yogacūḍāmaṇyupaniṣat · Chapter 1
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca //
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu//
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
yogacūḍāmaṇiṃ vakṣye yogināṃ hitakāmyayā /
kaivalyasiddhidaṃ gūḍhaṃ sevitaṃ yogavittamaiḥ
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā /
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ
ekaṃ siddhāsanaṃ proktaṃ dvitīyaṃ kamalāsanam /
ṣaṭcakraṃ ṣoḍaśādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam
svadehe yo na jānāti tasya siddhiḥ kathaṃ bhavet /
caturdalaṃ syādādhāraṃ svādhiṣṭhānaṃ ca ṣaḍdalam
nābhau daśadalaṃ padmaṃ hṛdaye dvādaśārakam /
ṣoḍaśāraṃ viśuddhākhyaṃ bhrūmadhye dvidalaṃ tathā
sahasradalasaṅkhyātaṃ brahmarandhre mahāpathi /
ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam
yonisthānaṃ dvayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate /
kāmākhyaṃ tu gudasthāne paṅkajaṃ tu caturdalam
tanmadhye procyate yoniḥ kāmākhyā siddhavanditā /
tasya madhye mahāliṅgaṃ paścimābhimukhaṃ sthitam
nābhau tu maṇivadbimbaṃ yo jānāti sa yogavit /
taptacāmīkarābhāsaṃ taḍillekheva visphurat
trikoṇaṃ tatpuraṃ vahneradhomeḍhrātpratiṣṭhitam /
samādhau paramaṃ jyotiranantaṃ viśvatomukham
tasmindṛṣṭe mahāyoge yātāyāto na vidyate /
svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayaḥ
svādhiṣṭhāśrayādasmānmeḍhramevabhidhīyate /
tantunā maṇivatproto yo'tra kandaḥ suṣumnayā
tannābhimaṇḍale cakraṃ procyate maṇipūrakam /
dvādaśāre mahācakre puṇyapāpavivarjite
tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati /
ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kande yoniḥ khagāṇḍavat
tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇāṃ dvisaptatiḥ /
teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatirudāhṛtā
pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastāsu daśa smṛtāḥ /
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyagā
gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī /
alambusā kuhūścaiva śaṅkhinī daśamī smṛtā
etannāḍīmahācakraṃ jñātavyaṃ yogibhiḥ sadā /
iḍā vāme sthitā bhāge dakṣiṇe piṅgalā sthitā
suṣumnā madhyadeśe tu gāndhārī vāmacakṣuṣi /
dakṣiṇe hastijihvā ca pūṣā karṇe ca dakṣiṇe
yaśasvinī vāmakarṇe cānane cāpyalambusā /
kuhūśca liṅgadeśe tu mūlasthāne tu śaṅkhinī
evaṃ dvāraṃ samāśritya tiṣṭhante nāḍayaḥ kramāt /
iḍāpiṅgalāsauṣumnāḥ prāṇamārge ca saṃsthitāḥ
satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ /
prāṇāpānasamānākhyā vyānodānau ca vāyavaḥ
nāgaḥ kūrmo'tha kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ /
hṛdi prāṇaḥ sthito nityamapāno gudamaṇḍale
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ /
vyānaḥ sarvaśarīre tu pradhānāḥ pañcavāyavaḥ
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane tathā /
kṛkaraḥ kṣutkaro jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe
na jahāti mṛtaṃ vāpi sarvavyāpī dhanañjayaḥ /
ete nāḍīṣu sarvāsu bhramante jīvajantavaḥ
ākṣipto bhujadaṇḍena yathā calati kandukaḥ /
prāṇāpānasamākṣiptastathā jīvo na tiṣṭhati
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca gachati /
vāmadakṣiṇamārgābhyāṃ cañcalatvānna dṛśyate
rajjubaddho yathā śyeno gato'pyākṛṣyate punaḥ /
guṇabaddhastathā jīvaḥ prāṇāpānena karṣati
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca gacchati /
apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇo'pānaṃ ca karṣati/
ūrdhvādhaḥsaṃsthitāvetau yo jānāti sa yogavit
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ/
haṃsahaṃsetyamuṃ matraṃ jīvo japati sarvadā
ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ/
etatsaṅkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā
ajapānāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā /
asyāḥ saṅkalpamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ/
anayā sadṛśaṃ jñānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
kuṇḍalinyā samudbhūtā gāyatrī prāṇadhāriṇī /
prāṇavidyā mahāvidyā yastāṃ vetti sa vedavit
kandordhve kuṇḍalīśaktiraṣṭadhā kuṇḍalākṛtiḥ /
brahmadvāramukhaṃ nityaṃ mukhenācchādya tiṣṭhati
yena dvāreṇa gantavyaṃ brahmadvāraṃ manomayam /
mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī
prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha /
sūcivadgātramādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā
udghāṭayetkavāṭaṃ tu yathākuñcikayā gṛham /
kuṇḍalinyāṃ tathā yogī mokṣadvāraṃ prabhedayet
kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvā tu padmāsanaṃ gāḍhaṃ vakṣasi saṃnidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca tacceṣṭitam /
vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ procchārayetpūritaṃ muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ
aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramasaṃjātavāriṇā /
kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrabhojanamācaret
brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ /
abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā
susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ /
bhuñjate śivasaṃprītyā mitāhārī sa ucyate
kandordhve kuṇḍalīśaktiraṣṭadhā kuṇḍalīkṛtiḥ /
bandhanāya ca mūḍhānāṃ yogināṃ mokṣadā sadā
mahāmudrā nabhomudrā oḍyāṇaṃ ca jalandharam /
mūlabandhaṃ ca yo vetti sa yogī muktibhājanam
pārṣṇighātena saṃpīḍya yonimākuñcayeddṛḍham /
apānamūrdhvamākṛṣya mūlabandho vidhīyate
apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayānmūtrapurīṣayoḥ /
yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt
oḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ /
oḍḍiyāṇaṃ tadeva syānmṛtyumātaṅgakesarī
udarātpaścimaṃ tāṇamadhonābhernigadyate /
oḍyāṇamudare bandhastatra bandho vidhīyate
badhnāti hi śirojātamadhogāmi nabhojalam /
tato jālandharo bandhaḥ kaṣṭaduḥkhaughanāśanaḥ
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṅkocalakṣaṇe /
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā /
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī
na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā /
na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm
pīḍyate na ca rogeṇa likhyate na sa karmabhiḥ /
bādhyate na ca kenāpi yo mudrāṃ vetti khecarīm
cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe yataḥ /
teneyaṃ khecarī mudrā sarvasiddhanamaskṛtā
bindumūlaśarīraṇi śirāstatra pratiṣṭhitāḥ /
bhāvayantī śarīrāṇi āpādatalamastakam
khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ /
na tasya kṣīyate binduḥ kāminyāliṅgitasya ca
yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ /
yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati
jvalito'pi yathā binduḥ saṃprāptaśca hutāśanam /
vrajatyūrdhvaṃ gataḥ śaktyā niruddho yonimudrayā
sa punardvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā /
pāṇḍaraṃ śuklamityāhurlohitākhyaṃ mahārajaḥ
sindūravrātasaṅkāśaṃ ravisthānasthitaṃ rajaḥ /
śaśisthānasthitaṃ śuklaṃ tayoraikyaṃ sudurlabham
bindurbrahmā rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ /
ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ padam
vāyunā śakticālena preritaṃ ca yathā rajaḥ /
yāti binduḥ sadaikatvaṃ bhaveddivyavapustadā
śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryeṇa saṅgatam /
tayoḥ samarasaikatvaṃ yo jānāti sa yogavit
śodhanaṃ nāḍijālasya cālanaṃ candrasūryayoḥ /
rasānāṃ śoṣaṇaṃ caiva mahāmudrābhidhīyate
vakṣonyastahanuḥ prapīḍya suciraṃ yoniṃ ca vāmāṅghaniṇā hastābhyāmanudhārayanprasaritaṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam /
āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanai recayetseyaṃ vyādhivināśinī sumahatī mudrā nṛṇāṃ kathyate
candrāṃśena samabhyasya sūryāṃśenābhyasetpunaḥ /
yā tulyā tu bhavetsaṅkhyā tato mudrāṃ visarjayet
nahi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ /
atibhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣamiva jīryate
kṣayakuṣṭhagudāvartagulmājīrṇapurogamāḥ /
tasya rogāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset
kathiteyaṃ mahāmudrā mahāsiddhikarī nṛṇām /
gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit
padmāsanaṃ samāruhya samakāyaśirodharaḥ /
nāsāgradṛṣṭirekānte japedoṅkāramavyayam
ॐ nityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ nirvikalpaṃ nirañjanaṃ nirākhyātamanādinidhanamekaṃ turīyaṃ yadbhūtaṃ bhavadbhaviṣyatparivartamānaṃ sarvadā'navacchinnaṃ paraṃ brahma tasmājjātā parā śaktiḥ svayaṃjyotirā-tmikā / ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ / ākāśādvāyuḥ / vāyoragniḥ / agnerāpaḥ / adbhyaḥ pṛthivī / eteṣāṃ pañcabhūtānāṃ patayaḥ pañca sadāśiveśvararudraviṣṇubrahmāṇaśceti / teṣāṃ brahmaviṣṇurudrāścotpatti-sthitilayakartāraḥ / rājaso brahmā sātviko viṣṇustāmaso rudra iti ete trayo guṇayuktāḥ / brahmā devānāṃ prathamaḥ saṃbabhūva / dhātā ca sṛṣṭau viṣṇuśca sthitau rudraśca nāśe bhogāya candra iti prathamajā babhūvuḥ / eteṣāṃ brahmaṇo lokā devatiryaṅga rasthāvarāśca jāyante / teṣāṃ manuṣyādīnāṃ pañcabhūtasama-vāyaḥ śarīram / jñānakarmendriyairjñānaviṣayaiḥ prāṇādipañcavāyumanobuddhicittāhaṅkāraiḥ sthūlakalpitaiḥ so'pi sthūlaprakṛtirityucyate / jñānakarmendriyairjñānaviṣayaiḥ prāṇādipañcavāyumanobuddhibhiśca sūkṣmastho'pi liṅgamevetyucyate / guṇatrayayuktaṃ kāraṇam / sarveṣāmevaṃ trīṇi śarīrāṇi vartante / jāgratsvapnasuṣuptiturīyāścetyavasthāścatasraḥ tāsāmavasthānāmadhipatayaścatvāraḥ puruṣā viśvataijasa-prājñātmānaśceti / viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk / ānandabhuktayā prājñaḥ sarvasā-kṣītyataḥ paraḥ
praṇataḥ sarvadā tiṣṭhetsarvajīveṣu bhogataḥ /
abhirāmastu sarvāsu hyavasthāsu hyadhomukhaḥ
akāra ukāro makāraśceti trayo varṇāstrayo vedāstrayo lokāstrayo guṇāstrīṇyakṣarāṇi trayaḥ svarā evaṃ praṇavaḥ prakāśate /
akāro jāgrati netre vartate sarvajantuṣu /
ukāraḥ kaṇṭhataḥ svapne makāro hṛdi suptitaḥ
virāḍviśvaḥ sthūlaścākāraḥ / hiraṇyagarbhastaijasaḥ sūkṣmaśca ukāraḥ / kāraṇāvyākṛtaprājñaśca makāraḥ / akāro rājaso rakto brahma cetana ucyate / ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo viṣṇurityabhidhīyate
makārastāmasaḥ kṛṣṇo rudraśceti tathocyate /
praṇavātprabhavo brahmā praṇavātprabhavo hariḥ
praṇavātprabhavo rudraḥ praṇavo hi paro bhavet /
akāre līyate brahmā hyukāre līyate hariḥ
makāre līyate rudraḥ praṇavo hi prakāśate /
jñānināmūrdhvago bhūyādajñāne syādadhomukhaḥ
evaṃ vai praṇavastiṣṭhedyastaṃ veda sa vedavit /
anāhatasvarūpeṇa jñānināmūrdhvago bhavet
tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat /
praṇavasya dhvanistadvattadagraṃ brahma cocyate
jyotirmayaṃ tadagraṃ syādavācyaṃ buddhisūkṣmataḥ /
dadṛśurye mahātmāno yastaṃ veda sa vedavit
jāgrannetradvayormadhye haṃsa eva prakāśate /
sakāraḥ khecarī proktastvaṃpadaṃ ceti niścitam
hakāraḥ parameśaḥ syāttatpadaṃ ceti niścitam /
sakāro dhyāyate janturhakāro hi bhaveddhṛvam
indriyairbadhyate jīva ātmā caiva na badhyate /
mamatvena bhavejjīvo nirmamatvena kevalaḥ
bhūrbhuvaḥ svarime lokāḥ somasūryāgnidevatāḥ /
yasya mātrāsu tiṣṭhanti tatparaṃ jyotiromiti
kriyā icchā tathā jñānaṃ brāhmī raudrī ca vaiṣṇavī /
tridhā mātrāsthitiryatra tatparaṃ jyotiromiti
vacasā tajjapennityaṃ vapuṣā tatsamabhyaset /
manasā tajjapennityaṃ tatparaṃ jyotiromiti
śucirvāpyaśucirvāpi yo japetpraṇavaṃ sadā /
na sa lipyati pāpena padmapatramivāmbhasā
cale vāte calo bindurniścale niścalo bhavet /
yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet
yāvadvāyuḥ sthito dehe tāvajjīvo na muñcati /
maraṇaṃ tasya niṣkrāntistato vāyuṃ nirundhayet
yāvadvāyuḥ marut dehe tāvajjīvo na muñcati /
yāvaddṛṣṭirbhruvormadhye tāvatkālaṃ bhayaṃ kutaḥ
alpakālabhayādbrahmanprāṇāyamaparo bhavet /
yogino munaścaiva tataḥ prāṇānnirodhayet
ṣaḍviṃśadaṅgulirhaṃsaḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ /
vāmadakṣiṇamārgeṇa prāṇāyāmo vidhīyate
śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakraṃ malākulam /
tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇakṣamaḥ
baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet /
dhārayedvā yathāśaktyā bhūyaḥ sūryeṇa recayet
amṛtodadhisaṃkāśaṃ gokṣīradhavalopamam /
dhyātvā candramasaṃ bimbaṃ prāṇāyāme sukhī bhavet
sphuratprajvalasaṃjvālāpūjyamādityamaṇḍalam /
dhyātvā hṛdi sthitaṃ yogī prāṇāyāme sukhī bhavet
prāṇaṃ cediḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo'nyathā recayetpītvā piṅgalayā samīraṇamatho baddhvā tyajedvāmayā /
sūryācandramasoranena vidhinā bindudvayaṃ dhyāyataḥ śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamino māsadvayādūrdhvataḥ
yatheṣṭadhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam /
nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt
prāṇo dehasthito yāvadapānaṃ tu nirundhayet /
ekaśvāsamayī mātrā ūrdhvādho gagane gatiḥ
recakaḥ pūrakaścaiva kumbhakaḥ praṇavātmakaḥ /
prāṇāyāmo bhavedevaṃ mātrādvādaśasaṃyutaḥ
mātrādvādaśasaṃyuktau divākaraniśākarau /
doṣajālamabadhnantau jñātavyau yogibhiḥ sadā
pūrakaṃ dvādaśaṃ kuryātkumbhakaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet /
recakaṃ daśa coṅkāraḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate
adhame dvādaśa mātrā madhyame dviguṇā matā /
uttame triguṇā proktā prāṇāyāmasya nirṇayaḥ
adhame svedajananaṃ kampo bhavati madhyame /
uttame sthānamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet
baddhapadmāsano yogī namaskṛtya guruṃ śivam /
nāsāgradṛṣṭirekākī prāṇāyāmaṃ samabhyaset
dvārāṇāṃ nava saṃnirudhya marutaṃ badhvā dṛḍhāṃ dhāraṇāṃnītvā kālamapānavahnisahitaṃ śaktyā samaṃ cālitam /
ātmadhyānayutastvanena vidhinā vinyasya mūrdhni sthiraṃ yāvattiṣṭhati tāvadeva mahatāṃ saṅgo na saṃstūyate
prāṇāyāmo bhavedevaṃ pātakendhanapāvakaḥ /
bhavodadhimahāsetuḥ procyate yogibhiḥ sadā
āsanena rujaṃ hanti prāṇāyāmena pātakam /
vikāraṃ mānasaṃ yogī pratyāhāreṇa muñcati
dhāraṇābhirmanodhairyaṃ yāti caitanyamadbhutam /
samādhau mokṣamāpnoti tyaktvā karma śubhāśubham
prāṇāyāmadviṣaṭkena pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ /
pratyāhāradviṣaṭkena jāyate dhāraṇā śubhā
dhāraṇādvādaśa proktaṃ dhyānaṃ yogaviśāradaiḥ /
dhyānadvādaśakenaiva samādhirabhidhīyate
yatsamādhau paraṃjyotiranantaṃ viśvatomukham /
tasmindṛṣṭe kriyākarma yātāyāto na vidyate
saṃbaddhāsanameḍhramaṅghriyugalaṃ karṇākṣināsāpuṭa dvārādyaṅgulibhirniyamya pavanaṃ vaktreṇa vā pūritam /
badhvā vakṣasi bahvayānasahitaṃ mūrdhni sthiraṃ dhārayedevaṃ yāti viśeṣatattvasamatāṃ yogīśvarāstanmanā:
gaganaṃ pavane prāpte dhvanirutpadyate mahān /
ghaṇṭādīnāṃ pravādyānāṃ nādasiddhirudīritā
prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet /
prāṇāyāmaviyuktebhyaḥ sarvarogasamudbhavaḥ
hikkā kāsastathā śvāsaḥ śiraḥkarṇākṣivedanāḥ /
bhavanti vividhā rogāḥ pavanavyatyayakramāt
yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
tathaiva sevito vāyuranyathā hanti sādhakam
yuktaṃyuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃyuktaṃ prapūrayet /
yuktaṃyuktaṃ prabadhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt
caratāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayeṣu yathākramam /
yatpratyāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāharaḥ sa ucyate
yathā tṛtīyakāle tu raviḥ pratyāharetprabhām /
tṛtīyaṅgasthito yogī vikāraṃ manasaṃ haret / ityupaniṣat
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇa mastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi te mayi santu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti yogacūḍāmaṇyupaniṣatsamāptā
adhikādhyayanāya
Original text: yogacūḍāmaṇyupaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0