યાતિ ક્રોડીકૃત્ય વિલીયતે

ઇત્યધોર્ધ્વરજઃ શુક્લં શિવે તદનુ મારુતઃ ।
પ્રાણાપાનૌ સમૌ યાતિ સદા જાતૌ તથૈવ ચ

ભૂતેઽલ્પે ચાપ્યનલ્પે વા વાચકે ત્વતિવર્ધતે ।
ધવયત્યખિલા વાતા અગ્નિમૂષાહિરણ્યવત્

આધિભૌતિકદેહં તુ આધિદૈવિકવિગ્રહે ।
દેહોઽતિવિમલં યાતિ ચાતિવાહિકતામિયાત્

જાડ્યભાવવિનિર્મુક્તમમલં ચિન્મયાત્મકમ્ ।
તસ્યાતિવાહિકં મુખ્યં સર્વેષાં તુ મદાત્મકમ્

જાયાભવવિનિર્મુક્તિઃ કાલરૂપસ્ય વિભ્રમઃ ।
ઇતિ તં સ્વસ્વરૂપા હિ મતી રજ્જુભુજઙ્ગવત્

મૃષૈવોદેતિ સકલં મૃષૈવ પ્રવિલીયતે ।
રૌપ્યબુદ્ધિઃ શુક્તિકાયાં સ્ત્રીપુંસોર્ભ્રમતો યથા

પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડયોરૈક્યં લિઙ્ગસૂત્રાત્મનોરપિ ।
સ્વાપાવ્યાકૃતયોરૈક્યં સ્વપ્રકાશચિદાત્મનોઃ

શક્તિઃ કુણ્ડલિની નામ બિસતન્તુનિભા શુભા ।
મૂલકન્દં ફણાગ્રેણ દૃષ્ટ્વા કમલકન્દવત્

મુખેન પુચ્છં સંગૃહ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રસમન્વિતા ।
પદ્માસનગતઃ સ્વસ્થો ગુદમાકુઞ્ચ્ય સાધકઃ

વાયુમૂર્ધ્વગતં કુર્વન્કુમ્ભકાવિષ્ટમાનસઃ ।
વાય્વાઘાતવશાદગ્નિઃ સ્વાધિષ્ઠાનગતો જ્વલન્

જ્વલનાઘાતપવનાઘાતોરૂન્નિદ્રિતોઽહિરાટ્ ।
બ્રહ્મગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા વિષ્ણુગ્રન્થિં ભિનત્ત્યતઃ

રુદ્રગ્રન્થિં ચ ભિત્ત્વૈવ કમલાનિ ભિનત્તિ ષટ્ ।
સહસ્રકમલે શક્તિઃ શિવેન સહ મોદતે

સૈવાવસ્થા પરા જ્ઞેયા સૈવ નિર્વૃતિકારિણી ઇતિ ॥
ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

2
અથાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ વિદ્યાં ખેચરિસંજ્ઞિકામ્ ।
યથા વિજ્ઞાનવાનસ્યા લોકેઽસ્મિન્નજરોઽમરઃ

મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્રસ્તો દૃષ્ટ્વા વિદ્યામિમાં મુને ।
બુદ્ધિં દૃઢતરાં કૃત્વા ખેચરીં તુ સમભ્યસેત્

જરામૃત્યુગદઘ્નો યઃ ખેચરીં વેત્તિ ભૂતલે ।
ગ્રન્થતશ્ચાર્થતશ્ચૈવ તદભ્યાસપ્રયોગતઃ

તં મુને સર્વભાવેન ગુરું મત્વા સમાશ્રયેત્ ।
દુર્લભા ખેચરી વિદ્યા તદભ્યાસોઽપિ દુર્લભઃ

અભ્યાસં મેલનં ચૈવ યુગપન્નૈવ સિધ્યતિ ।
અભ્યાસમાત્રનિરતા ન વિન્દન્તે હ મેલનમ્

અભ્યાસં લભતે બ્રહ્મઞ્જન્મજન્માન્તરે ક્વચિત્ ।
મેલનં તુ જન્મનાં શતાન્તેઽપિ ન લભ્યતે

અભ્યાસં બહુજન્માન્તે કૃત્વા તદ્ભાવસાધિતમ્ ।
મેલનં લભતે કશ્ચિદ્યોગી જન્માન્તરે ક્વચિત્

યદા તુ મેલનં યોગી લભતે ગુરુવક્ત્રતઃ ।
તદા તત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ યદુક્તા શાસ્ત્રસન્તતૌ

ગ્રન્થતશ્ચાર્થતશ્ચૈવ મેલનં લભતે યદા ।
તદા શિવત્વમાપ્નોતિ નિર્મુક્તઃ સર્વસંસૃતેઃ

શાસ્ત્રં વિનાપિ સંબોદ્ધું ગુરવોઽપિ ન શક્નયુઃ ।
તસ્માત્સુદુર્લભતરં લભ્યં શાસ્ત્રમિદં મુને

યાવન્ન લભ્યતે શાસ્ત્રં તાવદ્ગાં પર્યટેદ્યતિઃ ।
યદા સંલભ્યતે શાસ્ત્રં તદા સિદ્ધિઃ કરે સ્થિતા

ન શાસ્ત્રેણ વિના સિદ્ધિર્દૃષ્ટા ચૈવ જગત્ત્રયે ।
તસ્માન્મેલનદાતારં શાસ્ત્રદાતારમચ્યુતમ્

તદભ્યાસપ્રદાતારં શિવં મત્વા સમાશ્રયેત્ ।
લબ્ધ્વા શાસ્ત્રમિદં મહ્યમન્યેષાં ન પ્રકાશયેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગોપનીયં વિજાનતા ।
યત્રાસ્તે ચ ગુરુર્બ્રહ્મન્દિવ્યયોગપ્રદાયકઃ

તત્ર ગત્વા ચ તેનોક્તવિદ્યાં સંગૃહ્ય ખેચરીમ્ ।
તેનોક્તઃ સમ્યગભ્યાસં કુર્યાદાદાવતન્દ્રિતઃ

અનયા વિદ્યયા યોગી ખેચરીસિદ્ધિભાગ્ભવેત્ ।
ખેચર્યા ખેચરીં યુઞ્જન્ખેચરીબીજપૂરયા

ખેચરાધિપતિર્ભૂત્વા ખેચરેષુ સદા વસેત્ ।
ખેચરાવસથં વહ્નિમમ્બુમણ્ડલભૂષિતમ્

આખ્યાતં ખેચરીબીજં તેન યોગઃ પ્રસિધ્યતિ ।
સોમાંશનવકં વર્ણં પ્રતિલોમેન ચોદ્ધરેત્

તસ્માત્ત્ર્યંશકમાખ્યાતમક્ષરં ચન્દ્રરૂપકમ્ ।
તસ્માદપ્યષ્ટમં વર્ણં વિલોમેન પરં મુને

તથા તત્પરમં વિદ્ધિ તદાદિરપિ પઞ્ચમી ।
ઇન્દોશ્ચ બહુભિન્ને ચ કૂટોઽયં પરિકીર્તિતઃ

ગુરૂપદેશલભ્યં ચ સર્વયોગપ્રસિદ્ધિદમ્ ।
યત્તસ્ય દેહજા માયા નિરુદ્ધકરણાશ્રયા

સ્વપ્નેઽપિ ન લભેત્તસ્ય નિત્યં દ્વાદશજપ્યતઃ ।
ય ઇમાં પઞ્ચ લક્ષાણિ જપેદપિ સુયન્ત્રિતઃ

તસ્ય શ્રીખેચરીસિદ્ધિઃ સ્વયમેવ પ્રવર્તતે ।
નશ્યન્તિ સર્વવિઘ્નાનિ પ્રસીદન્તિ ચ દેવતાઃ

વલીપલિતનાશશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
એવં લબ્ધ્વા મહાવિદ્યામભ્યાસં કારયેત્તતઃ

અન્યથા ક્લિશ્યતે બ્રહ્મન્ન સિદ્ધિઃ ખેચરીપથે ।
યદભ્યાસવિધૌ વિદ્યાં ન લભેદ્યઃ સુધામયીમ્

તતઃ સંમેલકાદૌ ચ લબ્ધ્વા વિદ્યાં સદા જપેત્ ।
નાન્યથા રહિતો બ્રહ્મન્ન કિંચિત્સિદ્ધિભાગ્ભવેત્

યદિદં લભ્યતે શાસ્ત્રં તદા વિદ્યાં સમાશ્રયેત્ ।
તતસ્તદોદિતાં સિદ્ધિમાશુ તાં લભતે મુનિઃ

તાલુમૂલં સમુત્કૃષ્ય સપ્તવાસરમાત્મવિત્ ।
સ્વગુરૂક્તપ્રકારેણ મલં સર્વં વિશોધયેત્

સ્નુહિપત્રનિભં શસ્ત્રં સુતીક્ષ્ણં સ્નિગ્ધનિર્મલમ્ ।
સમાદાય તતસ્તેન રોમમાત્રં સમુચ્છિનેત્

હિત્વા સૈન્ધવપથ્યાભ્યાં ચૂર્ણિતાભ્યાં પ્રકર્ષયેત્ ।
પુનઃ સપ્તદિને પ્રાપ્તે રોમમાત્રં સમુચ્છિનેત્

એવં ક્રમેણ ષણ્માસં નિત્યોદ્યુક્તઃ સમાચરેત્ ।
ષણ્માસાદ્રસનામૂલં સિરાબદ્ધં પ્રણશ્યતિ

અથ વાગીશ્વરીધામ શિરો વસ્ત્રેણ વેષ્ટયેત્ ।
શનૈરુત્કર્ષયેદ્યોગી કાલવેલાવિધાનવિત્

પુનઃ ષણ્માસમાત્રેણ નિત્યં સંઘર્ષણાન્મુને ।
ભ્રૂમધ્યાવધિ ચાપ્યેતિ તિર્યક્કણબિલાવધિઃ

અધશ્ચ ચુબુકં મૂલં પ્રયાતિ ક્રમચારિતા ।
પુનઃ સંવત્સરાણાં તુ તૃતીયાદેવ લીલયા

કેશાન્તમૂર્ધ્વં ક્રમતિ તિર્યક્ શાખાવધિર્મુને ।
અધસ્તાત્કણ્ઠકૂપાન્તં પુનર્વર્ષત્રયેણ તુ

બ્રહ્મરન્ધ્રં સમાવૃત્ય તિષ્ઠેદેવ ન સંશયઃ ।
તિર્યક્ ચૂલિતલં યાતિ અધઃ કણ્ઠબિલાવધિ

શનૈઃ શનૈર્મસ્તકાચ્ચ મહાવજ્રકપાટભિત્ ।
પૂર્વં બીજયુતા વિદ્યા હ્યાખ્યાતા યતિદુર્લભા

તસ્યાઃ ષડઙ્ગં કુર્વીત તયા ષટ્સ્વરભિન્નયા ।
કુર્યાદેવં કરન્યાસં સર્વસિદ્ધ્યાદિહેતવે

શનૈરેવં પ્રકર્તવ્યમભ્યાસં યુગપન્નહિ ।
યુગપદ્વર્તતે યસ્ય શરીરં વિલયં વ્રજેત્

તસ્માચ્છનૈઃ શનૈઃ કાર્યમભ્યાસં મુનિપુઙ્ગવ ।
યદા ચ બાહ્યમાર્ગેણ જિહ્વા બ્રહ્મબિલં વ્રજેત્

તદા બ્રહ્માર્ગલં બ્રહ્મન્દુર્ભેદ્યં ત્રિદશૈરપિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રેણ સંઘૃષ્ય જિહ્વામાત્રં નિવેશયેત્

એવં વર્ષત્રયં કૃત્વા બ્રહ્મદ્વારં પ્રવિશ્યતિ ।
બ્રહ્મદ્વારે પ્રવિષ્ટે તુ સમ્યઙ્મથનમાચરેત્

મથનેન વિના કેચિત્સાધયન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
ખેચરીમન્ત્રસિદ્ધસ્ય સિધ્યતે મથનં વિના

જપં ચ મથનં ચૈવ કૃત્વા શીઘ્રં ફલં લભેત્ ।
સ્વર્ણજાં રૌપ્યજાં વાપિ લોહજાં વા શલાકિકામ્

નિયોજ્ય નાસિકારન્ધ્રં દુગ્ધસિક્તેન તન્તુના ।
પ્રાણાન્નિરુધ્ય હૃદયે સુખમાસનમાત્મનઃ

શનૈઃ સુમથનં કુર્યાદ્ભ્રૂમધ્યે ન્યસ્ય ચક્ષુષી ।
ષણ્માસં મથનાવસ્થા ભાવેનૈવ પ્રજાયતે

યથા સુષુપ્તિર્બાલાનાં યથા ભાવસ્તથા ભવેત્ ।
ન સદા મથનં શસ્તં માસે માસે સમાચરેત્

સદા રસનયા યોગી માર્ગં ન પરિસંક્રમેત્ ।
એવં દ્વાદશવર્ષાન્તે સંસિદ્ધિર્ભવતિ ધ્રુવા

શરીરે સકલં વિશ્વં પશ્યત્યાત્માવિભેદતઃ ।
બ્રહ્માણ્ડોઽયં મહામાર્ગો રાજદન્તોર્ધ્વકુણ્ડલી

ઇતિ॥
ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

3
મેલનમનુઃ । હ્રીં ભં સં પં ફં સં ક્ષમ્ । પદ્મજ ઉવાચ ।
અમાવાસ્યા ચ પ્રતિપત્પૌર્ણમાસી ચ શંકર ।
અસ્યાઃ કા વર્ણ્યતે સંજ્ઞા એતદાખ્યાહિ તત્ત્વતઃ

પ્રતિપદ્દિનતોઽકાલે અમાવાસ્યા તથૈવ ચ ।
પૌર્ણમાસ્યાં સ્થિરીકુર્યાત્સ ચ પન્થા હિ નાન્યથા

કામેન વિષયાકાઙ્ક્ષી વિષયાત્કામમોહિતઃ ।
દ્વાવેવ સંત્યજેન્નિત્યં નિરઞ્જનમુપાશ્રયેત્

અપરં સંત્યજેત્સર્વં યદિચ્છેદાત્મનો હિતમ્ ।
શક્તિમધ્યે મનઃ કૃત્વા મનઃ શક્તેશ્ચ મધ્યગમ્

મનસા મન આલોક્ય તત્ત્યજેત્પરમં પદમ્ ।
મન એવ હિ બિન્દુશ્ચ ઉત્પત્તિસ્થિતિકારણમ્

મનસોત્પદ્યતે બિન્દુર્યથા ક્ષીરં ઘૃતાત્મકમ્ ।
ન ચ બન્ધનમધ્યસ્થં તદ્વૈ કારણમાનસમ્

ચન્દ્રાર્કમધ્યમા શક્તિર્યત્રસ્થા તત્ર બન્ધનમ્ ।
જ્ઞાત્વા સુષુમ્નાં તદ્ભેદં કૃત્વા વાયું ચ મધ્યગમ્

સ્થિત્વાસૌ બૈન્દવસ્થાને ઘ્રાણરન્ધ્રે નિરોધયેત્ ।
વાયું બિન્દું સમાખ્યાતં સત્ત્વં પ્રકૃતિમેવ ચ

ષટ્ ચક્રાણિ પરિજ્ઞાત્વા પ્રવિશેત્સુખમણ્ડલમ્ ।
મૂલાધારં સ્વાધિષ્ઠાનં મણિપૂરં તૃતીયકમ્

અનાહતં વિશુદ્ધં ચ આજ્ઞાચક્રં ચ ષષ્ઠકમ્ ।
આધારં ગુદમિત્યુક્તં સ્વાધિષ્ઠાનં તુ લૈઙ્ગિકમ્

મણિપૂરં નભિદેશં હૃદયસ્થમનાહતમ્ ।
વિશુદ્ધિઃ કણ્ઠમૂલે ચ આજ્ઞાચક્રં ચ મસ્તકમ્

ષટ્ ચક્રાણિ પરિજ્ઞાત્વા પ્રવિશેત્સુખમણ્ડલે ।
પ્રવિશેદ્વાયુમાકૃષ્ય તયૈવોર્ધ્વં નિયોજયેત્

એવં સમભ્યસેદ્વાયું સ બ્રહ્માણ્ડમયો ભવેત્ ।
વાયું બિન્દું તથા ચક્રં ચિત્તં ચૈવ સમભ્યસેત્

સમાધિમેકેન સમમમૃતં યાન્તિ યોગિનઃ ।
યથાગ્નિર્દારુમધ્યસ્થો નોત્તિષ્ઠેન્મથનં વિના

વિના ચાભ્યાસયોગેન જ્ઞાનદીપસ્તથા ન હિ ।
ઘટમધ્યગતો દીપો બાહ્યે નૈવ પ્રકાશતે

ભિન્ને તસ્મિન્ઘટે ચૈવ દીપજ્વાલા ચ ભાસતે ।
સ્વકાયં ઘટમિત્યુક્તં યથા દીપો હિ તત્પદમ્

ગુરુવાક્યસમાભિન્ને બ્રહ્મજ્ઞાનં સ્ફુટીભવેત્ ।
કર્ણધારં ગુરું પ્રાપ્ય કૃત્વા સૂક્ષ્મં તરન્તિ ચ

અભ્યાસવાસનાશક્ત્યા તરન્તિ ભવસાગરમ્ ।
પરાયામઙ્કુરીભૂય પશ્યન્તાં દ્વિદલીકૃતા

મધ્યમાયાં મુકુલિતા વૈખર્યાં વિકસીકૃતા ।
પૂર્વં યથોદિતા યા વાગ્વિલોમેનાસ્તગા ભવેત્

તસ્યા વાચઃ પરો દેવઃ કૂટસ્થો વાક્પ્રબોધકઃ ।
સોહમસ્મીતિ નિશ્ચિત્ય યઃ સદા વર્તતે પુમાન્

શબ્દૈરુચ્ચાવચૈર્નીચૈર્ભાષિતોઽપિ ન લિપ્યતે ।
વિશ્વશ્ચ તૈજસશ્ચૈવ પ્રાજ્ઞશ્ચેતિ ચ તે ત્રયઃ

વિરાડ્ઢિરણ્યગર્ભશ્ચ ઈશ્વરશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।
બ્રહ્માણ્ડં ચૈવ પિણ્ડાણ્ડં લોકા ભૂરાદયઃ ક્રમાત્

સ્વસ્વોપાધિલયાદેવ લીયન્તે પ્રત્યગાત્મનિ ।
અણ્ડં જ્ઞાનાગ્નિના તપ્તં લીયતે કારણૈઃ સહ

પરમાત્મનિ લીનં તત્પરં બ્રહ્મૈવ જાયતે ।
તતઃ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્તતમ્

અનાખ્યમનભિવ્યક્તં સત્કિંચિદવશિષ્યતે ।
ધ્યાત્વા મધ્યસ્થમાત્માનં કલશાન્તરદીપવત્

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રમાત્માનમધૂમજ્યોતિરૂપકમ્ ।
પ્રકાશયન્તમન્તસ્થં ધ્યાયેત્કૂટસ્થમવ્યયમ્

વિજ્ઞાનાત્મા તથા દેહે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતઃ ।
માયયા મોહિતઃ પશ્ચાદ્બહુજન્માન્તરે પુનઃ

સત્કર્મપરિપાકાત્તુ સ્વવિકારં ચિકીર્ષતિ ।
કોઽહં કથમયં દોષઃ સંસારાખ્ય ઉપાગતઃ

જાગ્રત્સ્વપ્ને વ્યવહરન્ત્સુષુપ્તૌ ક્વ ગતિર્મમ ।
ઇતિ ચિન્તાપરો ભૂત્વા સ્વભાસા ચ વિશેષતઃ

અજ્ઞાનાત્તુ ચિદાભાસો બહિસ્તાપેન તાપિતઃ ।
દગ્ધં ભવત્યેવ તદા તૂલપિણ્ડમિવાગ્નિના

દહરસ્થઃ પ્રત્યગાત્મા નષ્ટે જ્ઞાને તતઃ પરમ્ ।
વિતતો વ્યાપ્ય વિજ્ઞાનં દહત્યેવ ક્ષણેન તુ

મનોમયજ્ઞાનમયાન્ત્સમ્યગ્દગ્ધ્વા ક્રમેણ તુ ।
ઘટસ્થદીપવચ્છશ્વદન્તરેવ પ્રકાશતે

ધ્યાયન્નાસ્તે મુનિશ્ચૈવમાસુપ્તેરામૃતેસ્તુ યઃ ।
જીવન્મુક્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ ધન્યઃ કૃતકૃત્યવાન્

જીવન્મુક્તપદં ત્યક્ત્વા સ્વદેહે કાલસાત્કૃતે ।
વિશત્યદેહમુક્તત્વં પવનોઽસ્પન્દતામિવ

અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં
તથારસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ ।
અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં
તદેવ શિષ્યત્યમલં નિરામયમ્

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ યોગકુણ્ડલ્યુપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય