Yoga Yajnavalkya · Chapter p1
śrīyogayājñavalkya
// atha prathamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkyaṃ muniśreṣṭhaṃ sarvajñaṃ jñānanirmalam /
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sadā dhyānaparāyaṇam
vedavedāṅgatattvajñaṃ yogeṣu pariniṣṭhitam /
jitendriyaṃ jitakrodhaṃ jitāhāraṃ jitāmayam
tapasvinaṃ jitāmitraṃ brahmaṇyaṃ brāhmaṇapriyam /
tapovanagataṃ saumyaṃ sandhyopāsanatatparam
brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇaiśca samāvṛtam /
sarvabhūtasamaṃ śāntaṃ satyasandhaṃ gataklamam
guṇajñaṃ sarvabhūteṣu parārthaikaprayojanam /
bruvantaṃ paramātmānamṛṣīṇāmugratejasām
tamevaṃ guṇasampannaṃ nārīṇāmuttamā vadhūḥ /
maitreyī ca mahābhāgā gārgī ca brahmavidvarā
sabhāmadhyagatā ceyamṛṣīṇāmugratejasām /
praṇamya daṇḍavadbhūmau gārgyetadvākyamabravīt
(gargī tad)
gārgyuvāca -
bhagavansarvaśāstrajña sarvabhūtahite rata /
yogatattvaṃ mama brūhi sāṅgopāṅgaṃ vidhānataḥ
evaṃ pṛṣṭaḥ sa bhagavānsabhāmadhye striyā tayā /
ṛṣīnālokya netrābhyāṃ vākyametadabhāṣata
yājñavalkya uvāca -
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te gārgi brahmavidāṃ vare /
vakṣyāmi yogasarvasvaṃ brahmaṇā kīrtitaṃ purā
samāhitamanā gārgi śṝṇu tvaṃ gadato mama /
ityuktvā brahmavicchreṣṭho yājñavalkyastaponidhiḥ
nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ sarvabhūtahṛdi sthitam /
vāsudevaṃ jagadyoniṃ yogidhyeyaṃ nirañjanam
ānandamamṛtaṃ nityaṃ paramātmānamīśvaram /
dhyāyanhṛdi hṛṣīkeśaṃ manasā susamāhitaḥ
netrābhyāṃ tāṃ samālokya kṛpayā vākyamabravīt /
ehyehi gārgi sarvajñe sarvaśāstraviśārade
yogaṃ vakṣyāmi vidhivaddhātroktaṃ parameṣṭhinā /
munayaḥ śrūyatāmatra gārgyā saha samāhitāḥ
padmāsane samāsīnaṃ caturānanamavyayam /
carācarāṇāṃ sraṣṭāraṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam
kadācittatra gatvāhaṃ stutvā stotraiḥ praṇamya ca /
pṛṣṭavānimamevārthaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
devadeva jagannātha caturmukha pitāmaha /
yenāhaṃ yāmi nirvāṇaṃ karmaṇā mokṣamavyayam
jñānaṃ ca paramaṃ guhyaṃ yathāvadbrūhi me prabho /
mayaivamukto druhiṇaḥ svayambhūrlokanāyakaḥ
māmālokya prasannātmā jñānakarmāṇyabhāṣata /
jñānasya dvividhau jñeyau panthānau vedacoditau
anuṣṭhitau tau vidvadbhiḥ pravartakanivartakau /
varṇāśramoktaṃ yatkarma kāmasaṅkalpapūrvakam
pravartakaṃ bhavedetatpunarāvṛttihetukam /
kartavyamiti vidhyuktaṃ karma kāmavivarjitam
yena yatkriyate samyak jñānayuktaṃ nivartakam /
nivartakaṃ hi puruṣaṃ nivartayati janmanaḥ
pravartakaṃ hi sarvatra punarāvṛttihetukam /
varṇāśramoktaṃ karmaiva vidhyuktaṃ kāmavarjitam
vidhivatkurvatastasya muktirgārgi kare sthitā /
varṇāśramoktaṃ karmaiva vidhivatkāmapūrvakam
yena yatkriyate tasya garbhavāsaḥ kare sthitaḥ /
saṃsārabhīrubhistasmātvidhyuktaṃ kāmavarjitam
vidhivat karma kartavyaṃ jñānena saha sarvadā /
jātāśca triṣu lokeṣu ānulomyena mānavāḥ
te devānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāmṛṇinastathā /
ṛṣibhyo brahmacaryeṇa pitṛbhyaśca sutaistathā
kuryādyajñena devebhyaḥ svāśramaṃ dharmamācaran /
catvāro brāhmaṇasyoktā āśramāḥ śruticoditāḥ
kṣatriyasya trayaḥ proktā dvāvekau vaiśyaśūdrayoḥ /
adhītya vedaṃ vedārthaṃ sāṅgopāṅgaṃ vidhānataḥ
snāyādvidhyuktamārgeṇa brahmacaryavrataṃ caran /
saṃskṛtāyāṃ savarṇāyāṃ putramutpādayettataḥ
yajedagnau tu vidhivatbhāryayā saha vā vinā /
kāntāre vijane deśe phalamūlodakānvite
tapaścaranvasennityaṃ sāgnihotraḥ samāhitaḥ /
ātmanyagnīnsamāropya sannyasedvidhinā tataḥ
saṃnyāsāśramasaṃyukto nityaṃ karma samācaran /
yāvatkṣetrī bhavettāvat yajedātmānamātmani
kṣatriyaśca caredevamāsaṃnyāsāśramātsadā /
vānaprasthāśramādevaṃ caredvaiśyaḥ samāhitaḥ
śūdraḥ śuśrūṣayā nityaṃ gṛhasthāśramaṃ ācaret /
śūdrasya brahmacaryaṃ ca munibhiḥ kaiścidiṣyate
ānulomyaprasūtānāṃ trayāṇāmāśramāstrayaḥ /
śūdravacchūdrajātānaṃ ācāraḥ kīrtito budhaiḥ
caturṇāmāśramasthānāmahanyahani nityaśaḥ /
vidhyuktaṃ karma kartavyaṃ kāmasaṅkalpavarjitam
tasmāttvamapi yogīndra svāśramaṃ dharmācaran /
śraddhayā vidhivatsamyak jñānakarma samācara
iti me karmasarvasvaṃ yogarūpaṃ ca tattvataḥ /
upadiśya tato brahmā yoganiṣṭho'bhavatsvayam
śrutvaitadyājñavalkyoktaṃ vākyaṃ gārgī mudānvitā /
punaḥ prāha muniśreṣṭhamṛṣīmadhye varānanā
gārgyuvāca -
jñānena saha yogīndra vidhyuktaṃ karma kurvataḥ /
tvayoktaṃ muktirastīti tayorjñānaṃ vada prabho
bhāryayā tvevamuktastu yājñavalkyastaponidhiḥ /
tāṃ samālokya kṛpayā jñānarūpamabhāṣata
yājñavalkya uvāca -
jñānaṃ yogātmakaṃ viddhi yogaścāṣṭāṅgasaṃyutaḥ /
saṃyogo yoga ityukto jīvātmaparamatmanoḥ
vakṣyāmyaṅgāni te samyagyathā pūrvaṃ mayā śrutam /
samāhitamanā gārgī ṛṣibhiḥ saha saṃśaṛṇu
yamaśca niyamaścaiva āsanaṃ ca tathaiva ca /
prāṇāyāmastathā gārgi pratyahāraśca dhāraṇā
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni varānane /
yamaśca niyamaścaiva daśadhā samprakīrtitaḥ
āsanānyuttamānyaṣṭau trayaṃ teṣūttamottamam /
praṇāyāmastridhā proktaḥ pratyāhāraśca pañcadhā
dhāraṇā pañcadhā proktā dhyānaṃ ṣoḍhā prakīrtitam /
trayaṃ teṣūttamaṃ proktaṃ samādhistvekarūpakaḥ
bahudhā kecidicchanti vistareṇa pṝthak śaṛṇu /
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam
kṣamādhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ tvete yamā daśa /
karmaṇā manasā vācā sarvabhūteṣu sarvadā
akleśajananaṃ proktamahiṃsāsātvena yogibhiḥ /
vidhyuktaṃ cedahiṃsā syātkleśajanmaiva jantuṣu
vedenokte'pi hiṃsāsyādabhicārādi karma yat /
satyaṃ bhūtahitaṃ proktaṃ niyatārthābhibhāṣaṇam
karmaṇā manasā vācā paradravyeṣu niḥspṛhā /
asteyamiti sā proktā ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā /
sarvatra maithunatyago brahmacaryaṃ pracakṣate
brahmacaryāśramasthānāṃ yatīnāṃ naiṣṭhikasya ca /
brahmacaryaṃ tu tatproktaṃ tathaivā raṇyavāsinām
ṛtāvṛtau svadāreṣu saṅgatiryā vidhānataḥ /
brahmacaryaṃ tu tatproktaṃ gṛhasthāśramavāsinam
rājñaścaiva gṝhasthasya brahmacaryaṃ prakīrtitam /
viśāṃ vṛttavatāṃ caiva kecidicchanti paṇḍitāḥ
śuśrūṣaiva tu śūdrasya brahmacaryaṃ prakīrtitam /
śuśrūṣā vā gurornityaṃ brahmacaryamudāhṛtam
guravaḥ pañca sarveṣāṃ caturṇāṃ śruticoditāḥ /
mātā pitā tathācāryo mātulaḥ śvaśurastathā
eṣu mukhyāstryaḥ proktā ācāryaḥ pitarau tathā /
eṣu mukhyatamastveka ācāryaḥ paramārthavit
tamevaṃ brahmavicchreṣṭhaṃ nityakarmaparāyaṇam /
śuśrūṣayārcayennityaṃ tuṣṭo'bhūdyena vā guruḥ
dayā ca sarvabhūteṣu sarvatrānugrahaḥ smṛtaḥ /
vihiteṣu tadanyeṣu manovākkāyakarmaṇām
pravṛtau vā nivṛtau vā ekarūpatvamārjavam /
priyāpriyeṣu sarveṣu samatvaṃ yaccharīriṇām
kṣamā saiveti vidvadbhirgaditā vedavādibhiḥ /
arthahānau ca bandhūnāṃ viyogeṣvapi sampadām
tayoḥ prāpto ca sarvatra cittasya sthāpanaṃ dhṛtiḥ /
aṣṭau grāsā munerbhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinam
dvātriṃśacca gṛhasthānāṃ yatheṣṭaṃ brahmacāriṇām /
eṣāmayaṃ mitāhāro hyanyeṣāmalpabhojanam
śaucaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ bāhyamābhyantaraṃ tathā /
mṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ bāhyaṃ manaḥśuddhistathāntaram
manaḥśuddhiśca vijñeyā dharmeṇādhyātmavidhyayā /
ātmavidyā ca dharmaśca pitrācāryeṇa vānaghe
tasmātsarveṣu kāleṣu sarvairniḥśreyasārthibhiḥ /
guravaḥ śrutasampannā mānyā vāṅgmanasādibhiḥ
// iti śrīyogayājñavalkye prathamo'dhyāyaḥ //
// atha dvitīyo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānamīśvarapūjanam /
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam
ete tu niyamāḥ proktāstāṃśca sarvānpṛthak śaṛṇu /
vidhinoktena mārgeṇa kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ
śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam /
yadṛcchā lābhato nityamalaṃ puṃso bhavediti
yā dhīstāmṛṣayaḥ prāhuḥ santoṣaṃ sukhalakṣaṇam /
dharmādharmeṣu viśvāso yastadāstikyamucyate
nyāyārjitaṃ dhanaṃ cānnamanyadvā yatpradīyate /
arthibhyaḥ śraddhayā yuktaṃ dānametadudāhṛtam
yatprasannatvabhāvena viṣṇuṃ vā'pyanyameva vā /
yathāśaktyarcanaṃ bhaktyā hyetadīśvarapūjanam
rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā /
hiṃsādirahitaḥ kāya etadīśvarapūjanam
siddhāntaśravaṇaṃ proktaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhaiḥ /
dvijavatkṣatriyasyoktaṃ siddhāntaśravaṇaṃ budhaiḥ
viśāṃ ca kecidicchanti śīlavṛttavatāṃ satām /
śūdrāṇāṃ ca striyaiścaiva svadharmasthatapasvinām
siddhāntaśravaṇaṃ proktaṃ purāṇaśravaṇaṃ budhaiḥ /
vedalaukikamārgeṣu kutsitaṃ karma yadbhavet
tasminbhavati yā lajjā hrīstu saiveti kīrtitā /
vihiteṣu ca sarveṣu śraddhā yā sā matirbhavet
guruṇā copadiṣṭo'pi vedabāhyavivarjitaḥ /
vidhinoktena mārgeṇa mantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ
adhītya vedaṃ sūtraṃ vā purāṇaṃ setihāsikam /
eteṣvabhyasanaṃ yacca tadabhyāso japaḥ smṛtaḥ
japaśca dvividhaḥ prokto vāciko mānasastathā /
vācika upāṃśuruccaiśca dvividhaḥ parikīrtitaḥ
mānaso mananadhyānabhedād dvaividhyamāsthitaḥ /
uccairjapādupāṃśuśca sahasraguṇa ucyate
mānasastu tathopāṃśoḥ sahasraguṇa ucyate /
mānasācca tathā dhyānaṃ sahasraguṇamucyate
uccairjapastu sarveṣāṃ yathoktaphalado bhavet /
nīcaiḥ śruto na cetso'pi śrutaścenniṣphalo bhavet
ṛṣiṃ chando'dhidaivaṃ dhyāyanmantraṃ ca sarvadā /
yastu mantrajapo gārgi sa eva hi phalapradaḥ
prasannaguruṇā pūrvamupadiṣṭaṃ tvanujñayā /
dharmārthamātmasiddhyarthamupāyagrahaṇaṃ vratam
// iti śrīyogayājñavalkye dvitīyo'dhyāyaḥ //
// atha tṛtīyo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
āsanānyadhunā vakṣye śaṛṇu gārgi tapodhane /
svastikaṃ gomukhaṃ padmaṃ vīraṃ siṃhāsanaṃ tathā
bhadraṃ muktāsanaṃ caiva mayūrāsanameva ca /
tathaiteṣāṃ varārohe pṛthagvakṣyāmi lakṣaṇam
jānorvorantare samyakkṛtvā pādatale ubhe /
ṛjukāyaḥ sukhāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate
sīvanyāstvātmanaḥ pārśve gulphau nikṣipya pādayoḥ /
savye dakṣiṇagulphaṃ tu dakṣiṇe dakṣiṇetaram
etacca svastikaṃ proktaṃ sarvapāpapraṇāśanam /
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niveśayet
dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhaṃ yathā /
aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu
ūrvorupari viprendre kṛtvā pādatale ubhe /
padmāsanaṃ bhavedetatsarveṣāmapi pūjitam
ekaṃ pādamathaikasminvinyasyoruṇi saṃsthitam /
itarasmiṃstathā coruṃ vīrāsanamudāhṛtam
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
dakṣiṇaṃ savyagulphena dakṣiṇena tathetaram
hastau ca jānvoḥ saṃsthāpya svāṅgulīśca prasārya ca /
vyāttavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ
siṃhāsanaṃ bhavedetatpūjitaṃ yogibhiḥ sadā /
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet
pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam /
bhadrāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham
sampīḍya sīvanīṃ sūkṣmāṃ gulphenaiva tu savyataḥ /
savyaṃ dakṣiṇagulphena muktāsanamitīritam
meḍhrādupari nikṣipya savyaṃ gulphaṃ tathopari /
gulphāntaraṃ ca nikṣipya muktāsanamidaṃ tu vā
avaṣṭabhya dharāṃ samyak talābhyāṃ tu karadvayoḥ /
hastayoḥ kūrparau cāpi sthāpayannābhipārśvayoḥ
samunnataśiraḥpādo daṇḍavadvyomnisaṃsthitaḥ /
mayūrāsanametattu sarvapāpapraṇāśanam
sarve cābhyantarā rogā vinaśyanti viṣāṇi ca /
yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyutā
nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvā tu prāṇāyāmaṃ tataḥ kuru
// iti śrīyogayājñavalkye tṛtīyo'dhyāyaḥ //
// atha caturtho'dhyāyaḥ //
śrutvaitadbhāṣitaṃ vākyaṃ yājñavalkyasya dhīmataḥ /
punaḥ prāha mahābhāgā sabhāmadhye tapasvinī
gārgyuvāca -
bhagavanbrūhi me svāminnāḍīśuddhiṃ vidhānataḥ /
kenopāyena śuddhāḥ syurnāḍayaḥ sarvadehinām
utpattiṃ cāpi nāḍīnāṃ cāraṇaṃ ca yathāvidhi /
kandaṃ ca kīdṛśaṃ proktaṃ kati tiṣṭhanti vāyavaḥ
sthānāni caiva vāyūnāṃ karmāṇi ca pṛthakpṛthak /
vijñātavyāni yānyasmindehe dehabhṛtāṃ vara
vaktumarhasi tatsarvaṃ tvatto vettā na vidyate /
ityukto bhāryayā tatra samyak tadgatamānasaḥ
gārgīṃ tāṃ susamālokya tatsarvaṃ samabhāṣata /
yājñavalkya uvāca -
śarīraṃ tāvadevaṃ hi ṣaṇṇavatyaṅgulātmakam
vidhyetatsarvajantūnāṃ svāṅgulībhiriti priye /
śarīrādadhikaḥ prāṇo dvādaśāṅgulamānataḥ
caturdaśāṅgulaṃ kecidvadanti munisattamāḥ /
dvādaśāṅgula eveti vadanti jñānino narāḥ
ātmasthamanilaṃ vidvānātmasthenaiva vahninā /
yogābhyāsena yaḥ kuryātsamaṃ vā nyūnameva vā
sa eva brahmavicchreṣṭhaḥ sa sampūjyo narottamaḥ /
ātmasthavahninaiva tvaṃ yogajena dvijottame
ātmasthaṃ mātariśvānaṃ yogābhyāsena nirjaya /
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham
trikoṇaṃ manujānāṃ ca caturasraṃ catuṣpadām /
maṇḍalaṃ tatpataṅgānāṃ satyametadbravīmi te
tanmadhye tu śikhā tanvī sadā tiṣṭhati pāvakī /
dehamadhyaṃ ca kutreti śrotumicchasi cecchṛṇu
gudāttu dvyaṅgulādūrdhvamadho meḍhrācca dvyaṅgulāt /
dehamadhyaṃ tayormadhyaṃ manuṣyāṇāmitīritam
catuṣpadāṃ tu hṛnmadhyaṃ tiraścāṃ tundamadhyamam /
dvijānāṃ tu varārohe tundamadhyamitīritam
kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyānnavāṅgulam
caturaṅgulamutsedhamāyāmaśca tathāvidhaḥ
aṇḍākṛtivadākāraṃ bhūṣitaṃ tattvagādibhiḥ /
catuṣpadāṃ tiraścāṃ ca dvijānāṃ tundamadhyame
tanmadhyaṃ nābhirityuktaṃ nābhau cakrasamudbhavaḥ /
dvādaśārayutaṃ tacca tena dehaḥ pratiṣṭhitaḥ
cakre'sminbhramate jīvaḥ pāpapuṇyapracoditaḥ /
tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā
jīvasya mūlacakre'sminnadhaḥ prāṇaścaratyasau /
prāṇārūḍho bhavejjīvaḥ sarvabhūteṣu sarvadā
tasyordhvaṃ kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ /
aṣṭaprakṛtirūpā sā aṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā
yathāvadvāyusañcāraṃ jalānnādīni nityaśaḥ /
paritaḥ kandapārśveṣu niruddhyaiva sadā sthitā
mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā /
yogakāle tvapānena prabodhaṃ yāti sāgninā
sphurantī hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā /
vāyurvāyusakhenaiva tato yāti suṣumṇayā
kandamadhye sthitā nāḍī suṣumṇeti prakīrtitā /
tiṣṭhanti paritaḥ sarvāścakre'sminnāḍīsañjñakāḥ
nāḍīnāmapi sarvāsāṃ mukhyāstvetāścaturdaśa /
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumṇā ca sarasvatī
vāruṇī caiva pūṣā ca hastijihvā yaśasvinī /
viśvodarā kuhūścaiva śaṅkhinī ca payasvinī
alambuṣā ca gāndhārī mukhyāścaitāścaturdaśa /
āsāṃ mukhyatamāstistrastisṛṣvekottamottamā
muktimārgeti sā proktā viśvadhāriṇī /
kandasya madhyame gārgi suṣumṇā supratiṣṭhitā
pṛṣṭhamadhye sthitā nāḍī sā hi mūrdhni vyavasthitā//
muktimārgaṃ suṣumṇā sā brahmarandhreti kīrtitā
avyaktā saiva vijñeyā sūkṣmā vaiṣṇavī smṛtā /
iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savye ca dakṣiṇe
iḍā tasyāḥ sthitā savye dakṣiṇe piṅgalā sthitā /
iḍāyāṃ piṅgalāyāṃ ca carataścandrabhāskarau
iḍāyāṃ candramā jñeyaḥ piṅgalāyāṃ raviḥ smṛtaḥ /
candrastāmasa ityuktaḥ sūryo rājasa ucyate
viṣabhāgo raverbhāgaḥ somabhāgo'mṛtaṃ smṛtam /
tāveva dhattaḥ sakalaṃ kālaṃ rātridivātmakam
bhoktrī suṣumṇā kālasya guhyametadudāhṛtam /
sarasvatī kuhūścaiva suṣumṇāpārśvayoḥ sthite
gāndhārī hastijihvā ca iḍāyāḥ pṛṣṭhapārśvayoḥ /
kuhośca hastijihvāyā madhye viśvodarā sthitā
yaśasvinyāḥ kuhormadhye vāruṇī ca pratiṣṭhitā /
pūṣāyāśca sarasvatyāḥ sthitā madhye payasvinī
gāndhāryāśca sarasvatyāḥsthitā madhye ca śaṅkhinī /
alambuṣā ca viprendre kandamadhyādadhaḥ sthitā
pūrvabhāge suṣumṇāyā āmeḍhrānte kuhūḥ sthitā /
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyā vāruṇī sarvagāminī
yaśasvinī ca yāmyasthā pādāṅkhaṣṭhāntamiṣyate /
piṅgalā cordhvagā yāmye nāsāntaṃ viddhi me priye
yāmye pūṣā ca netrāntaṃ piṅgalāyāstu pṛṣṭhataḥ /
payasvinī tathā gārgi yāmyakarṇāntamiṣyate
sarasvatī tathā cordhvamājihvāyāḥ pratiṣṭhitā /
āsavyakarṇādviprendre śaṅkhinī cordhvagā matā
gāndhārī savyanetrāntamiḍāyāḥ pṛṣṭhataḥ sthitā /
iḍā ca savyanāsāntaṃ savyabhāge vyavasthitā
hastijihvā tathā savyapādāṅguṣṭhāntamiṣyate /
viṣvodarā tu yā nāḍī tundamadhye vyavasthitā
alambuṣā mahābhāge pāyumūlādadhogatā /
etāstvanyāḥ samutpannāḥ śirāścānyāśca tāsvapi
yathāśvatthadale tadvadabjapatreṣu vā śirāḥ /
nāḍīṣvetāsu sarvāsu vijñātavyāstapodhane
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca /
nāgaḥ krūrmo'tha kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ
ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ /
eteṣu vāyavaḥ pañca mukhyāḥ prāṇādayaḥ smṛtāḥ
teṣu mukhyatamāvetau prāṇāpānau narottame /
prāṇa evaitayormukhyaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ sadā
āsyanāsikayormadhye hṛnmadhye nābhimadhyame /
prāṇālaya iti prāhuḥ pādāṅguṣṭe'pi kecana
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyāḥ parītaḥ prāṇasañjñakaḥ /
tiṣṭhanneteṣu sarveṣu prakāśayati dīpavat
apānanilayaṃ kecid gudameḍhrorujānuṣu /
udare vṛṣaṇe kaṭyāṃ jaṅghe nābhau vadanti hi
gudāgnyāgārayostiṣṭhanmadhye'pānaḥ prabhañjanaḥ /
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyāḥ prakāśayati dīpavat
vyānaḥ śrotrākṣimadhye ca kṛkaṭyāṃ gulphayorapi /
ghrāṇe gale sphijordeśe tiṣṭhatyatra na saṃśayaḥ
udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi /
samānaḥ sarvagātreṣu sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ
bhuktaṃ sarvarasaṃ gātre vyāpayanvahninā saha /
dvisaptatisahasreṣu nāḍīmārgeṣu sañcaret
samānavāyurevaikaḥ sāgnirvyāpya vyavasthitaḥ /
agnibhiḥ saha sarvatra sāṅgopāṅgakalevare
nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthyādiṣu saṃsthitāḥ /
tundasthe jalamannaṃ ca rasāni ca samīkṛtam
tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak /
punaragnau jalaṃ sthāpya tvannādīni jalopari
svayaṃ hyapānaṃ samprāpya tenaiva saha mārutaḥ /
pravāti jvalanaṃ tatra dehamadhyagataṃ punaḥ
vāyunā vātito vahnirapānena śanaiḥ śanaiḥ /
tadā jvalati viprendre svakule dehamadhyame
jvālābhirjvalanastatra prāṇena preritastataḥ /
jalamatyuṣṇamakarotkoṣṭamadhyagataṃ tadā
annaṃ vyañjanasaṃyuktaṃ jalopari samarpitam
tataḥ supakvamakarodvahniḥ santaptavāriṇā
svedamūtre jalaṃ syātāṃ vīryarūpaṃ raso bhavet /
pūrīṣamannaṃ syādgārgi prāṇaḥ kuryātpṛthakpṛthak
samānavāyunā sārdhaṃ rasaṃ sarvāsu nāḍīṣu /
vyāpayañcachvāsarūpeṇa dehe carati mārutaḥ
vyomarandhraiśca navabhiḥ viṇmūtrādivisarjanam
kurvanti vāyavaḥ sarve śarīreṣu nirantaram
niḥśvāsocchvāsakāsāśca prāṇakarmeti kīrtyate /
apānavāyoḥ karmaitadviṇmūtrādivisarjanam
hānopādānaceṣṭādi vyānakarmeti ceṣyate /
udānakarma tatproktaṃ dehasyonnayanādi yat
poṣaṇādi samānasya śarīre karma kīrtitam /
udgārādi guṇo yastu nāgakarmeti kīrtyate
nimīlanādi kūrmasya kṣutaṃ vai kṛkarasya ca /
devadattasya viprendre tandrīkarmeti kīrtitam
dhanañjayasya śophādi sarvaṃ karma prakīrtitam
jñātvaivaṃ nāḍīsaṃsthānaṃ vāyūnāṃ sthānakarmaṇī
vidhinoktena mārgeṇa nāḍīsaṃśodhanaṃ kuru
// iti śrīyogayājñavalkye caturtho'dhyāyaḥ //
// atha pañcamo'dhyāyaḥ //
gārgyuvāca -
bhagavanbrahmavicchreṣṭha sarvaśāstraviśārada /
kenopāyena śuddhāḥ syurnāḍyo me tvaṃ vada prabho
ityukto brahmavādinyā brahmavidbrāhmaṇastadā /
tāṃ samālokya kṛpayā nāḍīśuddhimabhāṣata
yājñavalkya uvāca -
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ kāmasaṅkalpavarjitaḥ /
yamaiśca niyamairyuktaḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ
kṛtavidyo jitakrodhaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ /
guruśuśrūṣaṇarataḥ pitṛmātṛparāyaṇaḥ
svāśramasthaḥ sadācāraḥ vidvadbhiśca suśikṣitaḥ /
tapovanaṃ susamprāpya phalamūlodakānvitam
tatra ramye śucau deśe brahmaghoṣasamanvite /
svadharmanirataiḥ śāntairbrahmavidbhiḥ samāvṛte
vāribhiśca susampūrṇe puṣpairnānāvidhairyute /
phalamūlaiśca sampūrṇe sarvakāmaphalaprade
devālaye vā nadyāṃ vā grāme vā nagare'thavā /
suśobhanaṃ maṭhaṃ kṛtvā sarvarakṣāsamanvitam
trikālasnānasaṃyuktaḥ svadharmanirataḥ sadā /
vedāntaśravaṇaṃ kurvaṃstasminyogaṃ samabhyaset
kecidvadanti munayastapaḥsvādhyāyasaṃyutāḥ /
svadharmaniratāḥ śāntāstantreṣu ca sadā ratāḥ
nirjane nilaye ramye vātātapavivarjite /
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ
mantrairnyastatanurdhīraḥ sitabhasmadharaḥ sadā /
mṛdvāsanopari kuśānsamāstīrya tato'jinam
vināyakaṃ susampūjya phalamūlodakādibhiḥ /
iṣṭadevaṃ guruṃ natvā tata āruhya cāsanam
prāṅmukhodaṅmukho vāpi jitāsanagataḥ svayam /
samagrīvaśiraḥkāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ
nāsāgradṛk sadā samyak savye nyasyetaraṃ karam /
nāsāgre śaśabhṛdbimbaṃ jyotsnājālavitānitam
saptamasya tu vargasya caturthaṃ bindusaṃyutam /
sravantamamṛtaṃ paśyannetrābhyāṃ susamāhitaḥ
iḍayā vāyumāropya pūrayitvodarasthitam /
tato'gniṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyañjvālāvalīyutam
rephaṃ ca bindusaṃyuktamagnimaṇḍalasaṃsthitam /
dhyāyanvirecayetpaścānmandaṃ piṅgalayā punaḥ
punaḥ piṅgalayāpūrya prāṇaṃ dakṣiṇataḥ sudhīḥ /
punarvirecayeddhīmāniḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ
tricaturvatsaraṃ vātha tricaturmāsameva vā /
ṣaṭkṛtva ācarennityaṃ rahasyevaṃ trisandhiṣu
nāḍīśuddhimavāpnoti pṛthak cihnopalakṣitām /
śarīralaghutā dīptirvahnerjaṭharavartinaḥ
nādābhivyaktirityete cihnaṃ tatsiddhisūcakam /
yāvadetāni sampaśyettāvadeva samācaret
// iti śrīyogayājñavalkye pañcamo'dhyāyaḥ //
// atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
prāṇāyāmamathādīnāṃ pravakṣyāmi vidhānataḥ /
samāhitamanāstvaṃ ca śaṛṇu gārgi varānane
prāṇāpānasamāyogaḥ ``prāṇāyāmaḥ
itīritaḥ /
``prāṇāyāmaḥ
iti prokto recakapūrakakumbhakaiḥ
varṇatrayātmakā hyete recakapūrakakumbhakāḥ /
sa eṣa praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmaśca tanmayaḥ
iḍayā vāyumāropya pūrayitvodarasthitam /
śanaiḥ ṣoḍaśabhirmātrairkāraṃ tatra saṃsmaret
dhārayetpūritaṃ paścāccatuḥṣaṣṭhyā tu mātrayā /
ukāramūrtimatrāpi saṃsmaranpraṇavaṃ japet
yāvadvā śakyate tāvaddhāraṇaṃ japasaṃyutam /
pūritaṃ recayet paścātprāṇaṃ bāhyānilānvitam
śanaiḥ piṅgalayā gārgi dvātriṃśanmātrayā punaḥ /
makāramūrtimatrāpi saṃsmaranpraṇavaṃ japet
prāṇāyāmo bhavedeṣaḥ punaścaivaṃ samabhyaset /
tataḥ piṅgalayāpūrya mātraiḥ ṣoḍaśabhistathā
ukāramūrtimatrāpi saṃsmaransusamāhitaḥ /
pūritaṃ dhārayetprāṇaṃ praṇavaṃ viṃśatidvayam
japedatra smaranmūrtiṃ makārākhyaṃ maheśvaram /
yāvadvā śakyate paścādrecayetiḍayānilam
evameva punaḥ kuryādiḍayāpūrya pūrvavat /
nāḍyā prāṇaṃ samāropya pūrayitvodarasthitam
praṇavena susaṃyuktāṃ vyāhṛtībhiśca saṃyutām /
gāyatrīṃ ca japedvipraḥ prāṇasamyamane trayaḥ
punaścaivaṃ tribhiḥ kuryātpunaścaiva trisandhiṣu /
yadvā samabhyasennityaṃ vaidikaṃ laukikaṃ tu vā
prāṇasaṃyamane vidvānjapettadviṃśatidvayam /
brāhmaṇaḥ śrutasampannaḥ svadharmanirataḥ sadā
sa vaidikaṃ japenmantraṃ laukikaṃ na kadācana /
kecidbhūtahitārthāya japamicchanti laukikam
dvijavatkṣātrasyoktaśca prāṇasaṃyamane japaḥ /
vaiśyānāṃ dharmayuktānāṃ strīśūdrāṇāṃ tapasvinām
prāṇasaṃyamane gārgi mantraṃ praṇavavarjitam /
namontaṃ śivamantraṃ vā vaiṣṇavaṃ veṣyate budhaiḥ
yadvā samabhyasecchūdro laukikaṃ vidhipūrvakam /
prāṇasaṃyamane strī ca japettadviṃśatidvayam
na vaidikaṃ japecchūdraḥ striyaśca na kadācana /
svāśramasthasya vaiśyasya kecidicchanti vaidikam
sandhyayorubhayornityaṃ gāyatryā praṇavena vā /
prāṇasaṃyamanaṃ kuryāt brāhmaṇo vedapāragaḥ
nityameva prakurvīta prāṇāyāmāṃstu ṣoḍaśa /
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ
ṛtutrayātpunantyenaṃ janmāntarakṛtādaghāt /
vatsarādbrahmahā śuddhyettasmānnityaṃ samabhyaset
yogābhyāsaratāstvevaṃ svadharmaniratāśca ye /
prāṇasaṃyamanenaiva sarve muktā bhavanti hi
bāhyādāpūraṇaṃ vāyorudare pūrako hi saḥ /
sampūrṇakumbhavadvāyordhāraṇaṃ kumbhako bhavet
bahiryadrecanaṃ vāyorudarādrecakaḥ smṛtaḥ /
prasvedajanako yastu prāṇāyāmeṣu so'dhamaḥ
kampako madhyamaḥ prokta utthānaścottamo bhavet /
pūrvaṃ pūrvaṃ prakurvīta yāvaduttamasambhavaḥ
sambhavatyuttame gārgi prāṇāyāme sukhī bhavet /
prāṇo layati tenaiva dehasyāntastato'dhikaḥ
dehaścottiṣṭhate tena kṛtāsanaparigrahā /
niḥrśvāsocchvāsakau tasya na vidyete kathañcana
dehe yadyapi tau syātāṃ svābhāvikaguṇāvubhau//
tathāpi naśyatastena prāṇāyāmottamena hi
tayornāśe samarthaḥ syātkartuṃ kevalakumbhakam /
recakaṃ pūrakaṃ mukttvā sukhaṃ yadvāyudhāraṇam
prāṇāyāmo'yamityuktaḥ sa vai kevalakumbhakaḥ /
recya cāpūrya yaḥ kuryātsa vai sahitakumbhakaḥ
sahitaṃ kevalaṃ cātha kumbhakaṃ nityamabhyaset /
yāvankevalasiddhiḥ syāttāvatsahitamabhyaset
kevale kumbhake siddhe recapūraṇavarjite /
na tasya durlabhaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate
manojavatvaṃ labhate palitādi ca naśyati /
mukterayaṃ mahāmārgo makarākhyāntarātmanaḥ
nādaṃ cotpādayatyeṣaḥ kumbhakaḥ prāṇasaṃyamaḥ /
prāṇasaṃyamanaṃ nāma dehe prāṇasya dhāraṇam
eṣaḥ prāṇajayopāyaḥ sarvamṛtyūpaghātakaḥ /
kiñcitprāṇajayopāyaṃ tava vakṣyāmi tattvataḥ
bāhyātprāṇaṃ samākṛṣya pūrayitvodarasthitam /
nābhimadhye ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnataḥ
dhārayenmanasā prāṇaṃ sandhyākāleṣu sarvadā /
sarvarogavinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ
nāsāgre dhāraṇaṃ gārgi vāyorvijayakāraṇam /
sarvarogavināśaḥ syānnābhimadhye ca dhāraṇāt
śarīraṃ laghutāṃ yāti pādāṅguṣṭhe ca dhāraṇāt /
rasanāvāyumākṛṣya yaḥpibetsatataṃ naraḥ
śramadāhau na tasyāstāṃ naśyanti vyādhayastathā//
sandhyayorbrāhmakāle vā vāyumākṛṣya yaḥ pibet
trimāsāttasya kalyāṇi jagyate vāksarasvatī /
ṣaṇmāsābhyāsayogena mahārogaiḥ prabhucyate
ātmanyātmānamāropya kuṇḍalyāṃ yastu dhārayet /
kṣayarogādayastasya naśyantītyapare viduḥ
jihvayā vāyumānīya jihvāmūle nirodhayan /
yaḥ pibedamṛtaṃ vidvānsakalaṃ bhadramaśnute
ātmanyātmānamiḍayā samānīya bhruvo'ntare / (bhruvo'ntarāt)
pibedyastridaśāhāraṃ vyādhibhiḥ sa vimucyate
nāḍībhyāṃ vāyumāropya nābhau vā tundapārśvayoḥ /
ghaṭikaikāṃ vahedyastu vyādhibhiḥ so'bhimucyate
māsamekaṃ trisandhyāyāṃ jihvayāropya mārutam /
pibedyastridaśāhāraṃ dhārayettundamadhyame
gulmāṣṭhīlā plīhā cānye tridroṣajanitāstathā /
tundamadhyagatā rogāḥ sarve naśyanti tasya vai
jvarāḥ sarve vinaśyanti viṣāṇi vividhāni ca /
bahunoktena kiṃ gārgi palitādi ca naśyati
evaṃ vāyujayopāyaḥ prāṇasya tu varānane /
śakyamāsanamāsthāya samāhitamanāstathā
karaṇāni vaśīkṛtya viṣayebhyo balātsudhīḥ / (viṣayebhyaḥ)
apānamūrdhvamākṛṣya praṇavena samāhitaḥ
hastābhyāṃ bandhayetsamyakkarṇādi karaṇāni ca /
aṅguṣṭābhyāmume śrotre tarjanībhyāṃ ca cakṣuṣī
nāsāpuṭau madhyamābhyāṃ pracchādya karaṇāni vai /
ānandānubhavaṃ yāvattāvanmūrddhani dhārayet
prāṇaḥ prayātyanenaiva tatastvāyurvighātakṛt /
brahmarandhre suṣumṇāyāṃ mṛṇālāntarasūtravat
nādotpattistvanenaiva śuddhasphaṭikasannibhā /
āmūrdhno vartate nādo vīṇādaṇḍavadutthitaḥ
śaṅkhadhvaninibhastvādau madhye meghadhvaniryathā /
vyomarandhragate nāde giriprasravaṇaṃ yathā
vyomarandhragate vāyau citte cātmani saṃsthite /
tadānandī bhaveddehī vāyustena jito bhavet
yoginastvapare hyatra vadanti samacetasaḥ /
prāṇāyāmaparāḥ pūtā recapūraṇavarjitāḥ
dakṣiṇetaragulphena sīvanīṃ pīḍayetśirām
adhastāddaṇḍayo sūkṣmāṃ savyopari ca dakṣiṇam
(daṇḍavatsūkṣmāṃ)
jaṅghorvorantaraṃ gārgi niśchidraṃ bandhayetdṛḍham /
samagrīvaśiraskandhaḥ samapṛṣṭhaḥ samodaraḥ
netrābhyāṃ dakṣiṇaṃ gulphaṃ lokayannuparisthitam /
dhārayanmanasā sārdhaṃ vyāharanpraṇavākṣaram
āsane nānyadhīrāste dvijo rahasi nityaśaḥ /
kṣatriyaśca varārohe vyāharanpraṇavākṣaram
āsane nānyadhīraste rahasyeva jitendriyaḥ /
vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaścānye yogābhyāsaratāḥ narāḥ
śaivaṃ vā vaiṣṇavaṃ vātha vyāharannanyameva vā /
āsane nānyadhīraste dīpaṃ haste vilokayan
āyurvighātakṛtprāṇastvanenāgnikulaṃ gataḥ /
dhūmadhvajajayaṃ yāvannānyadhīrevamabhyaset
dhāraṇaṃ kurvatastasya śaktiṃ syādiṣṭabhojane /
dehaśca laghutāṃ yāti jaṭharāgniśca vardhate
dṛṣṭacihnastatastasmānmanasāropya mārutam /
mantramuccārayandīrghaṃ nābhimadhye nirodhayet
yāvanmanolayatyasminnābhau savitṛmaṇḍale /
tāvatsamabhyasedvidvānniyato niyatāsanaḥ
etena nābhimadhyasthadhāraṇenaiva mārutaḥ /
kuṇḍalīṃ yāti vahniśca dahatyatra na saṃśayaḥ
santaptā vahninā tatra vāyunā cālitā svayam /
prasārya phaṇabhṛdbhogaṃ prabodhaṃ yāti sā tadā
prabuddhe saṃsaratyasminnābhimūle tu cakriṇi /
brahmarandhrī suṣumṇāyāṃ prayāti prāṇasañjñakaḥ
samprāpte mārute tasminsuṣumṇāyāṃ varānane /
mantramuccārya manasā hṛnmadhye dhārayetpunaḥ
hṛdayātkaṇṭhakūpe ca bhruvormadhye ca dhārayet /
tasmādāropya manasā sāgniṃ prāṇamananyadhīḥ
dhārayedvyomni viprendre vyāharanpraṇavākṣaram /
vāyunā pūrite vyomni sāṅgopāṅge kalevare
tadātmā rājate tatra yathā vyomni vikartanaḥ / (bhajate)
śarīraṃ visisṛkṣuścedevaṃ samyak samācaran
ekākṣaraṃ paraṃ brahma dhyāyanpraṇavamīśvaram /
sambhidya manasā mūrdhni brahmarandhraṃ savāyunā
prāṇamunmocayetpaścānmahāprāṇe khamadhyame//
dehātīte jagatprāṇe śūnye nitye dhruve pade
ākāśe paramānande svātmānaṃ yojayeddhiyā /
brahmaivāsau bhavedgārgi na punarjanmabhāgbhavet
tasmāttvaṃ ca varārohe nityaṃ karma samācāra /
sandhyākāleṣu vā nityaṃ prāṇasaṃyamanaṃ kuru
prāṇāyāmaparāḥ sarve prāṇāyāmaparāyaṇāḥ /
prāṇāyāmaviśuddhā ye te yānti paramāṃ gatim
prāṇāyāmādṛte nānyattārakaṃ narakādami /
saṃsārārṇavamagnānāṃ tārakaḥ prāṇasaṃyamaḥ
tasmāt tvaṃ vidhimārgeṇa nityaṃ karma samācara /
vidhinoktena mārgeṇa prāṇasaṃyamanaṃ kuru
nāsāgre dṛk sadā samyak savye nyasyetaraṃ karam /
nāsāgre śaśabhṛdbimbe jyotsnājālavitānake
ambomā sahitaṃ śubhraṃ somasūryāgnilocanam /
pañcavakraṃ mahādevaṃ candraśekharamīśvaram
nandivāhanasaṃyuktaṃ sarvadevasamanvitam /
prasannaṃ sarvavaradaṃ dhyāyetsarvāyudhaṃ śivam
yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ /
akāramūrtireteṣāṃ raktāṅgī haṃsavāhinī
daṇḍahastā satī vālā gāyatrītyavadhāryatām /
ukāramūrtireteṣāṃ kṛṣṇāṅgī vṛṣavāhanī
cakrahastā satī caiva sāvitrītyavadhāryatām /
makāramūrtireteṣāṃ śvetāṅgī tārkṣyavāhinī
śūlānandamayī vṛddhā sarasvatyavadhāryatām /
māheśvarīti sā prājñaiḥ paścimā parikīrtitā
sṛṣṭisthityantakālādyā makāro'pyantakātmakaḥ /
akṣaratrayamevaitatkāraṇatrayamiṣyate
trayāṇāṃ kāraṇaṃ brahma sadrūpaṃ sarvakāraṇam /
ekākṣaraṃ paraṃ jyotistamāhuḥ praṇavaṃ budhāḥ
evaṃ jñātvā vidhānena praṇavena samanvitam /
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādrecapūrakakumbhakaiḥ
// iti śrīyogayājñavalkye ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
// atha saptamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
uktānyetāni catvāri yogāṅgāni dvijottame /
pratyāhārādi catvāri śaṛṇuṣvābhyantarāṇi ca
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ /
balādāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ sa ucyate
yadyatpaśyasi tatsarvaṃ paśyedātmavadātmani /
pratyāhāraḥ sa ca prokto yogavidbhirmahātmabhiḥ
karmāṇi yāni nityāni vihitāni śarīriṇām /
teṣāmātmanyanuṣṭhānaṃ manasā yadbahirvinā
pratyāhāro bhavetso'pi yogasādhanamuttamam /
pratyāhāraḥ praśasto'yaṃ sevito yogibhiḥ sadā
aṣṭādaśasu yadvāyormarmasthāneṣu dhāraṇam /
sthānātsthānātsamākṛṣya pratyāhāro nigadyate
aśvinau ca tathā brūtāṃ gārgi devabhiṣagvarau /
marmasthānāni siddhyarthaṃ śarīre yogamokṣayoḥ
tāni sarvāṇi vakṣyāmi yathāvacchuṇu suvrate /
pādāṅguṣṭhau ca gulphau ca jaṅghāmadhye tathaiva ca
cityormūlaṃ ca jānvośca madhye corudvayasya ca /
pāyumūlaṃ tataḥ paścāddehamadhyaṃ ca meḍhrakam
nābhiśca hṛdayaṃ gārgi kaṇṭhakūpastathaiva ca /
tālumūlaṃ ca nāsāyā mūlaṃ cākṣṇośca maṇḍale
bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca mūrdhā ca munisattame /
marmasthānāni caitāni mānaṃ teṣāṃ pṛthak śaṛṇu
pādānmānaṃ tu gulphasya sārdhāṅgulacatuṣṭayam /
gulphājjaṅghasya madhyaṃ tu vijñeyaṃ taddaśāṅgulam
jaṅghamadhyāccityormūlaṃ yattadekādaśāṅgulam
cityormūlādvarārohe jānuḥ syādaṅgulidvayam
jānvornavāṅgulaṃ prāhurūrumadhyaṃ munīśvarāḥ /
ūrumadhyāttathā gārgi pāyumūlaṃ navāṅgulam
dehamadhyaṃ tathā pāyormūlādardhāṅguladvayam /
dehamadhyāttathā meḍhra tadvatsārdhāṅguladvayam
meḍhrānnabhiśca vijñeyā gārgi sārdhadaśāṅgulam /
caturdaśāṅgulaṃ nābherhṛnmadhyaṃ ca varānane
ṣaḍaṅgulaṃ tu hṛnmadhyātkaṇṭhakūpaṃ tathaiva ca /
kaṇṭhakūpācca jihvāyā mūlaṃ syāccaturaṅgulam
nāsāmūlaṃ tu jihvāyā mūlācca caturaṅgulam /
netrasthānaṃ tu tanmūlādardhāṅgulamitīṣyate
tasmādardhāṅgulaṃ viddhi bhruvorantaramātmanaḥ /
lalāṭākhyaṃ bhruvormadhyādūrdhvaṃ syādaṅguladvayam
lalāṭādvyomasañjñaṃ syādaṅgulitrayameva hi /
sthāneṣu eteṣu manasā vāyumāropya dhārayet
sthānātsthānātsamākṛṣya pratyāhāraṃ prakurvataḥ /
sarve rogā vinaśyanti yogāḥ sidhyanti tasya vai
vadanti yoginaḥ kecidyogeṣu kuśalā narāḥ /
pratyāhāraṃ varārohe śaṛṇu tvaṃ tadvadāmyaham
sampūrṇakumbhavadvāyumaṅguṣṭhānmūrdhamadhyataḥ /
dhārayedanilaṃ buddhyā prāṇāyāmapracoditaḥ
vyomarandhrātsamākṛṣya lalāṭe dhārayetpunaḥ /
lalāṭādvāumākṛṣya bhruvormadhye nirodhayet
bhruvormadhyātsamākṛṣya netramadhye nirodhayet /
netrātprāṇaṃ samākṛṣya nāsāmūle nirodhayet
nāsāmūlāttu jihvāyā mūle prāṇaṃ nirodhayet /
jihvāmūlātsamākṛṣya kaṇṭhamūle nirodhayet
kaṇṭhamūlāttu hṛnmadhye hṛdayāt nābhimadhyame /
nābhimadhyātpunarmeḍhre meḍhrādvahnyālaye tataḥ
dehamadhyādgude gārgi gudādevorumūlake /
ūrumūlāttayormadhye tasmājjānvornirodhayet
citimūle tatastasmājjaṅghayormadhyame tathā /
jaṅghāmadhyātsamākṛṣya vāyuṃ gulphe nirodhayet
gulphādaṅguṣṭhayorgārgi pādayostannirodhayet//
sthānātsthānātsamākṛṣya yastvevaṃ dhārayet sudhīḥ
sarvapāpaviśuddhātmā jīvedācandratārakam /
etattu yogasiddhyarthamagastyenāpi kīrtitam
pratyāhāreṣu sarveṣu praśastamiti yogibhiḥ /
nāḍībhyāṃ vāyumāpūrya kuṇḍalyāḥ pārśvayoḥ kṣipet
dhārayedyugapatso'pi bhavarogādvimucyate /
pūrvavadvāyumāropya hṛdayavyomni dhārayet
so'pi yāti varārohe paramātmapadaṃ naraḥ /
vyādhayaḥ kiṃ punastasya bāhyābhyantaravartinaḥ
nāsābhyāṃ vāyumāropya pūrayitvodarasthitam /
bhruvormadhyādṛśoḥ paścātsamāropya samāhitaḥ
dhārayetkṣaṇamātraṃ vā so'pi yāti parāṃ gatim /
kiṃ punarbahunoktena nityaṃ karma samācaran
ātmanaḥ prāṇamāropya bhruvormadhye suṣumṇayā /
yāvanmanolayatyasminstāvatsaṃyamanaṃ kuru
// iti śrīyogayājñavalkye saptamo'dhyāyaḥ //
// atha aṣṭamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
athedānīṃ pravakṣyāmi dhāraṇā pañca tattvataḥ /
samāhitamanāstvaṃ ca śaṛṇu gārgi tapodhane
yamādiguṇayuktasya manasaḥ sthitirātmani /
dhāraṇetyucyate sadbhiḥ śāstratātparyavedibhiḥ
asminbrahmapure gārgi yadidaṃ hṛdayāmbujam /
tasminnevāntarākāśe yadbāhyākāśadhāraṇam
eṣā ca dhāraṇetyuktā yogaśāstraviśāradaiḥ /
tāntrikairyogaśāstrajñairvidvadbhiśca suśikṣitaiḥ
dhāraṇāḥ pañcadhā proktāstāśca sarvāḥ pṛthak śaṛṇu//
bhūmirāpastathā tejo vāyurākāśameva ca
eteṣu pañcadevānāṃ dhāraṇaṃ pañcadhocyate /
pādādijānuparyantaṃ pṛthivīsthānamucyate
ājānoḥ pāyuparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam /
āpāyorhṛdayāntaṃ yadvahnisthānaṃ taducyate
āhṛnmadhyādbhruvormadhyaṃ yāvadvāyukulaṃ smṛtam /
ābhrūmadhyāttu mūrdhāntamākāśamiti cocyate
atra kecidvadantyanye yogapaṇḍitamāninaḥ /
ājānornābhiparyantamapāṃsthānamiti dvijāḥ
nābhimadhyādgalāntaṃ yadvahnisthānaṃ taducyate /
āgalāttu lalāṭāntaṃ vāyusthānamitīritam
lalāṭādrandhraparyantamākāśasthānamucyate//
ayuktametadityuktaṃ śāstratātparyavedibhiḥ
yadi syājjvalanasthānaṃ dehamadhye varānane /
ayuktā kāraṇe vahnau kāryarūpasya saṃsthitiḥ
kāryakāraṇasaṃyoge kāryahāniḥ kathaṃ bhavet /
dṛṣṭaṃ tatkāryarūpeṣu mṛdātmakaghaṭādiṣu
pṛthivyāṃ dhārayedgārgi brahmāṇaṃ parameṣṭhinam /
viṣṇumapsvanale rudramīśvaraṃ vāyumaṇḍale
sadāśivaṃ tathā vyomni dhārayetsusamāhitaḥ /
pṛthivyāṃ vāyumāsthāya lakāreṇa samanvitam
dhyāyan caturbhujākāraṃ brahmāṇaṃ sṛṣṭikāraṇam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ pṛthivījayamāpnuyāt
vāruṇe vāyumāropya vakāreṇa samanvitam /
smarannārāyaṇaṃ saumyaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ sarvarogaiḥ pramucyate
vahau cānilamāropya rephākṣarasamanvitam /
tryakṣaṃ varapradaṃ rudraṃ taruṇādityasannibham
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ suprasannamanusmaran /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ vahnināsau na dahyate
mārutaṃ mārutasthāne yakāreṇa samanvitam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ vāyuvadvyomago bhavet
ākāśe vāyumāropya hakāropari śakaram /
bindurūpaṃ mahādevaṃ vyomākāraṃ sadāśivam
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ bālendughṛtamaulinam /
pañcavaktrayutaṃ saumyaṃ daśabāhuṃ trilocanam
sarvāyudhodyatakaraṃ sarvābharaṇabhūṣitam /
umārdhadehaṃ varadaṃ sarvakāraṇakāraṇam
manasā cintayanattu muhūrtamapi dhārayet /
sa eva mukta ityuktastāntrikeṣu suśikṣitaiḥ
etaduktaṃ bhavatyatra gārgi brahmavidāṃ vare /
brahmādikāryarūpāṇi sve sve samhṛtya kāraṇe
tasminsadāśive prāṇaṃ cittaṃ cānīya kāraṇe /
yuktacittastadātmānaṃ yojayetparameśvare
asminnarthe vadantyanye yogino vrahmavidvarāḥ /
praṇavenaiva kāryāṇi sve sve saṃhṛtya kāraṇe
praṇavasya tu nādānte paramānandavigraham /
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam
cetasā samprapaśyanti santaḥ saṃsārabheṣajaṃ
tvaṃ tasmāt praṇavenaiva prāṇāyāmaistribhistribhiḥ
brahmādi kāryarūpāṇi sve sve samhṛtya kāraṇe /
viśuddhacetasā paśya nādānte parameśvaram
asminnarthe vadantyanye yogino brahmavidvarāḥ /
bhiṣagvarā varārohe yogeṣu pariniṣṭhitāḥ
śarīraṃ tāvadevaṃ tu pañcabhūtātmakaṃ khalu /
tadetattu varārohe vātapittakaphātmakam
vātātmakānāṃ sarveṣāṃ yogeṣvabhiratātmanām /
prāṇasaṃyamanenaiva śoṣaṃ yāti kalevaram
pittātmakānāṃ tvacirānna śuṣyati kalevaram /
kaphātmakānāṃ kāyaśca sampūrṇastvacirādbhavet
dhāraṇaṃ kurvatastvāgnau sarve naśyanti vātajāḥ /
pārthivāṃśe jalāṃśe ca dhāraṇaṃ kurvataḥ sadā
naśyanti śleṣmajā rogā vātajāścācirāttathā /
vyomāṃśe mārutāṃśe ca dhāraṇaṃ kurvataḥ sadā
tridoṣajanitā rogā vinaśyanti na saṃśayaḥ /
asminnarthe tathā brūtāmaśvinau ca bhiṣagvarau
prāṇasaṃyamanenaiva tridoṣaśamanaṃ nṛṇām /
tasmāttvaṃ ca varārohe nityaṃ karma samācara
yamādibhiśca samyuktā vidhivaddhāraṇāṃ kuru
// iti śrīyogayājñavalkye aṣṭamo'dhyāyaḥ //
// atha navamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
atha dhyānaṃ pravakṣyāmi śaṛṇu gārgi varānane /
dhyānameva hi jantūnāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
dhyānamātmasvarūpasya vedanaṃ manasā khalu /
saguṇaṃ nirguṇaṃ tacca saguṇaṃ bahuśaḥ smṛtam
pañcottamāni teṣvāhurvaidikāni dvijottamāḥ /
trīṇi mukhyatamānyeṣāmekameva hi nirguṇam
marmasthānāni nāḍīnāṃ saṃsthānaṃ ca pṛthakpṛthak /
vāyūnāṃ sthānakarmāṇi jñātvā kurvātmavedanam
ekaṃ jyotirmayaṃ śuddhaṃ sarvagaṃ vyomavaludam /
avyaktamacalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam
sthūlaṃ sūkṣmamanākāramasaṃspṛśyamacākṣuṣam /
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanaupamam
ānandamajaraṃ nityaṃ sadasatsarvakāraṇam /
sarvādhāraṃ jagadrūpamamūrtamajamavyayam
adṛśyaṃ dṛśyamantaḥsthaṃ bahirsthaṃ sarvatomukham /
sarvadṛksarvataḥpādaṃ sarvaspṛk sarvataḥśiraḥ
brahma brahmamayo'haṃ syāmiti yadvedanaṃ bhavet//
tadetannirguṇaṃ dhyānamiti brahmavido viduḥ
athavā paramātmānaṃ paramānandavigraham /
gurūpadeśādvijñāya puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam
brahma brahmapure cāsmindaharāmbujamadhyame//
abhyāsātsamprapaśyanti santaṃ saṃsārabheṣajam
hrṛtpadme'ṣṭadalopete kandamadhyātsamutthite /
dvādaśāṅgulanāle'smiścaturaṅgulamunmukhe
prāṇāyāmairvikāsite kesarānvitakarṇike /
vāsudevaṃ jagannāthaṃ nārāyaṇamajaṃ harim
caturbhujamudārāṅgaṃ śaṅkhacakragadādharam /
kirīṭakeyūradharaṃ padmapatranibhekṣaṇam
śrīvatsavakṣasaṃ viṣṇuṃ pūrṇacandranibhānanam /
padmodaradalābhoṣṭhaṃ suprasannaṃ śucismitam
śuddhasphaṭikasaṅakāśaṃ pītavāsasamacyutam /
padmacchavipadadvandvaṃ paramātmānamavyayam
prabhābhirbhāsayadrūpaṃ paritaḥ puruṣottamam /
manasālokya deveśaṃ sarvabhūtahṛdi sthitam
so'hamātmeti vijñānaṃ saguṇaṃ dhyānamucyate /
hṛtsaroruhamadhye'sminprakṛtyātmakakarṇike
aṣṭaiśvaryadalopete vidyākesarasaṃyute /
jñānanāle bṛhatkande prāṇāyāmaprabodhite
viśvārciṣaṃ mahāvahniṃ jvalantaṃ viśvatomukham /
vaiśvānaraṃ jagadyoniṃ śikhātanvinamīśvaram
tāpayantaṃ svakaṃ dehamāpādatalamastakam /
nirvātadīpavattasmindīpitaṃ havyavāhanam
dṛṣṭvā tasya śikhāmadhye paramātmānamakṣaram /
nīlatoyadamadhyasthavidyullekheva bhāsvaram
nīvāraśūkavadrūpaṃ pītābhaṃ sarvakāraṇam /
jñātvā vaiśvānaraṃ devaṃ so'hamātmeti yā matiḥ
saguṇeṣūttamaṃ hyetaddhyānaṃ yogavido viduḥ /
vaiśvānaratvaṃ samprāpya muktiṃ tenaiva gacchati
athavā maṇḍale paśyedādityasya mahādyuteḥ /
ātmānaṃ sarvajagataḥ puruṣaṃ hemarūpiṇam
hiraṇyaśmaśrukeśaṃ ca hiraṇyamayanakhaṃ harim /
kanakāmbujavadvaktraṃ sṛṣṭhisthityantakāraṇam
padmāsanasthitaṃ saumyaṃ prabuddhābjanibhānanam /
padmodaradalābhākṣaṃ sarvalokābhayapradam
jānantaṃ sarvadā sarvamunnayantaṃ ca dhārmikān /
bhāsayantaṃ jagatsarvaṃ dṛṣṭvā lokaikasākṣiṇam
so'hamasmīti yā buddhiḥ sa ca dhyāneṣu śasyate /
eṣa eva tu mokṣasya mahāmārgastapodhane
dhyānenānena saureṇa muktiṃ yāsyanti sūrayaḥ /
bhrūvormadhye'ntarātmānaṃ bhārūpaṃ sarvakāraṇam
sthāṇuvanmūrdhaparyantaṃ madhyadehātmasamutthitam /
jagatkāraṇamavyaktaṃ jvalantamamitaujasam
manasālokya so'haṃ syāmityetadhyānamuttamam /
athavā baddhaparyaṅke śitilīkṛtavigrahe
śiva eva svayaṃ bhūtvā nāsāgrāropitekṣaṇaḥ /
nirvikāraṃ paraṃ śāntaṃ paramātmānamīśvaram
bhārūpamamṛtaṃ dhyāyedbhruvormadhye varānane /
so'hameveti yā buddhiḥ sā ca dhyāneṣu śasyate
athavāṣṭadalopete karṇikākesarānvite /
unnidrahṛdayāmbhoje somamaṇḍalamadhyame
svātmānamarbhakākaraṃ bhoktṛrūpiṇamavyayam /
sudhārasaṃ vimuñcadbhiḥ śaśiraśmibhirāvṛtam
ṣoḍaśacchadasaṃyuktāśiraḥ padmādadhomukhāt /
nirgatāmṛtadhārābhiḥ sahasrābhiḥ samantataḥ
plāvitaṃ puruṣaṃ tatra cintayitvā samāhitaḥ /
tenāmṛtarasenaiva sāṅgopāṅgakalevare
ahameva paraṃ brahma paramātmāhamavyayaḥ /
evaṃ yadvedanaṃ tacca saguṇaṃ dhyānamucyate
evaṃ dhyānāmṛtaṃ kurvan ṣaṇmāsānmṛtyujidbhavet /
vatsarānmukta eva syājjīvanneva na saṃśayaḥ
jīvanmuktasya na kvāpi duḥkhāvāptiḥ kathañcana /
kiṃ punarnityamuktasya muktireva hi durlabhā
tasmāttvaṃ ca varārohe phalaṃ tyaktveva nityaśaḥ /
vidhivatkarma kurvāṇā dhyānameva sadā kuru
anyānapi bahūnyāhurdhyānāni munisattamāḥ /
mukhyānyuktāni caitebhyo jaghanyānītarāṇi tu
saguṇaṃ guṇahīnaṃ vā vijñāyātmānamātmani /
santaḥ samādhiṃ kurvanti tvamapyevaṃ sadā kuru
// iti śrīyogayājñavalkye navamo'dhyāyaḥ //
// atha daśamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
samādhimadhunā vakṣye bhavapāśavināśanam /
bhavapāśanibaddhasya yathāvacchrotumarhasi
samādhiḥ samatāvasthā jīvātmaparamātmanoḥ /
brahmaṇyeva sthitiryā sā samādhiḥ pratyagātmanaḥ
dhyāyedyathā yathātmānaṃ tatsamādhistathā tathā /
dhyāyaivātmani saṃsthāpyo nānyathātmā yathā bhavet
evameva tu sarvatra yatprapannastu yo naraḥ /
tadātmā so'pi tatraiva samādhiṃ samavāpnuyāt
sāritpatau niviṣṭāmbu yathābhinnatayānviyāt /
tathātmābhinna evātra samādhiṃ samavāpnuyāt
etaduktaṃ bhavatyatra gārgi brahmavidāṃ vare /
karmaiva vidhivatkurvankāmasaṅkalpavarjitam
vedānteṣvarthaśāstreṣu suśikṣitamanāḥ sadā /
guruṇā tūpadiṣṭārthaṃ yuktyupetaṃ varānane
vidvadbhirdharmaśāstrajñairvicārya ca punaḥ punaḥ /
tasmin suniścitārtheṣu suśikṣitamanāḥ sadā
yogamevābhyasennityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ /
tatastvābhyantaraiscihnairbāhyairvā kālasūcakaiḥ
viniścityātmanaḥ kālamanyairvā paramārthavit /
nirbhayaḥ suprasannātmā martyastu vijitendriyaḥ
svakarmanirataḥ śāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ /
pradāya vidyāṃ putrasya mantraṃ ca vidhipūrvakam
saṃskāramātmanaḥ sarvamupadiśya tadānaghe /
puṇyakṣetre śucau deśe vidvadbhiśca samāvṛte
bhūmau kuśānsamāstīrya kṛṣṇājinamathāpi vā /
tasminsubaddhaparyaṅko mantrairbaddhakalevaraḥ
āsane nānyadhīrāste prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ /
navadvārāṇi saṃyamya gārgyasminbrahmaṇaḥ pure
unnidrahṛdayāmbhoje prāṇāyāmaiḥ prabodhite /
vyomni tasminprabhārūpe svarūpe sarvakāraṇe
manovṛttiṃ susaṃyamya paramātmani paṇḍitaḥ /
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇaṃ bhruvormadhye'thavānadhe
kāraṇe paramānande āsthito yogadhāraṇām /
omityekākṣaraṃ buddhyā vyāharansusamāhitaḥ
śarīraṃ santyajedvidvānātmaivābhūnnarottamaḥ /
yasminsamabhyasedvidvānyogenaivātmadarśanam
tadeva saṃsmarañcidvāṃstyajedante kalevaram /
yaṃ yaṃ samyaksmaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram
taṃ tamevaityasau bhāvamiti yogavido viduḥ /
tvaṃ caivaṃ yogamāsthāya dhyāyansvātmānamātmani
svadharmaniratā śāntā tyajānte dehamātmanaḥ /
jñānenaiva sahaitena nityakarmāṇi kurvataḥ
nivṛttaphalasaṅgasya muktirgārgi kare sthitā /
yaduktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ karmayogasamuccayam
tadetatkīrtitaṃ sarvaṃ sāṅgopāṅgaṃ vidhānataḥ /
tvaṃ caiva yogamabhyasya yamādyaṣṭāṅgasaṃyutam
nirvāṇaṃ padamāsādya prapañcaṃ samparityaja /
// iti śrīyogayājñavalkye daśamo'dhyāyaḥ //
// atha ekādaśo'dhyāyaḥ //
ityevamuktā muninā yājñavalkyena dhīmatā /
ṛṣimadhye varārohā vākyametadabhāṣata
gārgyuvāca -
yogayukto naraḥ svāminsandhyayorvāthavā sadā /
vaidhaṃ karma kathaṃ kuryānniṣkṛtiḥ kā tvakurvataḥ
ityukto brahmavādinyā brahmavidbrāhmaṇastadā /
tāṃ samālokya bhagavānidamāha narottamaḥ
yājñavalkya uvāca -
yogayuktamanuṣyasya sandhyayorvāthavā niśi /
yatkartavyaṃ varārohe yogena khalu tatkṛtam
ātmāgnihotravahnau tu prāṇāyāmairvivardhite /
viśuddhacittahaviṣā vidhyuktaṃ karma juhvataḥ
niṣkṛtistasya kiṃ bāle kṛtakṛtyastadā khalu /
viyoge sati samprāpte jīvātmaparamātmanoḥ
vidhyuktaṃ karma kartavyaṃ brahmavidbhiśca nityaśaḥ /
viyogakāle yogī ca duḥkhamityeva yastyajet
karmāṇi tasya nilayaḥ nirayaḥ parikīrtitaḥ /
na dehināṃ yataḥ śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ
tasmādāmaraṇādvaidhaṃ kartavyaṃ yogibhiḥ sadā /
tvaṃ caiva mātyayā gārgi vaidhaṃ karma samācara
yogena paramātmānaṃ yajaṃstyaja kalevaram /
ityevamuktvā bhagavān yājñavalkyastaponidhiḥ
ṛṣīnālokya netrābhyāṃ vākyametadabhāṣata /
sandhyāmupāsya vidhivatpaścimāṃ susamāhitāḥ
gacchantu sāmprataṃ sarve ṛṣayaḥ svāśramaṃ prati /
ityevamuktā muninā munayaḥ saṃśritavratāḥ
viśvāmitro vasiṣṭhaśca gautamaścāṅgirāstathā /
agastyo nāradaścaiva vālmīkirbādarāyaṇaḥ
paiṅgirdīrghatamā vyāsaḥ śaunakaśca tapodhanaḥ /
bhārgavaḥ kāśyapaścaiva bharadvājastathaiva ca
tapasvinastathā cānye vedavedāṅgavedinaḥ /
yājñavalkyaṃ susampūjya gīrbhirāśīrmiṃruttamaiḥ
te yānti munayaḥ sarve svāśrameṣu yathāgatam /
gateṣu svāśrameṣveṣu tāpaseṣu tapodhanā
praṇamya daṇḍavadbhūmau vākyametadabhāṣata /
gārgyuvāca -
bhagavansarvaśāstrajña sarvabhūtahite rata
bhavamokṣāya yogīndra bhavadbhirbhāṣitaṃ tu yat /
yamādyaṣṭāṅgasahito yogo muktestu sādhanam
tadetadvismṛtaṃ sarvaṃ sarvajña tava sannidhau /
yogaṃ mamopadiśyādya sāṅgaṃ saṅkṣeparūpataḥ
trātumarhasi sarvajña janmasaṃsārasāgarāt /
ityukto brahmavādinyā brahmavidbrāhmaṇastadā
ālokya kṛpayā dīnāṃ smitapṛrvamabhāṣata /
uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhūmau gārgi varānane
vakṣyāmi te samāsena yogaṃ samprati taṃ śaṛṇu//
// iti śrīyogayājñavalkye ekādaśo'dhyāyaḥ //
// atha dvādaśo'dhyāyaḥ //
savyena gulphena gudaṃ nipīḍya savyetareṇaiva nipīḍya sandhim /
savyetaraṃ nyasya karetare'smiṃśikhāṃ samālokya pāvakasya
āyurvighātakṛtprāṇo niruddhastvāsanena vai /
yāti gārgi tadāpānātkulaṃ vahneḥ śanaiḥ śanaiḥ
vāyunā vātito vahnirapānena śanaiḥ śanaiḥ
tato jvalati sarveṣāṃ svakule dehamadhyame
prātaḥkāle pradoṣe ca niśīthe ca samāhitaḥ
muhūrtamabhyasedevaṃ yāvat pañcadinadvayam
tatasvātmani viprende pratyayāśca pṛthakpṛthak /
sambhavanti tadā tasya jito yena samīraṇaḥ
śarīralaghutā dīptirvahnerjaṭharavartinaḥ /
nādābhivyaktirityete cihnānyādau bhavanti hi
alpamūtrapurīṣaḥ syātṣaṇmāse vatsare'pi vā /
āsane vāhane paścānna bhetavyaṃ trivatsarāt
tato'nilaṃ vāyusakhena sārdhaṃ dhiyā samāropya nirodhayettam /
dhyāyansadā cakriṇamaprabuddhaṃ nābhau sadā kuṇḍalinīniviṣṭam
śirāṃ samāveṣṭya mukhena madhyāmanyāśca bhogena śirāstathaiva /
svapucchamāsyena nigṛhya samyakpathaśca saṃyamya marudgaṇānām
prasuptanāgendravaducchvasantī sadā prabuddhā prabhayā jvalantī /
nābhau sadā tiṣṭhati kuṇḍalī sā tiryakṣu deheṣu tathetareṣu
vāyunā vihṛtavahniśikhābhiḥ kandamadhyagatanāḍīṣu saṃsthām /
kuṇḍalīṃ dahati yastvahirūpāṃ saṃsmarannaravarastu sa eva
santaptā vahninā tatra vāyunā ca pracālitā /
prasārya phaṇabhṛdbhogaṃ prabodhaṃ yāti sā tadā
bodhaṃ gate cakriṇi nābhimadhye prāṇāḥ susambhūya kalevare'smin /
caranti sarve saha vahninaiva yathā paṭe tantugatistathaiva
jitvaivaṃ cakriṇaḥ sthānaṃ sadā dhyānaparāyaṇaḥ /
tato nayedapānaṃ tu nābherūrdhvamidaṃ smaran
vāyuryathā vāyusakhena sārdhaṃ nābhiṃ tvatikramya gataḥ śarīre /
rogāśca naśyanti balābhivṛddhiḥ kāntistadānīmabhavatprabuddhe
brahmarandhramukhamatra vāyavaḥ pāvakena saha yānti samūhya /
kenacidiha vadāmi tavāhaṃ vīkṣaṇād hṛdi sudīpaśikhāyāḥ
nirodhitaḥ syād hṛdi tena vāyuḥ madhye yadā vāyusakhena sārdham /
sahasrapatrasya mukhaṃ praviśya kuryātpunastūrdhvamukhaṃ dvijendre
prabuddhahṛdayāmbhoje gārgyasminbrahmaṇaḥ pure /
bālākāśreṇivadvyomni virarāja samīraṇaḥ
hṛnmadhyāttu suṣumnāyāṃ saṃsthito hutabhuktadā /
sajalāmbudamālāsu vidyullekheva rājate
prabuddhahṛtpadmani saṃsthite'gnau prāṇe ca tasminviniveśite ca /
cihnāni bāhyāni tathāntarāṇi dīpādi dṛśyāṇi bhavanti tasya
vāyumunnaya tatastu savahniṃ vyāharanpraṇavamatra sabindum /
bālacandrasadṛśe tu lalāṭe bālacandramavalokaya buddhyā
savahniṃ bāyumāropya bhruvormadhye dhiyā tadā /
dhyāyedananyadhīḥ paścādantarātmānamantare
madhyame'pi hṛdaye ca lalāṭe sthāṇuvajvalati liṅgamadṛśyam /
asti gārgi paramārthamidaṃ tvaṃ paśya paśya manasā rucirūpam
lalāṭamadhye hṛdayāmbuje ca yaḥ paśyati jñāmayīṃ prabhāṃ tu /
śaktiṃ sadā dīpavadujjvalantīṃ sa paśyati brahmavidekadṛṣṭyā
manolayaṃ yadā yāti bhrūmadhye yogināṃ nṛṇām /
jihvāmūle'mṛtasrāvo bhrūmadhye cātmadarśanam
kampanaṃ ca tathā mūrdhnaḥ manasaivātmadarśanam /
devodyānāni ramyāṇi nakṣatrāṇi ca candramāḥ /
ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ prakāśaṃ yānti yoginām
bhruvo'ntare viṣṇupade ṛcau tu manolayaṃ yāvadiyātprabuddhe /
tāvatsamabhyaspa punaḥ khamadhye sukhaṃ sadā saṃsmara pūrṇarūpam
samīraṇe viṣṇupade niviṣṭe jīve ca tasminnamṛte ca saṃsthe /
tasminstadā yāti manolayaṃ cenmukteḥ samīpaṃ taditi bruvanti
samīraṇe viṣṇupade niviṣṭe viśuddhabuddhau ca tadātmaniṣṭhe /
ānandamatyadbhutamasti satyaṃ tvaṃ gārgi paśyādya viśuddhabuddhyā
evaṃ samabhyasya sūdīrghakālaṃ yamādibhiryuktatanurmitāśī /
ātmānamāsādya guhāṃ praviṣṭāṃ muktiṃ vraja brahmapure punastvam
bhūtāni yasmātprabhavanti gārgi yenaiva jīvanti carācarāṇi /
jātāni yasmin vilayaṃ prayānti tadbrahma viddhīti vadanti sarve
hṛtpaṅkaje vyomni yadekarūpaṃ satyaṃ sadānandamayaṃ susūkṣmam /
tadbrahma nirbhāsamayaṃ guhāyāmiti śrutiśceti samāmananti
aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ /
tamakratuṃ paśya viśuddhabuddhyā prayāṇakāle ca vihīnaśokāḥ
prabhañjanaṃ mūrdhnigataṃ savahniṃ dhiyā samāsādya gurūpadeśāt /
mūrdhānamudbhidya punaḥ khamadhye prāṇāstyajoṅkāramanusmaraṃstvam
īpsayā yadi śarīravisargaṃ jñātumicchasi sakhe tava vakṣye /
vyāharanpraṇavamunnaya mūrdhni bhidya yojaya tamātmani kāyam
etatpavitraṃ paramaṃ yogamaṣṭāṅgasaṃyutam /
jñānaṃ guhyatamaṃ puṇyaṃ kīrtitaṃ te varānane
ya idaṃ śraṇuyānnityaṃ yogākhyānaṃ narottamaḥ /
sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānī bhaviṣyati
yastvetacchrāvayedvidvānnityaṃ bhaktisamanvitaḥ /
ekajanmakṛtaṃ pāpaṃ dinenaikena naśyati
śaṛṇuyādyaḥ sakṛdvāpi yogākhyānamidaṃ naraḥ /
ajñānajanitaṃ pāpaṃ sarvaṃ tasya praṇaśyati
anutiṣṭhanti ye nityamātmajñānasamanvitam /
nityakarmāṇi tāndṛṣṭvā devāśca praṇamanti hi
tasmājjñānena dehāntaṃ nityaṃ karma yathāvidhi /
kartavyaṃ dehibhirgārgi yogaśca bhavabhīrubhiḥ
ityevamuktvā bhagavānrahasye rahasyajaṃ muktikaraṃ tu tasyāḥ /
yogāmṛtaṃ bandhavināśahetuṃ samādhimāste rahasi dvijendraḥ
sā taṃ tu sampūjya muniṃ bruvantaṃ vidyānidhiṃ brahmavidāṃ vāṃreṣṭham /
gīrbhīḥ praṇāmaiśca satāṃ variṣṭhaṃ sadā mudaṃ prāpa varāṃ viśuddhām
yogaṃ susaṅgrṛhya tadā rahasye rahasyajaṃ muktikaraṃ ca jantoḥ /
saṃsāramutsṛjya sadā mudānvitā vane rahasyāvasathe viveśa
yena prapañcaṃ paripūrṇametadyenaiva viśvaṃ pratibhāti sarvam /
taṃ vāsudevaṃ śrutimūrdhni jātaṃ paśyansadāste hṛdi mūrdhni cānvaham
yadekamavyaktamanantamacyutaṃ prapañcajanmādikṛdaprameyam /
taṃ vāsudevaṃ śrutimūrdhnijātaṃ paśyansadāste hṛdi mūrdhni cānvaham
// iti śrīyogayājñavalkye dvādaśo'dhyāyaḥ //
// samāptamidaṃ yogaśāstram //
Original text: yogayājñavalkya · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0