યોગચૂડામણ્યુપનિષત્ · અધ્યાય 1

ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥
સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
યોગચૂડામણિં વક્ષ્યે યોગિનાં હિતકામ્યયા ।
કૈવલ્યસિદ્ધિદં ગૂઢં સેવિતં યોગવિત્તમૈઃ

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા ।
ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યોગાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ષટ્

એકં સિદ્ધાસનં પ્રોક્તં દ્વિતીયં કમલાસનમ્ ।
ષટ્ચક્રં ષોડશાધારં ત્રિલક્ષ્યં વ્યોમપઞ્ચકમ્

સ્વદેહે યો ન જાનાતિ તસ્ય સિદ્ધિઃ કથં ભવેત્ ।
ચતુર્દલં સ્યાદાધારં સ્વાધિષ્ઠાનં ચ ષડ્દલમ્

નાભૌ દશદલં પદ્મં હૃદયે દ્વાદશારકમ્ ।
ષોડશારં વિશુદ્ધાખ્યં ભ્રૂમધ્યે દ્વિદલં તથા

સહસ્રદલસઙ્ખ્યાતં બ્રહ્મરન્ધ્રે મહાપથિ ।
આધારં પ્રથમં ચક્રં સ્વાધિષ્ઠાનં દ્વિતીયકમ્

યોનિસ્થાનં દ્વયોર્મધ્યે કામરૂપં નિગદ્યતે ।
કામાખ્યં તુ ગુદસ્થાને પઙ્કજં તુ ચતુર્દલમ્

તન્મધ્યે પ્રોચ્યતે યોનિઃ કામાખ્યા સિદ્ધવન્દિતા ।
તસ્ય મધ્યે મહાલિઙ્ગં પશ્ચિમાભિમુખં સ્થિતમ્

નાભૌ તુ મણિવદ્બિમ્બં યો જાનાતિ સ યોગવિત્ ।
તપ્તચામીકરાભાસં તડિલ્લેખેવ વિસ્ફુરત્

ત્રિકોણં તત્પુરં વહ્નેરધોમેઢ્રાત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સમાધૌ પરમં જ્યોતિરનન્તં વિશ્વતોમુખમ્

તસ્મિન્દૃષ્ટે મહાયોગે યાતાયાતો ન વિદ્યતે ।
સ્વશબ્દેન ભવેત્પ્રાણઃ સ્વાધિષ્ઠાનં તદાશ્રયઃ

સ્વાધિષ્ઠાશ્રયાદસ્માન્મેઢ્રમેવભિધીયતે ।
તન્તુના મણિવત્પ્રોતો યોઽત્ર કન્દઃ સુષુમ્નયા

તન્નાભિમણ્ડલે ચક્રં પ્રોચ્યતે મણિપૂરકમ્ ।
દ્વાદશારે મહાચક્રે પુણ્યપાપવિવર્જિતે

તાવજ્જીવો ભ્રમત્યેવં યાવત્તત્ત્વં ન વિન્દતિ ।
ઊર્ધ્વં મેઢ્રાદધો નાભેઃ કન્દે યોનિઃ ખગાણ્ડવત્

તત્ર નાડ્યઃ સમુત્પન્નાઃ સહસ્રાણાં દ્વિસપ્તતિઃ ।
તેષુ નાડીસહસ્રેષુ દ્વિસપ્તતિરુદાહૃતા

પ્રધાનાઃ પ્રાણવાહિન્યો ભૂયસ્તાસુ દશ સ્મૃતાઃ ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયગા

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશસ્વિની ।
અલમ્બુસા કુહૂશ્ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા

એતન્નાડીમહાચક્રં જ્ઞાતવ્યં યોગિભિઃ સદા ।
ઇડા વામે સ્થિતા ભાગે દક્ષિણે પિઙ્ગલા સ્થિતા

સુષુમ્ના મધ્યદેશે તુ ગાન્ધારી વામચક્ષુષિ ।
દક્ષિણે હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા કર્ણે ચ દક્ષિણે

યશસ્વિની વામકર્ણે ચાનને ચાપ્યલમ્બુસા ।
કુહૂશ્ચ લિઙ્ગદેશે તુ મૂલસ્થાને તુ શઙ્ખિની

એવં દ્વારં સમાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તે નાડયઃ ક્રમાત્ ।
ઇડાપિઙ્ગલાસૌષુમ્નાઃ પ્રાણમાર્ગે ચ સંસ્થિતાઃ

સતતં પ્રાણવાહિન્યઃ સોમસૂર્યાગ્નિદેવતાઃ ।
પ્રાણાપાનસમાનાખ્યા વ્યાનોદાનૌ ચ વાયવઃ

નાગઃ કૂર્મોઽથ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ।
હૃદિ પ્રાણઃ સ્થિતો નિત્યમપાનો ગુદમણ્ડલે

સમાનો નાભિદેશે તુ ઉદાનઃ કણ્ઠમધ્યગઃ ।
વ્યાનઃ સર્વશરીરે તુ પ્રધાનાઃ પઞ્ચવાયવઃ

ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને તથા ।
કૃકરઃ ક્ષુત્કરો જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે

ન જહાતિ મૃતં વાપિ સર્વવ્યાપી ધનઞ્જયઃ ।
એતે નાડીષુ સર્વાસુ ભ્રમન્તે જીવજન્તવઃ

આક્ષિપ્તો ભુજદણ્ડેન યથા ચલતિ કન્દુકઃ ।
પ્રાણાપાનસમાક્ષિપ્તસ્તથા જીવો ન તિષ્ઠતિ

પ્રાણાપાનવશો જીવો હ્યધશ્ચોર્ધ્વં ચ ગછતિ ।
વામદક્ષિણમાર્ગાભ્યાં ચઞ્ચલત્વાન્ન દૃશ્યતે

રજ્જુબદ્ધો યથા શ્યેનો ગતોઽપ્યાકૃષ્યતે પુનઃ ।
ગુણબદ્ધસ્તથા જીવઃ પ્રાણાપાનેન કર્ષતિ

પ્રાણાપાનવશો જીવો હ્યધશ્ચોર્ધ્વં ચ ગચ્છતિ ।
અપાનઃ કર્ષતિ પ્રાણં પ્રાણોઽપાનં ચ કર્ષતિ।
ઊર્ધ્વાધઃસંસ્થિતાવેતૌ યો જાનાતિ સ યોગવિત્

હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશેત્પુનઃ।
હંસહંસેત્યમું મત્રં જીવો જપતિ સર્વદા

ષટ્શતાનિ દિવારાત્રૌ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ।
એતત્સઙ્ખ્યાન્વિતં મન્ત્રં જીવો જપતિ સર્વદા

અજપાનામ ગાયત્રી યોગિનાં મોક્ષદા સદા ।
અસ્યાઃ સઙ્કલ્પમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અનયા સદૃશી વિદ્યા અનયા સદૃશો જપઃ।
અનયા સદૃશં જ્ઞાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

કુણ્ડલિન્યા સમુદ્ભૂતા ગાયત્રી પ્રાણધારિણી ।
પ્રાણવિદ્યા મહાવિદ્યા યસ્તાં વેત્તિ સ વેદવિત્

કન્દોર્ધ્વે કુણ્ડલીશક્તિરષ્ટધા કુણ્ડલાકૃતિઃ ।
બ્રહ્મદ્વારમુખં નિત્યં મુખેનાચ્છાદ્ય તિષ્ઠતિ

યેન દ્વારેણ ગન્તવ્યં બ્રહ્મદ્વારં મનોમયમ્ ।
મુખેનાચ્છાદ્ય તદ્દ્વારં પ્રસુપ્તા પરમેશ્વરી

પ્રબુદ્ધા વહ્નિયોગેન મનસા મરુતા સહ ।
સૂચિવદ્ગાત્રમાદાય વ્રજત્યૂર્ધ્વં સુષુમ્નયા

ઉદ્ઘાટયેત્કવાટં તુ યથાકુઞ્ચિકયા ગૃહમ્ ।
કુણ્ડલિન્યાં તથા યોગી મોક્ષદ્વારં પ્રભેદયેત્

કૃત્વા સંપુટિતૌ કરૌ દૃઢતરં બધ્વા તુ પદ્માસનં ગાઢં વક્ષસિ સંનિધાય ચુબુકં ધ્યાનં ચ તચ્ચેષ્ટિતમ્ ।
વારંવારમપાનમૂર્ધ્વમનિલં પ્રોચ્છારયેત્પૂરિતં મુઞ્ચન્પ્રાણમુપૈતિ બોધમતુલં શક્તિપ્રભાવાન્નરઃ

અઙ્ગાનાં મર્દનં કૃત્વા શ્રમસંજાતવારિણા ।
કટ્વમ્લલવણત્યાગી ક્ષીરભોજનમાચરેત્

બ્રહ્મચારી મિતાહારી યોગી યોગપરાયણઃ ।
અબ્દાદૂર્ધ્વં ભવેત્સિદ્ધો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સુસ્નિગ્ધમધુરાહારશ્ચતુર્થાંશવિવર્જિતઃ ।
ભુઞ્જતે શિવસંપ્રીત્યા મિતાહારી સ ઉચ્યતે

કન્દોર્ધ્વે કુણ્ડલીશક્તિરષ્ટધા કુણ્ડલીકૃતિઃ ।
બન્ધનાય ચ મૂઢાનાં યોગિનાં મોક્ષદા સદા

મહામુદ્રા નભોમુદ્રા ઓડ્યાણં ચ જલન્ધરમ્ ।
મૂલબન્ધં ચ યો વેત્તિ સ યોગી મુક્તિભાજનમ્

પાર્ષ્ણિઘાતેન સંપીડ્ય યોનિમાકુઞ્ચયેદ્દૃઢમ્ ।
અપાનમૂર્ધ્વમાકૃષ્ય મૂલબન્ધો વિધીયતે

અપાનપ્રાણયોરૈક્યં ક્ષયાન્મૂત્રપુરીષયોઃ ।
યુવા ભવતિ વૃદ્ધોઽપિ સતતં મૂલબન્ધનાત્

ઓડ્યાણં કુરુતે યસ્માદવિશ્રાન્તં મહાખગઃ ।
ઓડ્ડિયાણં તદેવ સ્યાન્મૃત્યુમાતઙ્ગકેસરી

ઉદરાત્પશ્ચિમં તાણમધોનાભેર્નિગદ્યતે ।
ઓડ્યાણમુદરે બન્ધસ્તત્ર બન્ધો વિધીયતે

બધ્નાતિ હિ શિરોજાતમધોગામિ નભોજલમ્ ।
તતો જાલન્ધરો બન્ધઃ કષ્ટદુઃખૌઘનાશનઃ

જાલન્ધરે કૃતે બન્ધે કણ્ઠસઙ્કોચલક્ષણે ।
ન પીયૂષં પતત્યગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રધાવતિ

કપાલકુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા ।
ભ્રુવોરન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી

ન રોગો મરણં તસ્ય ન નિદ્રા ન ક્ષુધા તૃષા ।
ન ચ મૂર્ચ્છા ભવેત્તસ્ય યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

પીડ્યતે ન ચ રોગેણ લિખ્યતે ન સ કર્મભિઃ ।
બાધ્યતે ન ચ કેનાપિ યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

ચિત્તં ચરતિ ખે યસ્માજ્જિહ્વા ચરતિ ખે યતઃ ।
તેનેયં ખેચરી મુદ્રા સર્વસિદ્ધનમસ્કૃતા

બિન્દુમૂલશરીરણિ શિરાસ્તત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ભાવયન્તી શરીરાણિ આપાદતલમસ્તકમ્

ખેચર્યા મુદ્રિતં યેન વિવરં લમ્બિકોર્ધ્વતઃ ।
ન તસ્ય ક્ષીયતે બિન્દુઃ કામિન્યાલિઙ્ગિતસ્ય ચ

યાવદ્બિન્દુઃ સ્થિતો દેહે તાવન્મૃત્યુભયં કુતઃ ।
યાવદ્બદ્ધા નભોમુદ્રા તાવદ્બિન્દુર્ન ગચ્છતિ

જ્વલિતોઽપિ યથા બિન્દુઃ સંપ્રાપ્તશ્ચ હુતાશનમ્ ।
વ્રજત્યૂર્ધ્વં ગતઃ શક્ત્યા નિરુદ્ધો યોનિમુદ્રયા

સ પુનર્દ્વિવિધો બિન્દુઃ પાણ્ડરો લોહિતસ્તથા ।
પાણ્ડરં શુક્લમિત્યાહુર્લોહિતાખ્યં મહારજઃ

સિન્દૂરવ્રાતસઙ્કાશં રવિસ્થાનસ્થિતં રજઃ ।
શશિસ્થાનસ્થિતં શુક્લં તયોરૈક્યં સુદુર્લભમ્

બિન્દુર્બ્રહ્મા રજઃ શક્તિર્બિન્દુરિન્દૂ રજો રવિઃ ।
ઉભયોઃ સઙ્ગમાદેવ પ્રાપ્યતે પરમં પદમ્

વાયુના શક્તિચાલેન પ્રેરિતં ચ યથા રજઃ ।
યાતિ બિન્દુઃ સદૈકત્વં ભવેદ્દિવ્યવપુસ્તદા

શુક્લં ચન્દ્રેણ સંયુક્તં રજઃ સૂર્યેણ સઙ્ગતમ્ ।
તયોઃ સમરસૈકત્વં યો જાનાતિ સ યોગવિત્

શોધનં નાડિજાલસ્ય ચાલનં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
રસાનાં શોષણં ચૈવ મહામુદ્રાભિધીયતે

વક્ષોન્યસ્તહનુઃ પ્રપીડ્ય સુચિરં યોનિં ચ વામાઙ્ઘનિણા હસ્તાભ્યામનુધારયન્પ્રસરિતં પાદં તથા દક્ષિણમ્ ।
આપૂર્ય શ્વસનેન કુક્ષિયુગલં બધ્વા શનૈ રેચયેત્સેયં વ્યાધિવિનાશિની સુમહતી મુદ્રા નૃણાં કથ્યતે

ચન્દ્રાંશેન સમભ્યસ્ય સૂર્યાંશેનાભ્યસેત્પુનઃ ।
યા તુલ્યા તુ ભવેત્સઙ્ખ્યા તતો મુદ્રાં વિસર્જયેત્

નહિ પથ્યમપથ્યં વા રસાઃ સર્વેઽપિ નીરસાઃ ।
અતિભુક્તં વિષં ઘોરં પીયૂષમિવ જીર્યતે

ક્ષયકુષ્ઠગુદાવર્તગુલ્માજીર્ણપુરોગમાઃ ।
તસ્ય રોગાઃ ક્ષયં યાન્તિ મહામુદ્રાં તુ યોઽભ્યસેત્

કથિતેયં મહામુદ્રા મહાસિદ્ધિકરી નૃણામ્ ।
ગોપનીયા પ્રયત્નેન ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્

પદ્માસનં સમારુહ્ય સમકાયશિરોધરઃ ।
નાસાગ્રદૃષ્ટિરેકાન્તે જપેદોઙ્કારમવ્યયમ્

ૐ નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધં નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનં નિરાખ્યાતમનાદિનિધનમેકં તુરીયં યદ્ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યત્પરિવર્તમાનં સર્વદાઽનવચ્છિન્નં પરં બ્રહ્મ તસ્માજ્જાતા પરા શક્તિઃ સ્વયંજ્યોતિરા-ત્મિકા । આત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ । આકાશાદ્વાયુઃ । વાયોરગ્નિઃ । અગ્નેરાપઃ । અદ્ભ્યઃ પૃથિવી । એતેષાં પઞ્ચભૂતાનાં પતયઃ પઞ્ચ સદાશિવેશ્વરરુદ્રવિષ્ણુબ્રહ્માણશ્ચેતિ । તેષાં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાશ્ચોત્પત્તિ-સ્થિતિલયકર્તારઃ । રાજસો બ્રહ્મા સાત્વિકો વિષ્ણુસ્તામસો રુદ્ર ઇતિ એતે ત્રયો ગુણયુક્તાઃ । બ્રહ્મા દેવાનાં પ્રથમઃ સંબભૂવ । ધાતા ચ સૃષ્ટૌ વિષ્ણુશ્ચ સ્થિતૌ રુદ્રશ્ચ નાશે ભોગાય ચન્દ્ર ઇતિ પ્રથમજા બભૂવુઃ । એતેષાં બ્રહ્મણો લોકા દેવતિર્યઙ્ગ રસ્થાવરાશ્ચ જાયન્તે । તેષાં મનુષ્યાદીનાં પઞ્ચભૂતસમ-વાયઃ શરીરમ્ । જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયૈર્જ્ઞાનવિષયૈઃ પ્રાણાદિપઞ્ચવાયુમનોબુદ્ધિચિત્તાહઙ્કારૈઃ સ્થૂલકલ્પિતૈઃ સોઽપિ સ્થૂલપ્રકૃતિરિત્યુચ્યતે । જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયૈર્જ્ઞાનવિષયૈઃ પ્રાણાદિપઞ્ચવાયુમનોબુદ્ધિભિશ્ચ સૂક્ષ્મસ્થોઽપિ લિઙ્ગમેવેત્યુચ્યતે । ગુણત્રયયુક્તં કારણમ્ । સર્વેષામેવં ત્રીણિ શરીરાણિ વર્તન્તે । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયાશ્ચેત્યવસ્થાશ્ચતસ્રઃ તાસામવસ્થાનામધિપતયશ્ચત્વારઃ પુરુષા વિશ્વતૈજસ-પ્રાજ્ઞાત્માનશ્ચેતિ । વિશ્વો હિ સ્થૂલભુઙ્નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્ । આનન્દભુક્તયા પ્રાજ્ઞઃ સર્વસા-ક્ષીત્યતઃ પરઃ

પ્રણતઃ સર્વદા તિષ્ઠેત્સર્વજીવેષુ ભોગતઃ ।
અભિરામસ્તુ સર્વાસુ હ્યવસ્થાસુ હ્યધોમુખઃ

અકાર ઉકારો મકારશ્ચેતિ ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો વેદાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રયો ગુણાસ્ત્રીણ્યક્ષરાણિ ત્રયઃ સ્વરા એવં પ્રણવઃ પ્રકાશતે ।
અકારો જાગ્રતિ નેત્રે વર્તતે સર્વજન્તુષુ ।
ઉકારઃ કણ્ઠતઃ સ્વપ્ને મકારો હૃદિ સુપ્તિતઃ

વિરાડ્વિશ્વઃ સ્થૂલશ્ચાકારઃ । હિરણ્યગર્ભસ્તૈજસઃ સૂક્ષ્મશ્ચ ઉકારઃ । કારણાવ્યાકૃતપ્રાજ્ઞશ્ચ મકારઃ । અકારો રાજસો રક્તો બ્રહ્મ ચેતન ઉચ્યતે । ઉકારઃ સાત્ત્વિકઃ શુક્લો વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે

મકારસ્તામસઃ કૃષ્ણો રુદ્રશ્ચેતિ તથોચ્યતે ।
પ્રણવાત્પ્રભવો બ્રહ્મા પ્રણવાત્પ્રભવો હરિઃ

પ્રણવાત્પ્રભવો રુદ્રઃ પ્રણવો હિ પરો ભવેત્ ।
અકારે લીયતે બ્રહ્મા હ્યુકારે લીયતે હરિઃ

મકારે લીયતે રુદ્રઃ પ્રણવો હિ પ્રકાશતે ।
જ્ઞાનિનામૂર્ધ્વગો ભૂયાદજ્ઞાને સ્યાદધોમુખઃ

એવં વૈ પ્રણવસ્તિષ્ઠેદ્યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।
અનાહતસ્વરૂપેણ જ્ઞાનિનામૂર્ધ્વગો ભવેત્

તૈલધારામિવાચ્છિન્નં દીર્ઘઘણ્ટાનિનાદવત્ ।
પ્રણવસ્ય ધ્વનિસ્તદ્વત્તદગ્રં બ્રહ્મ ચોચ્યતે

જ્યોતિર્મયં તદગ્રં સ્યાદવાચ્યં બુદ્ધિસૂક્ષ્મતઃ ।
દદૃશુર્યે મહાત્માનો યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

જાગ્રન્નેત્રદ્વયોર્મધ્યે હંસ એવ પ્રકાશતે ।
સકારઃ ખેચરી પ્રોક્તસ્ત્વંપદં ચેતિ નિશ્ચિતમ્

હકારઃ પરમેશઃ સ્યાત્તત્પદં ચેતિ નિશ્ચિતમ્ ।
સકારો ધ્યાયતે જન્તુર્હકારો હિ ભવેદ્ધૃવમ્

ઇન્દ્રિયૈર્બધ્યતે જીવ આત્મા ચૈવ ન બધ્યતે ।
મમત્વેન ભવેજ્જીવો નિર્મમત્વેન કેવલઃ

ભૂર્ભુવઃ સ્વરિમે લોકાઃ સોમસૂર્યાગ્નિદેવતાઃ ।
યસ્ય માત્રાસુ તિષ્ઠન્તિ તત્પરં જ્યોતિરોમિતિ

ક્રિયા ઇચ્છા તથા જ્ઞાનં બ્રાહ્મી રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી ।
ત્રિધા માત્રાસ્થિતિર્યત્ર તત્પરં જ્યોતિરોમિતિ

વચસા તજ્જપેન્નિત્યં વપુષા તત્સમભ્યસેત્ ।
મનસા તજ્જપેન્નિત્યં તત્પરં જ્યોતિરોમિતિ

શુચિર્વાપ્યશુચિર્વાપિ યો જપેત્પ્રણવં સદા ।
ન સ લિપ્યતિ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

ચલે વાતે ચલો બિન્દુર્નિશ્ચલે નિશ્ચલો ભવેત્ ।
યોગી સ્થાણુત્વમાપ્નોતિ તતો વાયું નિરુન્ધયેત્

યાવદ્વાયુઃ સ્થિતો દેહે તાવજ્જીવો ન મુઞ્ચતિ ।
મરણં તસ્ય નિષ્ક્રાન્તિસ્તતો વાયું નિરુન્ધયેત્

યાવદ્વાયુઃ મરુત્ દેહે તાવજ્જીવો ન મુઞ્ચતિ ।
યાવદ્દૃષ્ટિર્ભ્રુવોર્મધ્યે તાવત્કાલં ભયં કુતઃ

અલ્પકાલભયાદ્બ્રહ્મન્પ્રાણાયમપરો ભવેત્ ।
યોગિનો મુનશ્ચૈવ તતઃ પ્રાણાન્નિરોધયેત્

ષડ્વિંશદઙ્ગુલિર્હંસઃ પ્રયાણં કુરુતે બહિઃ ।
વામદક્ષિણમાર્ગેણ પ્રાણાયામો વિધીયતે

શુદ્ધિમેતિ યદા સર્વં નાડીચક્રં મલાકુલમ્ ।
તદૈવ જાયતે યોગી પ્રાણસંગ્રહણક્ષમઃ

બદ્ધપદ્માસનો યોગી પ્રાણં ચન્દ્રેણ પૂરયેત્ ।
ધારયેદ્વા યથાશક્ત્યા ભૂયઃ સૂર્યેણ રેચયેત્

અમૃતોદધિસંકાશં ગોક્ષીરધવલોપમમ્ ।
ધ્યાત્વા ચન્દ્રમસં બિમ્બં પ્રાણાયામે સુખી ભવેત્

સ્ફુરત્પ્રજ્વલસંજ્વાલાપૂજ્યમાદિત્યમણ્ડલમ્ ।
ધ્યાત્વા હૃદિ સ્થિતં યોગી પ્રાણાયામે સુખી ભવેત્

પ્રાણં ચેદિડયા પિબેન્નિયમિતં ભૂયોઽન્યથા રેચયેત્પીત્વા પિઙ્ગલયા સમીરણમથો બદ્ધ્વા ત્યજેદ્વામયા ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોરનેન વિધિના બિન્દુદ્વયં ધ્યાયતઃ શુદ્ધા નાડિગણા ભવન્તિ યમિનો માસદ્વયાદૂર્ધ્વતઃ

યથેષ્ટધારણં વાયોરનલસ્ય પ્રદીપનમ્ ।
નાદાભિવ્યક્તિરારોગ્યં જાયતે નાડિશોધનાત્

પ્રાણો દેહસ્થિતો યાવદપાનં તુ નિરુન્ધયેત્ ।
એકશ્વાસમયી માત્રા ઊર્ધ્વાધો ગગને ગતિઃ

રેચકઃ પૂરકશ્ચૈવ કુમ્ભકઃ પ્રણવાત્મકઃ ।
પ્રાણાયામો ભવેદેવં માત્રાદ્વાદશસંયુતઃ

માત્રાદ્વાદશસંયુક્તૌ દિવાકરનિશાકરૌ ।
દોષજાલમબધ્નન્તૌ જ્ઞાતવ્યૌ યોગિભિઃ સદા

પૂરકં દ્વાદશં કુર્યાત્કુમ્ભકં ષોડશં ભવેત્ ।
રેચકં દશ ચોઙ્કારઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે

અધમે દ્વાદશ માત્રા મધ્યમે દ્વિગુણા મતા ।
ઉત્તમે ત્રિગુણા પ્રોક્તા પ્રાણાયામસ્ય નિર્ણયઃ

અધમે સ્વેદજનનં કમ્પો ભવતિ મધ્યમે ।
ઉત્તમે સ્થાનમાપ્નોતિ તતો વાયું નિરુન્ધયેત્

બદ્ધપદ્માસનો યોગી નમસ્કૃત્ય ગુરું શિવમ્ ।
નાસાગ્રદૃષ્ટિરેકાકી પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્

દ્વારાણાં નવ સંનિરુધ્ય મરુતં બધ્વા દૃઢાં ધારણાંનીત્વા કાલમપાનવહ્નિસહિતં શક્ત્યા સમં ચાલિતમ્ ।
આત્મધ્યાનયુતસ્ત્વનેન વિધિના વિન્યસ્ય મૂર્ધ્નિ સ્થિરં યાવત્તિષ્ઠતિ તાવદેવ મહતાં સઙ્ગો ન સંસ્તૂયતે

પ્રાણાયામો ભવેદેવં પાતકેન્ધનપાવકઃ ।
ભવોદધિમહાસેતુઃ પ્રોચ્યતે યોગિભિઃ સદા

આસનેન રુજં હન્તિ પ્રાણાયામેન પાતકમ્ ।
વિકારં માનસં યોગી પ્રત્યાહારેણ મુઞ્ચતિ

ધારણાભિર્મનોધૈર્યં યાતિ ચૈતન્યમદ્ભુતમ્ ।
સમાધૌ મોક્ષમાપ્નોતિ ત્યક્ત્વા કર્મ શુભાશુભમ્

પ્રાણાયામદ્વિષટ્કેન પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્રત્યાહારદ્વિષટ્કેન જાયતે ધારણા શુભા

ધારણાદ્વાદશ પ્રોક્તં ધ્યાનં યોગવિશારદૈઃ ।
ધ્યાનદ્વાદશકેનૈવ સમાધિરભિધીયતે

યત્સમાધૌ પરંજ્યોતિરનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ।
તસ્મિન્દૃષ્ટે ક્રિયાકર્મ યાતાયાતો ન વિદ્યતે

સંબદ્ધાસનમેઢ્રમઙ્ઘ્રિયુગલં કર્ણાક્ષિનાસાપુટ દ્વારાદ્યઙ્ગુલિભિર્નિયમ્ય પવનં વક્ત્રેણ વા પૂરિતમ્ ।
બધ્વા વક્ષસિ બહ્વયાનસહિતં મૂર્ધ્નિ સ્થિરં ધારયેદેવં યાતિ વિશેષતત્ત્વસમતાં યોગીશ્વરાસ્તન્મના:

ગગનં પવને પ્રાપ્તે ધ્વનિરુત્પદ્યતે મહાન્ ।
ઘણ્ટાદીનાં પ્રવાદ્યાનાં નાદસિદ્ધિરુદીરિતા

પ્રાણાયામેન યુક્તેન સર્વરોગક્ષયો ભવેત્ ।
પ્રાણાયામવિયુક્તેભ્યઃ સર્વરોગસમુદ્ભવઃ

હિક્કા કાસસ્તથા શ્વાસઃ શિરઃકર્ણાક્ષિવેદનાઃ ।
ભવન્તિ વિવિધા રોગાઃ પવનવ્યત્યયક્રમાત્

યથા સિંહો ગજો વ્યાઘ્રો ભવેદ્વશ્યઃ શનૈઃ શનૈઃ ।
તથૈવ સેવિતો વાયુરન્યથા હન્તિ સાધકમ્

યુક્તંયુક્તં ત્યજેદ્વાયું યુક્તંયુક્તં પ્રપૂરયેત્ ।
યુક્તંયુક્તં પ્રબધ્નીયાદેવં સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

ચરતાં ચક્ષુરાદીનાં વિષયેષુ યથાક્રમમ્ ।
યત્પ્રત્યાહરણં તેષાં પ્રત્યાહરઃ સ ઉચ્યતે

યથા તૃતીયકાલે તુ રવિઃ પ્રત્યાહરેત્પ્રભામ્ ।
તૃતીયઙ્ગસ્થિતો યોગી વિકારં મનસં હરેત્ । ઇત્યુપનિષત્

ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણ મસ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મયિ સન્તુ તે મયિ તે મયિ સન્તુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ યોગચૂડામણ્યુપનિષત્સમાપ્તા
અધિકાધ્યયનાય