Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Yajnavalkya · Chapter p1

p1.1

śrīyogayājñavalkya
// atha prathamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkyaṃ muniśreṣṭhaṃ sarvajñaṃ jñānanirmalam /
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sadā dhyānaparāyaṇam

p1.2

vedavedāṅgatattvajñaṃ yogeṣu pariniṣṭhitam /
jitendriyaṃ jitakrodhaṃ jitāhāraṃ jitāmayam

p1.3

tapasvinaṃ jitāmitraṃ brahmaṇyaṃ brāhmaṇapriyam /
tapovanagataṃ saumyaṃ sandhyopāsanatatparam

p1.4

brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇaiśca samāvṛtam /
sarvabhūtasamaṃ śāntaṃ satyasandhaṃ gataklamam

p1.5

guṇajñaṃ sarvabhūteṣu parārthaikaprayojanam /
bruvantaṃ paramātmānamṛṣīṇāmugratejasām

p1.6

tamevaṃ guṇasampannaṃ nārīṇāmuttamā vadhūḥ /
maitreyī ca mahābhāgā gārgī ca brahmavidvarā

p1.7

sabhāmadhyagatā ceyamṛṣīṇāmugratejasām /
praṇamya daṇḍavadbhūmau gārgyetadvākyamabravīt

p1.8

(gargī tad)
gārgyuvāca -
bhagavansarvaśāstrajña sarvabhūtahite rata /
yogatattvaṃ mama brūhi sāṅgopāṅgaṃ vidhānataḥ

p1.9

evaṃ pṛṣṭaḥ sa bhagavānsabhāmadhye striyā tayā /
ṛṣīnālokya netrābhyāṃ vākyametadabhāṣata

p1.10

yājñavalkya uvāca -
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te gārgi brahmavidāṃ vare /
vakṣyāmi yogasarvasvaṃ brahmaṇā kīrtitaṃ purā

p1.11

samāhitamanā gārgi śṝṇu tvaṃ gadato mama /
ityuktvā brahmavicchreṣṭho yājñavalkyastaponidhiḥ

p1.12

nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ sarvabhūtahṛdi sthitam /
vāsudevaṃ jagadyoniṃ yogidhyeyaṃ nirañjanam

p1.13

ānandamamṛtaṃ nityaṃ paramātmānamīśvaram /
dhyāyanhṛdi hṛṣīkeśaṃ manasā susamāhitaḥ

p1.14

netrābhyāṃ tāṃ samālokya kṛpayā vākyamabravīt /
ehyehi gārgi sarvajñe sarvaśāstraviśārade

p1.15

yogaṃ vakṣyāmi vidhivaddhātroktaṃ parameṣṭhinā /
munayaḥ śrūyatāmatra gārgyā saha samāhitāḥ

p1.16

padmāsane samāsīnaṃ caturānanamavyayam /
carācarāṇāṃ sraṣṭāraṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam

p1.17

kadācittatra gatvāhaṃ stutvā stotraiḥ praṇamya ca /
pṛṣṭavānimamevārthaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

p1.18

devadeva jagannātha caturmukha pitāmaha /
yenāhaṃ yāmi nirvāṇaṃ karmaṇā mokṣamavyayam

p1.19

jñānaṃ ca paramaṃ guhyaṃ yathāvadbrūhi me prabho /
mayaivamukto druhiṇaḥ svayambhūrlokanāyakaḥ

p1.20

māmālokya prasannātmā jñānakarmāṇyabhāṣata /
jñānasya dvividhau jñeyau panthānau vedacoditau

p1.21

anuṣṭhitau tau vidvadbhiḥ pravartakanivartakau /
varṇāśramoktaṃ yatkarma kāmasaṅkalpapūrvakam

p1.22

pravartakaṃ bhavedetatpunarāvṛttihetukam /
kartavyamiti vidhyuktaṃ karma kāmavivarjitam

p1.23

yena yatkriyate samyak jñānayuktaṃ nivartakam /
nivartakaṃ hi puruṣaṃ nivartayati janmanaḥ

p1.24

pravartakaṃ hi sarvatra punarāvṛttihetukam /
varṇāśramoktaṃ karmaiva vidhyuktaṃ kāmavarjitam

p1.25

vidhivatkurvatastasya muktirgārgi kare sthitā /
varṇāśramoktaṃ karmaiva vidhivatkāmapūrvakam

p1.26

yena yatkriyate tasya garbhavāsaḥ kare sthitaḥ /
saṃsārabhīrubhistasmātvidhyuktaṃ kāmavarjitam

p1.27

vidhivat karma kartavyaṃ jñānena saha sarvadā /
jātāśca triṣu lokeṣu ānulomyena mānavāḥ

p1.28

te devānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāmṛṇinastathā /
ṛṣibhyo brahmacaryeṇa pitṛbhyaśca sutaistathā

p1.29

kuryādyajñena devebhyaḥ svāśramaṃ dharmamācaran /
catvāro brāhmaṇasyoktā āśramāḥ śruticoditāḥ

p1.30

kṣatriyasya trayaḥ proktā dvāvekau vaiśyaśūdrayoḥ /
adhītya vedaṃ vedārthaṃ sāṅgopāṅgaṃ vidhānataḥ

p1.31

snāyādvidhyuktamārgeṇa brahmacaryavrataṃ caran /
saṃskṛtāyāṃ savarṇāyāṃ putramutpādayettataḥ

p1.32

yajedagnau tu vidhivatbhāryayā saha vā vinā /
kāntāre vijane deśe phalamūlodakānvite

p1.33

tapaścaranvasennityaṃ sāgnihotraḥ samāhitaḥ /
ātmanyagnīnsamāropya sannyasedvidhinā tataḥ

p1.34

saṃnyāsāśramasaṃyukto nityaṃ karma samācaran /
yāvatkṣetrī bhavettāvat yajedātmānamātmani

p1.35

kṣatriyaśca caredevamāsaṃnyāsāśramātsadā /
vānaprasthāśramādevaṃ caredvaiśyaḥ samāhitaḥ

p1.36

śūdraḥ śuśrūṣayā nityaṃ gṛhasthāśramaṃ ācaret /
śūdrasya brahmacaryaṃ ca munibhiḥ kaiścidiṣyate

p1.37

ānulomyaprasūtānāṃ trayāṇāmāśramāstrayaḥ /
śūdravacchūdrajātānaṃ ācāraḥ kīrtito budhaiḥ

p1.38

caturṇāmāśramasthānāmahanyahani nityaśaḥ /
vidhyuktaṃ karma kartavyaṃ kāmasaṅkalpavarjitam

p1.39

tasmāttvamapi yogīndra svāśramaṃ dharmācaran /
śraddhayā vidhivatsamyak jñānakarma samācara

p1.40

iti me karmasarvasvaṃ yogarūpaṃ ca tattvataḥ /
upadiśya tato brahmā yoganiṣṭho'bhavatsvayam

p1.41

śrutvaitadyājñavalkyoktaṃ vākyaṃ gārgī mudānvitā /
punaḥ prāha muniśreṣṭhamṛṣīmadhye varānanā

p1.42

gārgyuvāca -
jñānena saha yogīndra vidhyuktaṃ karma kurvataḥ /
tvayoktaṃ muktirastīti tayorjñānaṃ vada prabho

p1.43

bhāryayā tvevamuktastu yājñavalkyastaponidhiḥ /
tāṃ samālokya kṛpayā jñānarūpamabhāṣata

p1.44

yājñavalkya uvāca -
jñānaṃ yogātmakaṃ viddhi yogaścāṣṭāṅgasaṃyutaḥ /
saṃyogo yoga ityukto jīvātmaparamatmanoḥ

p1.45

vakṣyāmyaṅgāni te samyagyathā pūrvaṃ mayā śrutam /
samāhitamanā gārgī ṛṣibhiḥ saha saṃśa‍ṛṇu

p1.46

yamaśca niyamaścaiva āsanaṃ ca tathaiva ca /
prāṇāyāmastathā gārgi pratyahāraśca dhāraṇā

p1.47

dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni varānane /
yamaśca niyamaścaiva daśadhā samprakīrtitaḥ

p1.48

āsanānyuttamānyaṣṭau trayaṃ teṣūttamottamam /
praṇāyāmastridhā proktaḥ pratyāhāraśca pañcadhā

p1.49

dhāraṇā pañcadhā proktā dhyānaṃ ṣoḍhā prakīrtitam /
trayaṃ teṣūttamaṃ proktaṃ samādhistvekarūpakaḥ

p1.50

bahudhā kecidicchanti vistareṇa pṝthak śa‍ṛṇu /
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam

p1.51

kṣamādhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ tvete yamā daśa /
karmaṇā manasā vācā sarvabhūteṣu sarvadā

p1.52

akleśajananaṃ proktamahiṃsāsātvena yogibhiḥ /
vidhyuktaṃ cedahiṃsā syātkleśajanmaiva jantuṣu

p1.53

vedenokte'pi hiṃsāsyādabhicārādi karma yat /
satyaṃ bhūtahitaṃ proktaṃ niyatārthābhibhāṣaṇam

p1.54

karmaṇā manasā vācā paradravyeṣu niḥspṛhā /
asteyamiti sā proktā ṛṣibhistattvadarśibhiḥ

p1.55

karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā /
sarvatra maithunatyago brahmacaryaṃ pracakṣate

p1.56

brahmacaryāśramasthānāṃ yatīnāṃ naiṣṭhikasya ca /
brahmacaryaṃ tu tatproktaṃ tathaivā raṇyavāsinām

p1.57

ṛtāvṛtau svadāreṣu saṅgatiryā vidhānataḥ /
brahmacaryaṃ tu tatproktaṃ gṛhasthāśramavāsinam

p1.58

rājñaścaiva gṝhasthasya brahmacaryaṃ prakīrtitam /
viśāṃ vṛttavatāṃ caiva kecidicchanti paṇḍitāḥ

p1.59

śuśrūṣaiva tu śūdrasya brahmacaryaṃ prakīrtitam /
śuśrūṣā vā gurornityaṃ brahmacaryamudāhṛtam

p1.60

guravaḥ pañca sarveṣāṃ caturṇāṃ śruticoditāḥ /
mātā pitā tathācāryo mātulaḥ śvaśurastathā

p1.61

eṣu mukhyāstryaḥ proktā ācāryaḥ pitarau tathā /
eṣu mukhyatamastveka ācāryaḥ paramārthavit

p1.62

tamevaṃ brahmavicchreṣṭhaṃ nityakarmaparāyaṇam /
śuśrūṣayārcayennityaṃ tuṣṭo'bhūdyena vā guruḥ

p1.63

dayā ca sarvabhūteṣu sarvatrānugrahaḥ smṛtaḥ /
vihiteṣu tadanyeṣu manovākkāyakarmaṇām

p1.64

pravṛtau vā nivṛtau vā ekarūpatvamārjavam /
priyāpriyeṣu sarveṣu samatvaṃ yaccharīriṇām

p1.65

kṣamā saiveti vidvadbhirgaditā vedavādibhiḥ /
arthahānau ca bandhūnāṃ viyogeṣvapi sampadām

p1.66

tayoḥ prāpto ca sarvatra cittasya sthāpanaṃ dhṛtiḥ /
aṣṭau grāsā munerbhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinam

p1.67

dvātriṃśacca gṛhasthānāṃ yatheṣṭaṃ brahmacāriṇām /
eṣāmayaṃ mitāhāro hyanyeṣāmalpabhojanam

p1.68

śaucaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ bāhyamābhyantaraṃ tathā /
mṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ bāhyaṃ manaḥśuddhistathāntaram

p1.69

manaḥśuddhiśca vijñeyā dharmeṇādhyātmavidhyayā /
ātmavidyā ca dharmaśca pitrācāryeṇa vānaghe

p1.70

tasmātsarveṣu kāleṣu sarvairniḥśreyasārthibhiḥ /
guravaḥ śrutasampannā mānyā vāṅgmanasādibhiḥ

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye prathamo'dhyāyaḥ //
// atha dvitīyo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānamīśvarapūjanam /
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam

p1.2

ete tu niyamāḥ proktāstāṃśca sarvānpṛthak śa‍ṛṇu /
vidhinoktena mārgeṇa kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ

p1.3

śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam /
yadṛcchā lābhato nityamalaṃ puṃso bhavediti

p1.4

yā dhīstāmṛṣayaḥ prāhuḥ santoṣaṃ sukhalakṣaṇam /
dharmādharmeṣu viśvāso yastadāstikyamucyate

p1.5

nyāyārjitaṃ dhanaṃ cānnamanyadvā yatpradīyate /
arthibhyaḥ śraddhayā yuktaṃ dānametadudāhṛtam

p1.6

yatprasannatvabhāvena viṣṇuṃ vā'pyanyameva vā /
yathāśaktyarcanaṃ bhaktyā hyetadīśvarapūjanam

p1.7

rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā /
hiṃsādirahitaḥ kāya etadīśvarapūjanam

p1.8

siddhāntaśravaṇaṃ proktaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhaiḥ /
dvijavatkṣatriyasyoktaṃ siddhāntaśravaṇaṃ budhaiḥ

p1.9

viśāṃ ca kecidicchanti śīlavṛttavatāṃ satām /
śūdrāṇāṃ ca striyaiścaiva svadharmasthatapasvinām

p1.10

siddhāntaśravaṇaṃ proktaṃ purāṇaśravaṇaṃ budhaiḥ /
vedalaukikamārgeṣu kutsitaṃ karma yadbhavet

p1.11

tasminbhavati yā lajjā hrīstu saiveti kīrtitā /
vihiteṣu ca sarveṣu śraddhā yā sā matirbhavet

p1.12

guruṇā copadiṣṭo'pi vedabāhyavivarjitaḥ /
vidhinoktena mārgeṇa mantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ

p1.13

adhītya vedaṃ sūtraṃ vā purāṇaṃ setihāsikam /
eteṣvabhyasanaṃ yacca tadabhyāso japaḥ smṛtaḥ

p1.14

japaśca dvividhaḥ prokto vāciko mānasastathā /
vācika upāṃśuruccaiśca dvividhaḥ parikīrtitaḥ

p1.15

mānaso mananadhyānabhedād dvaividhyamāsthitaḥ /
uccairjapādupāṃśuśca sahasraguṇa ucyate

p1.16

mānasastu tathopāṃśoḥ sahasraguṇa ucyate /
mānasācca tathā dhyānaṃ sahasraguṇamucyate

p1.17

uccairjapastu sarveṣāṃ yathoktaphalado bhavet /
nīcaiḥ śruto na cetso'pi śrutaścenniṣphalo bhavet

p1.18

ṛṣiṃ chando'dhidaivaṃ dhyāyanmantraṃ ca sarvadā /
yastu mantrajapo gārgi sa eva hi phalapradaḥ

p1.19

prasannaguruṇā pūrvamupadiṣṭaṃ tvanujñayā /
dharmārthamātmasiddhyarthamupāyagrahaṇaṃ vratam

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye dvitīyo'dhyāyaḥ //
// atha tṛtīyo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
āsanānyadhunā vakṣye śa‍ṛṇu gārgi tapodhane /
svastikaṃ gomukhaṃ padmaṃ vīraṃ siṃhāsanaṃ tathā

p1.2

bhadraṃ muktāsanaṃ caiva mayūrāsanameva ca /
tathaiteṣāṃ varārohe pṛthagvakṣyāmi lakṣaṇam

p1.3

jānorvorantare samyakkṛtvā pādatale ubhe /
ṛjukāyaḥ sukhāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate

p1.4

sīvanyāstvātmanaḥ pārśve gulphau nikṣipya pādayoḥ /
savye dakṣiṇagulphaṃ tu dakṣiṇe dakṣiṇetaram

p1.5

etacca svastikaṃ proktaṃ sarvapāpapraṇāśanam /
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niveśayet

p1.6

dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhaṃ yathā /
aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu

p1.7

ūrvorupari viprendre kṛtvā pādatale ubhe /
padmāsanaṃ bhavedetatsarveṣāmapi pūjitam

p1.8

ekaṃ pādamathaikasminvinyasyoruṇi saṃsthitam /
itarasmiṃstathā coruṃ vīrāsanamudāhṛtam

p1.9

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
dakṣiṇaṃ savyagulphena dakṣiṇena tathetaram

p1.10

hastau ca jānvoḥ saṃsthāpya svāṅgulīśca prasārya ca /
vyāttavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ

p1.11

siṃhāsanaṃ bhavedetatpūjitaṃ yogibhiḥ sadā /
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet

p1.12

pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam /
bhadrāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham

p1.13

sampīḍya sīvanīṃ sūkṣmāṃ gulphenaiva tu savyataḥ /
savyaṃ dakṣiṇagulphena muktāsanamitīritam

p1.14

meḍhrādupari nikṣipya savyaṃ gulphaṃ tathopari /
gulphāntaraṃ ca nikṣipya muktāsanamidaṃ tu vā

p1.15

avaṣṭabhya dharāṃ samyak talābhyāṃ tu karadvayoḥ /
hastayoḥ kūrparau cāpi sthāpayannābhipārśvayoḥ

p1.16

samunnataśiraḥpādo daṇḍavadvyomnisaṃsthitaḥ /
mayūrāsanametattu sarvapāpapraṇāśanam

p1.17

sarve cābhyantarā rogā vinaśyanti viṣāṇi ca /
yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyutā

p1.18

nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvā tu prāṇāyāmaṃ tataḥ kuru

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye tṛtīyo'dhyāyaḥ //
// atha caturtho'dhyāyaḥ //
śrutvaitadbhāṣitaṃ vākyaṃ yājñavalkyasya dhīmataḥ /
punaḥ prāha mahābhāgā sabhāmadhye tapasvinī

p1.2

gārgyuvāca -
bhagavanbrūhi me svāminnāḍīśuddhiṃ vidhānataḥ /
kenopāyena śuddhāḥ syurnāḍayaḥ sarvadehinām

p1.3

utpattiṃ cāpi nāḍīnāṃ cāraṇaṃ ca yathāvidhi /
kandaṃ ca kīdṛśaṃ proktaṃ kati tiṣṭhanti vāyavaḥ

p1.4

sthānāni caiva vāyūnāṃ karmāṇi ca pṛthakpṛthak /
vijñātavyāni yānyasmindehe dehabhṛtāṃ vara

p1.5

vaktumarhasi tatsarvaṃ tvatto vettā na vidyate /
ityukto bhāryayā tatra samyak tadgatamānasaḥ

p1.6

gārgīṃ tāṃ susamālokya tatsarvaṃ samabhāṣata /
yājñavalkya uvāca -
śarīraṃ tāvadevaṃ hi ṣaṇṇavatyaṅgulātmakam

p1.7

vidhyetatsarvajantūnāṃ svāṅgulībhiriti priye /
śarīrādadhikaḥ prāṇo dvādaśāṅgulamānataḥ

p1.8

caturdaśāṅgulaṃ kecidvadanti munisattamāḥ /
dvādaśāṅgula eveti vadanti jñānino narāḥ

p1.9

ātmasthamanilaṃ vidvānātmasthenaiva vahninā /
yogābhyāsena yaḥ kuryātsamaṃ vā nyūnameva vā

p1.10

sa eva brahmavicchreṣṭhaḥ sa sampūjyo narottamaḥ /
ātmasthavahninaiva tvaṃ yogajena dvijottame

p1.11

ātmasthaṃ mātariśvānaṃ yogābhyāsena nirjaya /
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham

p1.12

trikoṇaṃ manujānāṃ ca caturasraṃ catuṣpadām /
maṇḍalaṃ tatpataṅgānāṃ satyametadbravīmi te

p1.13

tanmadhye tu śikhā tanvī sadā tiṣṭhati pāvakī /
dehamadhyaṃ ca kutreti śrotumicchasi cecchṛṇu

p1.14

gudāttu dvyaṅgulādūrdhvamadho meḍhrācca dvyaṅgulāt /
dehamadhyaṃ tayormadhyaṃ manuṣyāṇāmitīritam

p1.15

catuṣpadāṃ tu hṛnmadhyaṃ tiraścāṃ tundamadhyamam /
dvijānāṃ tu varārohe tundamadhyamitīritam

p1.16

kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyānnavāṅgulam
caturaṅgulamutsedhamāyāmaśca tathāvidhaḥ

p1.17

aṇḍākṛtivadākāraṃ bhūṣitaṃ tattvagādibhiḥ /
catuṣpadāṃ tiraścāṃ ca dvijānāṃ tundamadhyame

p1.18

tanmadhyaṃ nābhirityuktaṃ nābhau cakrasamudbhavaḥ /
dvādaśārayutaṃ tacca tena dehaḥ pratiṣṭhitaḥ

p1.19

cakre'sminbhramate jīvaḥ pāpapuṇyapracoditaḥ /
tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā

p1.20

jīvasya mūlacakre'sminnadhaḥ prāṇaścaratyasau /
prāṇārūḍho bhavejjīvaḥ sarvabhūteṣu sarvadā

p1.21

tasyordhvaṃ kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ /
aṣṭaprakṛtirūpā sā aṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā

p1.22

yathāvadvāyusañcāraṃ jalānnādīni nityaśaḥ /
paritaḥ kandapārśveṣu niruddhyaiva sadā sthitā

p1.23

mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā /
yogakāle tvapānena prabodhaṃ yāti sāgninā

p1.24

sphurantī hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā /
vāyurvāyusakhenaiva tato yāti suṣumṇayā

p1.25

kandamadhye sthitā nāḍī suṣumṇeti prakīrtitā /
tiṣṭhanti paritaḥ sarvāścakre'sminnāḍīsañjñakāḥ

p1.26

nāḍīnāmapi sarvāsāṃ mukhyāstvetāścaturdaśa /
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumṇā ca sarasvatī

p1.27

vāruṇī caiva pūṣā ca hastijihvā yaśasvinī /
viśvodarā kuhūścaiva śaṅkhinī ca payasvinī

p1.28

alambuṣā ca gāndhārī mukhyāścaitāścaturdaśa /
āsāṃ mukhyatamāstistrastisṛṣvekottamottamā

p1.29

muktimārgeti sā proktā viśvadhāriṇī /
kandasya madhyame gārgi suṣumṇā supratiṣṭhitā

p1.30

pṛṣṭhamadhye sthitā nāḍī sā hi mūrdhni vyavasthitā//
muktimārgaṃ suṣumṇā sā brahmarandhreti kīrtitā

p1.31

avyaktā saiva vijñeyā sūkṣmā vaiṣṇavī smṛtā /
iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savye ca dakṣiṇe

p1.32

iḍā tasyāḥ sthitā savye dakṣiṇe piṅgalā sthitā /
iḍāyāṃ piṅgalāyāṃ ca carataścandrabhāskarau

p1.33

iḍāyāṃ candramā jñeyaḥ piṅgalāyāṃ raviḥ smṛtaḥ /
candrastāmasa ityuktaḥ sūryo rājasa ucyate

p1.34

viṣabhāgo raverbhāgaḥ somabhāgo'mṛtaṃ smṛtam /
tāveva dhattaḥ sakalaṃ kālaṃ rātridivātmakam

p1.35

bhoktrī suṣumṇā kālasya guhyametadudāhṛtam /
sarasvatī kuhūścaiva suṣumṇāpārśvayoḥ sthite

p1.36

gāndhārī hastijihvā ca iḍāyāḥ pṛṣṭhapārśvayoḥ /
kuhośca hastijihvāyā madhye viśvodarā sthitā

p1.37

yaśasvinyāḥ kuhormadhye vāruṇī ca pratiṣṭhitā /
pūṣāyāśca sarasvatyāḥ sthitā madhye payasvinī

p1.38

gāndhāryāśca sarasvatyāḥsthitā madhye ca śaṅkhinī /
alambuṣā ca viprendre kandamadhyādadhaḥ sthitā

p1.39

pūrvabhāge suṣumṇāyā āmeḍhrānte kuhūḥ sthitā /
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyā vāruṇī sarvagāminī

p1.40

yaśasvinī ca yāmyasthā pādāṅkhaṣṭhāntamiṣyate /
piṅgalā cordhvagā yāmye nāsāntaṃ viddhi me priye

p1.41

yāmye pūṣā ca netrāntaṃ piṅgalāyāstu pṛṣṭhataḥ /
payasvinī tathā gārgi yāmyakarṇāntamiṣyate

p1.42

sarasvatī tathā cordhvamājihvāyāḥ pratiṣṭhitā /
āsavyakarṇādviprendre śaṅkhinī cordhvagā matā

p1.43

gāndhārī savyanetrāntamiḍāyāḥ pṛṣṭhataḥ sthitā /
iḍā ca savyanāsāntaṃ savyabhāge vyavasthitā

p1.44

hastijihvā tathā savyapādāṅguṣṭhāntamiṣyate /
viṣvodarā tu yā nāḍī tundamadhye vyavasthitā

p1.45

alambuṣā mahābhāge pāyumūlādadhogatā /
etāstvanyāḥ samutpannāḥ śirāścānyāśca tāsvapi

p1.46

yathāśvatthadale tadvadabjapatreṣu vā śirāḥ /
nāḍīṣvetāsu sarvāsu vijñātavyāstapodhane

p1.47

prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca /
nāgaḥ krūrmo'tha kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

p1.48

ete nāḍīṣu sarvāsu caranti daśa vāyavaḥ /
eteṣu vāyavaḥ pañca mukhyāḥ prāṇādayaḥ smṛtāḥ

p1.49

teṣu mukhyatamāvetau prāṇāpānau narottame /
prāṇa evaitayormukhyaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ sadā

p1.50

āsyanāsikayormadhye hṛnmadhye nābhimadhyame /
prāṇālaya iti prāhuḥ pādāṅguṣṭe'pi kecana

p1.51

adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyāḥ parītaḥ prāṇasañjñakaḥ /
tiṣṭhanneteṣu sarveṣu prakāśayati dīpavat

p1.52

apānanilayaṃ kecid gudameḍhrorujānuṣu /
udare vṛṣaṇe kaṭyāṃ jaṅghe nābhau vadanti hi

p1.53

gudāgnyāgārayostiṣṭhanmadhye'pānaḥ prabhañjanaḥ /
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyāḥ prakāśayati dīpavat

p1.54

vyānaḥ śrotrākṣimadhye ca kṛkaṭyāṃ gulphayorapi /
ghrāṇe gale sphijordeśe tiṣṭhatyatra na saṃśayaḥ

p1.55

udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi /
samānaḥ sarvagātreṣu sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ

p1.56

bhuktaṃ sarvarasaṃ gātre vyāpayanvahninā saha /
dvisaptatisahasreṣu nāḍīmārgeṣu sañcaret

p1.57

samānavāyurevaikaḥ sāgnirvyāpya vyavasthitaḥ /
agnibhiḥ saha sarvatra sāṅgopāṅgakalevare

p1.58

nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthyādiṣu saṃsthitāḥ /
tundasthe jalamannaṃ ca rasāni ca samīkṛtam

p1.59

tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak /
punaragnau jalaṃ sthāpya tvannādīni jalopari

p1.60

svayaṃ hyapānaṃ samprāpya tenaiva saha mārutaḥ /
pravāti jvalanaṃ tatra dehamadhyagataṃ punaḥ

p1.61

vāyunā vātito vahnirapānena śanaiḥ śanaiḥ /
tadā jvalati viprendre svakule dehamadhyame

p1.62

jvālābhirjvalanastatra prāṇena preritastataḥ /
jalamatyuṣṇamakarotkoṣṭamadhyagataṃ tadā

p1.63

annaṃ vyañjanasaṃyuktaṃ jalopari samarpitam
tataḥ supakvamakarodvahniḥ santaptavāriṇā

p1.64

svedamūtre jalaṃ syātāṃ vīryarūpaṃ raso bhavet /
pūrīṣamannaṃ syādgārgi prāṇaḥ kuryātpṛthakpṛthak

p1.65

samānavāyunā sārdhaṃ rasaṃ sarvāsu nāḍīṣu /
vyāpayañcachvāsarūpeṇa dehe carati mārutaḥ

p1.66

vyomarandhraiśca navabhiḥ viṇmūtrādivisarjanam
kurvanti vāyavaḥ sarve śarīreṣu nirantaram

p1.67

niḥśvāsocchvāsakāsāśca prāṇakarmeti kīrtyate /
apānavāyoḥ karmaitadviṇmūtrādivisarjanam

p1.68

hānopādānaceṣṭādi vyānakarmeti ceṣyate /
udānakarma tatproktaṃ dehasyonnayanādi yat

p1.69

poṣaṇādi samānasya śarīre karma kīrtitam /
udgārādi guṇo yastu nāgakarmeti kīrtyate

p1.70

nimīlanādi kūrmasya kṣutaṃ vai kṛkarasya ca /
devadattasya viprendre tandrīkarmeti kīrtitam

p1.71

dhanañjayasya śophādi sarvaṃ karma prakīrtitam
jñātvaivaṃ nāḍīsaṃsthānaṃ vāyūnāṃ sthānakarmaṇī

p1.72

vidhinoktena mārgeṇa nāḍīsaṃśodhanaṃ kuru

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye caturtho'dhyāyaḥ //
// atha pañcamo'dhyāyaḥ //
gārgyuvāca -
bhagavanbrahmavicchreṣṭha sarvaśāstraviśārada /
kenopāyena śuddhāḥ syurnāḍyo me tvaṃ vada prabho

p1.2

ityukto brahmavādinyā brahmavidbrāhmaṇastadā /
tāṃ samālokya kṛpayā nāḍīśuddhimabhāṣata

p1.3

yājñavalkya uvāca -
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ kāmasaṅkalpavarjitaḥ /
yamaiśca niyamairyuktaḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ

p1.4

kṛtavidyo jitakrodhaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ /
guruśuśrūṣaṇarataḥ pitṛmātṛparāyaṇaḥ

p1.5

svāśramasthaḥ sadācāraḥ vidvadbhiśca suśikṣitaḥ /
tapovanaṃ susamprāpya phalamūlodakānvitam

p1.6

tatra ramye śucau deśe brahmaghoṣasamanvite /
svadharmanirataiḥ śāntairbrahmavidbhiḥ samāvṛte

p1.7

vāribhiśca susampūrṇe puṣpairnānāvidhairyute /
phalamūlaiśca sampūrṇe sarvakāmaphalaprade

p1.8

devālaye vā nadyāṃ vā grāme vā nagare'thavā /
suśobhanaṃ maṭhaṃ kṛtvā sarvarakṣāsamanvitam

p1.9

trikālasnānasaṃyuktaḥ svadharmanirataḥ sadā /
vedāntaśravaṇaṃ kurvaṃstasminyogaṃ samabhyaset

p1.10

kecidvadanti munayastapaḥsvādhyāyasaṃyutāḥ /
svadharmaniratāḥ śāntāstantreṣu ca sadā ratāḥ

p1.11

nirjane nilaye ramye vātātapavivarjite /
vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ

p1.12

mantrairnyastatanurdhīraḥ sitabhasmadharaḥ sadā /
mṛdvāsanopari kuśānsamāstīrya tato'jinam

p1.13

vināyakaṃ susampūjya phalamūlodakādibhiḥ /
iṣṭadevaṃ guruṃ natvā tata āruhya cāsanam

p1.14

prāṅmukhodaṅmukho vāpi jitāsanagataḥ svayam /
samagrīvaśiraḥkāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ

p1.15

nāsāgradṛk sadā samyak savye nyasyetaraṃ karam /
nāsāgre śaśabhṛdbimbaṃ jyotsnājālavitānitam

p1.16

saptamasya tu vargasya caturthaṃ bindusaṃyutam /
sravantamamṛtaṃ paśyannetrābhyāṃ susamāhitaḥ

p1.17

iḍayā vāyumāropya pūrayitvodarasthitam /
tato'gniṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyañjvālāvalīyutam

p1.18

rephaṃ ca bindusaṃyuktamagnimaṇḍalasaṃsthitam /
dhyāyanvirecayetpaścānmandaṃ piṅgalayā punaḥ

p1.19

punaḥ piṅgalayāpūrya prāṇaṃ dakṣiṇataḥ sudhīḥ /
punarvirecayeddhīmāniḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ

p1.20

tricaturvatsaraṃ vātha tricaturmāsameva vā /
ṣaṭkṛtva ācarennityaṃ rahasyevaṃ trisandhiṣu

p1.21

nāḍīśuddhimavāpnoti pṛthak cihnopalakṣitām /
śarīralaghutā dīptirvahnerjaṭharavartinaḥ

p1.22

nādābhivyaktirityete cihnaṃ tatsiddhisūcakam /
yāvadetāni sampaśyettāvadeva samācaret

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye pañcamo'dhyāyaḥ //
// atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
prāṇāyāmamathādīnāṃ pravakṣyāmi vidhānataḥ /
samāhitamanāstvaṃ ca śa‍ṛṇu gārgi varānane

p1.2

prāṇāpānasamāyogaḥ ``prāṇāyāmaḥ
itīritaḥ /
``prāṇāyāmaḥ
iti prokto recakapūrakakumbhakaiḥ

p1.3

varṇatrayātmakā hyete recakapūrakakumbhakāḥ /
sa eṣa praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmaśca tanmayaḥ

p1.4

iḍayā vāyumāropya pūrayitvodarasthitam /
śanaiḥ ṣoḍaśabhirmātrairkāraṃ tatra saṃsmaret

p1.5

dhārayetpūritaṃ paścāccatuḥṣaṣṭhyā tu mātrayā /
ukāramūrtimatrāpi saṃsmaranpraṇavaṃ japet

p1.6

yāvadvā śakyate tāvaddhāraṇaṃ japasaṃyutam /
pūritaṃ recayet paścātprāṇaṃ bāhyānilānvitam

p1.7

śanaiḥ piṅgalayā gārgi dvātriṃśanmātrayā punaḥ /
makāramūrtimatrāpi saṃsmaranpraṇavaṃ japet

p1.8

prāṇāyāmo bhavedeṣaḥ punaścaivaṃ samabhyaset /
tataḥ piṅgalayāpūrya mātraiḥ ṣoḍaśabhistathā

p1.9

ukāramūrtimatrāpi saṃsmaransusamāhitaḥ /
pūritaṃ dhārayetprāṇaṃ praṇavaṃ viṃśatidvayam

p1.10

japedatra smaranmūrtiṃ makārākhyaṃ maheśvaram /
yāvadvā śakyate paścādrecayetiḍayānilam

p1.11

evameva punaḥ kuryādiḍayāpūrya pūrvavat /
nāḍyā prāṇaṃ samāropya pūrayitvodarasthitam

p1.12

praṇavena susaṃyuktāṃ vyāhṛtībhiśca saṃyutām /
gāyatrīṃ ca japedvipraḥ prāṇasamyamane trayaḥ

p1.13

punaścaivaṃ tribhiḥ kuryātpunaścaiva trisandhiṣu /
yadvā samabhyasennityaṃ vaidikaṃ laukikaṃ tu vā

p1.14

prāṇasaṃyamane vidvānjapettadviṃśatidvayam /
brāhmaṇaḥ śrutasampannaḥ svadharmanirataḥ sadā

p1.15

sa vaidikaṃ japenmantraṃ laukikaṃ na kadācana /
kecidbhūtahitārthāya japamicchanti laukikam

p1.16

dvijavatkṣātrasyoktaśca prāṇasaṃyamane japaḥ /
vaiśyānāṃ dharmayuktānāṃ strīśūdrāṇāṃ tapasvinām

p1.17

prāṇasaṃyamane gārgi mantraṃ praṇavavarjitam /
namontaṃ śivamantraṃ vā vaiṣṇavaṃ veṣyate budhaiḥ

p1.18

yadvā samabhyasecchūdro laukikaṃ vidhipūrvakam /
prāṇasaṃyamane strī ca japettadviṃśatidvayam

p1.19

na vaidikaṃ japecchūdraḥ striyaśca na kadācana /
svāśramasthasya vaiśyasya kecidicchanti vaidikam

p1.20

sandhyayorubhayornityaṃ gāyatryā praṇavena vā /
prāṇasaṃyamanaṃ kuryāt brāhmaṇo vedapāragaḥ

p1.21

nityameva prakurvīta prāṇāyāmāṃstu ṣoḍaśa /
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ

p1.22

ṛtutrayātpunantyenaṃ janmāntarakṛtādaghāt /
vatsarādbrahmahā śuddhyettasmānnityaṃ samabhyaset

p1.23

yogābhyāsaratāstvevaṃ svadharmaniratāśca ye /
prāṇasaṃyamanenaiva sarve muktā bhavanti hi

p1.24

bāhyādāpūraṇaṃ vāyorudare pūrako hi saḥ /
sampūrṇakumbhavadvāyordhāraṇaṃ kumbhako bhavet

p1.25

bahiryadrecanaṃ vāyorudarādrecakaḥ smṛtaḥ /
prasvedajanako yastu prāṇāyāmeṣu so'dhamaḥ

p1.26

kampako madhyamaḥ prokta utthānaścottamo bhavet /
pūrvaṃ pūrvaṃ prakurvīta yāvaduttamasambhavaḥ

p1.27

sambhavatyuttame gārgi prāṇāyāme sukhī bhavet /
prāṇo layati tenaiva dehasyāntastato'dhikaḥ

p1.28

dehaścottiṣṭhate tena kṛtāsanaparigrahā /
niḥrśvāsocchvāsakau tasya na vidyete kathañcana

p1.29

dehe yadyapi tau syātāṃ svābhāvikaguṇāvubhau//
tathāpi naśyatastena prāṇāyāmottamena hi

p1.30

tayornāśe samarthaḥ syātkartuṃ kevalakumbhakam /
recakaṃ pūrakaṃ mukttvā sukhaṃ yadvāyudhāraṇam

p1.31

prāṇāyāmo'yamityuktaḥ sa vai kevalakumbhakaḥ /
recya cāpūrya yaḥ kuryātsa vai sahitakumbhakaḥ

p1.32

sahitaṃ kevalaṃ cātha kumbhakaṃ nityamabhyaset /
yāvankevalasiddhiḥ syāttāvatsahitamabhyaset

p1.33

kevale kumbhake siddhe recapūraṇavarjite /
na tasya durlabhaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate

p1.34

manojavatvaṃ labhate palitādi ca naśyati /
mukterayaṃ mahāmārgo makarākhyāntarātmanaḥ

p1.35

nādaṃ cotpādayatyeṣaḥ kumbhakaḥ prāṇasaṃyamaḥ /
prāṇasaṃyamanaṃ nāma dehe prāṇasya dhāraṇam

p1.36

eṣaḥ prāṇajayopāyaḥ sarvamṛtyūpaghātakaḥ /
kiñcitprāṇajayopāyaṃ tava vakṣyāmi tattvataḥ

p1.37

bāhyātprāṇaṃ samākṛṣya pūrayitvodarasthitam /
nābhimadhye ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnataḥ

p1.38

dhārayenmanasā prāṇaṃ sandhyākāleṣu sarvadā /
sarvarogavinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ

p1.39

nāsāgre dhāraṇaṃ gārgi vāyorvijayakāraṇam /
sarvarogavināśaḥ syānnābhimadhye ca dhāraṇāt

p1.40

śarīraṃ laghutāṃ yāti pādāṅguṣṭhe ca dhāraṇāt /
rasanāvāyumākṛṣya yaḥpibetsatataṃ naraḥ

p1.41

śramadāhau na tasyāstāṃ naśyanti vyādhayastathā//
sandhyayorbrāhmakāle vā vāyumākṛṣya yaḥ pibet

p1.42

trimāsāttasya kalyāṇi jagyate vāksarasvatī /
ṣaṇmāsābhyāsayogena mahārogaiḥ prabhucyate

p1.43

ātmanyātmānamāropya kuṇḍalyāṃ yastu dhārayet /
kṣayarogādayastasya naśyantītyapare viduḥ

p1.44

jihvayā vāyumānīya jihvāmūle nirodhayan /
yaḥ pibedamṛtaṃ vidvānsakalaṃ bhadramaśnute

p1.45

ātmanyātmānamiḍayā samānīya bhruvo'ntare / (bhruvo'ntarāt)
pibedyastridaśāhāraṃ vyādhibhiḥ sa vimucyate

p1.46

nāḍībhyāṃ vāyumāropya nābhau vā tundapārśvayoḥ /
ghaṭikaikāṃ vahedyastu vyādhibhiḥ so'bhimucyate

p1.47

māsamekaṃ trisandhyāyāṃ jihvayāropya mārutam /
pibedyastridaśāhāraṃ dhārayettundamadhyame

p1.48

gulmāṣṭhīlā plīhā cānye tridroṣajanitāstathā /
tundamadhyagatā rogāḥ sarve naśyanti tasya vai

p1.49

jvarāḥ sarve vinaśyanti viṣāṇi vividhāni ca /
bahunoktena kiṃ gārgi palitādi ca naśyati

p1.50

evaṃ vāyujayopāyaḥ prāṇasya tu varānane /
śakyamāsanamāsthāya samāhitamanāstathā

p1.51

karaṇāni vaśīkṛtya viṣayebhyo balātsudhīḥ / (viṣayebhyaḥ)
apānamūrdhvamākṛṣya praṇavena samāhitaḥ

p1.52

hastābhyāṃ bandhayetsamyakkarṇādi karaṇāni ca /
aṅguṣṭābhyāmume śrotre tarjanībhyāṃ ca cakṣuṣī

p1.53

nāsāpuṭau madhyamābhyāṃ pracchādya karaṇāni vai /
ānandānubhavaṃ yāvattāvanmūrddhani dhārayet

p1.54

prāṇaḥ prayātyanenaiva tatastvāyurvighātakṛt /
brahmarandhre suṣumṇāyāṃ mṛṇālāntarasūtravat

p1.55

nādotpattistvanenaiva śuddhasphaṭikasannibhā /
āmūrdhno vartate nādo vīṇādaṇḍavadutthitaḥ

p1.56

śaṅkhadhvaninibhastvādau madhye meghadhvaniryathā /
vyomarandhragate nāde giriprasravaṇaṃ yathā

p1.57

vyomarandhragate vāyau citte cātmani saṃsthite /
tadānandī bhaveddehī vāyustena jito bhavet

p1.58

yoginastvapare hyatra vadanti samacetasaḥ /
prāṇāyāmaparāḥ pūtā recapūraṇavarjitāḥ

p1.59

dakṣiṇetaragulphena sīvanīṃ pīḍayetśirām
adhastāddaṇḍayo sūkṣmāṃ savyopari ca dakṣiṇam

p1.60

(daṇḍavatsūkṣmāṃ)
jaṅghorvorantaraṃ gārgi niśchidraṃ bandhayetdṛḍham /
samagrīvaśiraskandhaḥ samapṛṣṭhaḥ samodaraḥ

p1.61

netrābhyāṃ dakṣiṇaṃ gulphaṃ lokayannuparisthitam /
dhārayanmanasā sārdhaṃ vyāharanpraṇavākṣaram

p1.62

āsane nānyadhīrāste dvijo rahasi nityaśaḥ /
kṣatriyaśca varārohe vyāharanpraṇavākṣaram

p1.63

āsane nānyadhīraste rahasyeva jitendriyaḥ /
vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaścānye yogābhyāsaratāḥ narāḥ

p1.64

śaivaṃ vā vaiṣṇavaṃ vātha vyāharannanyameva vā /
āsane nānyadhīraste dīpaṃ haste vilokayan

p1.65

āyurvighātakṛtprāṇastvanenāgnikulaṃ gataḥ /
dhūmadhvajajayaṃ yāvannānyadhīrevamabhyaset

p1.66

dhāraṇaṃ kurvatastasya śaktiṃ syādiṣṭabhojane /
dehaśca laghutāṃ yāti jaṭharāgniśca vardhate

p1.67

dṛṣṭacihnastatastasmānmanasāropya mārutam /
mantramuccārayandīrghaṃ nābhimadhye nirodhayet

p1.68

yāvanmanolayatyasminnābhau savitṛmaṇḍale /
tāvatsamabhyasedvidvānniyato niyatāsanaḥ

p1.69

etena nābhimadhyasthadhāraṇenaiva mārutaḥ /
kuṇḍalīṃ yāti vahniśca dahatyatra na saṃśayaḥ

p1.70

santaptā vahninā tatra vāyunā cālitā svayam /
prasārya phaṇabhṛdbhogaṃ prabodhaṃ yāti sā tadā

p1.71

prabuddhe saṃsaratyasminnābhimūle tu cakriṇi /
brahmarandhrī suṣumṇāyāṃ prayāti prāṇasañjñakaḥ

p1.72

samprāpte mārute tasminsuṣumṇāyāṃ varānane /
mantramuccārya manasā hṛnmadhye dhārayetpunaḥ

p1.73

hṛdayātkaṇṭhakūpe ca bhruvormadhye ca dhārayet /
tasmādāropya manasā sāgniṃ prāṇamananyadhīḥ

p1.74

dhārayedvyomni viprendre vyāharanpraṇavākṣaram /
vāyunā pūrite vyomni sāṅgopāṅge kalevare

p1.75

tadātmā rājate tatra yathā vyomni vikartanaḥ / (bhajate)
śarīraṃ visisṛkṣuścedevaṃ samyak samācaran

p1.76

ekākṣaraṃ paraṃ brahma dhyāyanpraṇavamīśvaram /
sambhidya manasā mūrdhni brahmarandhraṃ savāyunā

p1.77

prāṇamunmocayetpaścānmahāprāṇe khamadhyame//
dehātīte jagatprāṇe śūnye nitye dhruve pade

p1.78

ākāśe paramānande svātmānaṃ yojayeddhiyā /
brahmaivāsau bhavedgārgi na punarjanmabhāgbhavet

p1.79

tasmāttvaṃ ca varārohe nityaṃ karma samācāra /
sandhyākāleṣu vā nityaṃ prāṇasaṃyamanaṃ kuru

p1.80

prāṇāyāmaparāḥ sarve prāṇāyāmaparāyaṇāḥ /
prāṇāyāmaviśuddhā ye te yānti paramāṃ gatim

p1.81

prāṇāyāmādṛte nānyattārakaṃ narakādami /
saṃsārārṇavamagnānāṃ tārakaḥ prāṇasaṃyamaḥ

p1.82

tasmāt tvaṃ vidhimārgeṇa nityaṃ karma samācara /
vidhinoktena mārgeṇa prāṇasaṃyamanaṃ kuru

p1.83

nāsāgre dṛk sadā samyak savye nyasyetaraṃ karam /
nāsāgre śaśabhṛdbimbe jyotsnājālavitānake

p1.84

ambomā sahitaṃ śubhraṃ somasūryāgnilocanam /
pañcavakraṃ mahādevaṃ candraśekharamīśvaram

p1.85

nandivāhanasaṃyuktaṃ sarvadevasamanvitam /
prasannaṃ sarvavaradaṃ dhyāyetsarvāyudhaṃ śivam

p1.86

yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ /
akāramūrtireteṣāṃ raktāṅgī haṃsavāhinī

p1.87

daṇḍahastā satī vālā gāyatrītyavadhāryatām /
ukāramūrtireteṣāṃ kṛṣṇāṅgī vṛṣavāhanī

p1.88

cakrahastā satī caiva sāvitrītyavadhāryatām /
makāramūrtireteṣāṃ śvetāṅgī tārkṣyavāhinī

p1.89

śūlānandamayī vṛddhā sarasvatyavadhāryatām /
māheśvarīti sā prājñaiḥ paścimā parikīrtitā

p1.90

sṛṣṭisthityantakālādyā makāro'pyantakātmakaḥ /
akṣaratrayamevaitatkāraṇatrayamiṣyate

p1.91

trayāṇāṃ kāraṇaṃ brahma sadrūpaṃ sarvakāraṇam /
ekākṣaraṃ paraṃ jyotistamāhuḥ praṇavaṃ budhāḥ

p1.92

evaṃ jñātvā vidhānena praṇavena samanvitam /
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādrecapūrakakumbhakaiḥ

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
// atha saptamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
uktānyetāni catvāri yogāṅgāni dvijottame /
pratyāhārādi catvāri śa‍ṛṇuṣvābhyantarāṇi ca

p1.2

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ /
balādāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ sa ucyate

p1.3

yadyatpaśyasi tatsarvaṃ paśyedātmavadātmani /
pratyāhāraḥ sa ca prokto yogavidbhirmahātmabhiḥ

p1.4

karmāṇi yāni nityāni vihitāni śarīriṇām /
teṣāmātmanyanuṣṭhānaṃ manasā yadbahirvinā

p1.5

pratyāhāro bhavetso'pi yogasādhanamuttamam /
pratyāhāraḥ praśasto'yaṃ sevito yogibhiḥ sadā

p1.6

aṣṭādaśasu yadvāyormarmasthāneṣu dhāraṇam /
sthānātsthānātsamākṛṣya pratyāhāro nigadyate

p1.7

aśvinau ca tathā brūtāṃ gārgi devabhiṣagvarau /
marmasthānāni siddhyarthaṃ śarīre yogamokṣayoḥ

p1.8

tāni sarvāṇi vakṣyāmi yathāvacchuṇu suvrate /
pādāṅguṣṭhau ca gulphau ca jaṅghāmadhye tathaiva ca

p1.9

cityormūlaṃ ca jānvośca madhye corudvayasya ca /
pāyumūlaṃ tataḥ paścāddehamadhyaṃ ca meḍhrakam

p1.10

nābhiśca hṛdayaṃ gārgi kaṇṭhakūpastathaiva ca /
tālumūlaṃ ca nāsāyā mūlaṃ cākṣṇośca maṇḍale

p1.11

bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca mūrdhā ca munisattame /
marmasthānāni caitāni mānaṃ teṣāṃ pṛthak śa‍ṛṇu

p1.12

pādānmānaṃ tu gulphasya sārdhāṅgulacatuṣṭayam /
gulphājjaṅghasya madhyaṃ tu vijñeyaṃ taddaśāṅgulam

p1.13

jaṅghamadhyāccityormūlaṃ yattadekādaśāṅgulam
cityormūlādvarārohe jānuḥ syādaṅgulidvayam

p1.14

jānvornavāṅgulaṃ prāhurūrumadhyaṃ munīśvarāḥ /
ūrumadhyāttathā gārgi pāyumūlaṃ navāṅgulam

p1.15

dehamadhyaṃ tathā pāyormūlādardhāṅguladvayam /
dehamadhyāttathā meḍhra tadvatsārdhāṅguladvayam

p1.16

meḍhrānnabhiśca vijñeyā gārgi sārdhadaśāṅgulam /
caturdaśāṅgulaṃ nābherhṛnmadhyaṃ ca varānane

p1.17

ṣaḍaṅgulaṃ tu hṛnmadhyātkaṇṭhakūpaṃ tathaiva ca /
kaṇṭhakūpācca jihvāyā mūlaṃ syāccaturaṅgulam

p1.18

nāsāmūlaṃ tu jihvāyā mūlācca caturaṅgulam /
netrasthānaṃ tu tanmūlādardhāṅgulamitīṣyate

p1.19

tasmādardhāṅgulaṃ viddhi bhruvorantaramātmanaḥ /
lalāṭākhyaṃ bhruvormadhyādūrdhvaṃ syādaṅguladvayam

p1.20

lalāṭādvyomasañjñaṃ syādaṅgulitrayameva hi /
sthāneṣu eteṣu manasā vāyumāropya dhārayet

p1.21

sthānātsthānātsamākṛṣya pratyāhāraṃ prakurvataḥ /
sarve rogā vinaśyanti yogāḥ sidhyanti tasya vai

p1.22

vadanti yoginaḥ kecidyogeṣu kuśalā narāḥ /
pratyāhāraṃ varārohe śa‍ṛṇu tvaṃ tadvadāmyaham

p1.23

sampūrṇakumbhavadvāyumaṅguṣṭhānmūrdhamadhyataḥ /
dhārayedanilaṃ buddhyā prāṇāyāmapracoditaḥ

p1.24

vyomarandhrātsamākṛṣya lalāṭe dhārayetpunaḥ /
lalāṭādvāumākṛṣya bhruvormadhye nirodhayet

p1.25

bhruvormadhyātsamākṛṣya netramadhye nirodhayet /
netrātprāṇaṃ samākṛṣya nāsāmūle nirodhayet

p1.26

nāsāmūlāttu jihvāyā mūle prāṇaṃ nirodhayet /
jihvāmūlātsamākṛṣya kaṇṭhamūle nirodhayet

p1.27

kaṇṭhamūlāttu hṛnmadhye hṛdayāt nābhimadhyame /
nābhimadhyātpunarmeḍhre meḍhrādvahnyālaye tataḥ

p1.28

dehamadhyādgude gārgi gudādevorumūlake /
ūrumūlāttayormadhye tasmājjānvornirodhayet

p1.29

citimūle tatastasmājjaṅghayormadhyame tathā /
jaṅghāmadhyātsamākṛṣya vāyuṃ gulphe nirodhayet

p1.30

gulphādaṅguṣṭhayorgārgi pādayostannirodhayet//
sthānātsthānātsamākṛṣya yastvevaṃ dhārayet sudhīḥ

p1.31

sarvapāpaviśuddhātmā jīvedācandratārakam /
etattu yogasiddhyarthamagastyenāpi kīrtitam

p1.32

pratyāhāreṣu sarveṣu praśastamiti yogibhiḥ /
nāḍībhyāṃ vāyumāpūrya kuṇḍalyāḥ pārśvayoḥ kṣipet

p1.33

dhārayedyugapatso'pi bhavarogādvimucyate /
pūrvavadvāyumāropya hṛdayavyomni dhārayet

p1.34

so'pi yāti varārohe paramātmapadaṃ naraḥ /
vyādhayaḥ kiṃ punastasya bāhyābhyantaravartinaḥ

p1.35

nāsābhyāṃ vāyumāropya pūrayitvodarasthitam /
bhruvormadhyādṛśoḥ paścātsamāropya samāhitaḥ

p1.36

dhārayetkṣaṇamātraṃ vā so'pi yāti parāṃ gatim /
kiṃ punarbahunoktena nityaṃ karma samācaran

p1.37

ātmanaḥ prāṇamāropya bhruvormadhye suṣumṇayā /
yāvanmanolayatyasminstāvatsaṃyamanaṃ kuru

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye saptamo'dhyāyaḥ //
// atha aṣṭamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
athedānīṃ pravakṣyāmi dhāraṇā pañca tattvataḥ /
samāhitamanāstvaṃ ca śa‍ṛṇu gārgi tapodhane

p1.2

yamādiguṇayuktasya manasaḥ sthitirātmani /
dhāraṇetyucyate sadbhiḥ śāstratātparyavedibhiḥ

p1.3

asminbrahmapure gārgi yadidaṃ hṛdayāmbujam /
tasminnevāntarākāśe yadbāhyākāśadhāraṇam

p1.4

eṣā ca dhāraṇetyuktā yogaśāstraviśāradaiḥ /
tāntrikairyogaśāstrajñairvidvadbhiśca suśikṣitaiḥ

p1.5

dhāraṇāḥ pañcadhā proktāstāśca sarvāḥ pṛthak śa‍ṛṇu//
bhūmirāpastathā tejo vāyurākāśameva ca

p1.6

eteṣu pañcadevānāṃ dhāraṇaṃ pañcadhocyate /
pādādijānuparyantaṃ pṛthivīsthānamucyate

p1.7

ājānoḥ pāyuparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam /
āpāyorhṛdayāntaṃ yadvahnisthānaṃ taducyate

p1.8

āhṛnmadhyādbhruvormadhyaṃ yāvadvāyukulaṃ smṛtam /
ābhrūmadhyāttu mūrdhāntamākāśamiti cocyate

p1.9

atra kecidvadantyanye yogapaṇḍitamāninaḥ /
ājānornābhiparyantamapāṃsthānamiti dvijāḥ

p1.10

nābhimadhyādgalāntaṃ yadvahnisthānaṃ taducyate /
āgalāttu lalāṭāntaṃ vāyusthānamitīritam

p1.11

lalāṭādrandhraparyantamākāśasthānamucyate//
ayuktametadityuktaṃ śāstratātparyavedibhiḥ

p1.12

yadi syājjvalanasthānaṃ dehamadhye varānane /
ayuktā kāraṇe vahnau kāryarūpasya saṃsthitiḥ

p1.13

kāryakāraṇasaṃyoge kāryahāniḥ kathaṃ bhavet /
dṛṣṭaṃ tatkāryarūpeṣu mṛdātmakaghaṭādiṣu

p1.14

pṛthivyāṃ dhārayedgārgi brahmāṇaṃ parameṣṭhinam /
viṣṇumapsvanale rudramīśvaraṃ vāyumaṇḍale

p1.15

sadāśivaṃ tathā vyomni dhārayetsusamāhitaḥ /
pṛthivyāṃ vāyumāsthāya lakāreṇa samanvitam

p1.16

dhyāyan caturbhujākāraṃ brahmāṇaṃ sṛṣṭikāraṇam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ pṛthivījayamāpnuyāt

p1.17

vāruṇe vāyumāropya vakāreṇa samanvitam /
smarannārāyaṇaṃ saumyaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam

p1.18

śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ sarvarogaiḥ pramucyate

p1.19

vahau cānilamāropya rephākṣarasamanvitam /
tryakṣaṃ varapradaṃ rudraṃ taruṇādityasannibham

p1.20

bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ suprasannamanusmaran /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ vahnināsau na dahyate

p1.21

mārutaṃ mārutasthāne yakāreṇa samanvitam /
dhārayetpañca ghaṭikāḥ vāyuvadvyomago bhavet

p1.22

ākāśe vāyumāropya hakāropari śakaram /
bindurūpaṃ mahādevaṃ vyomākāraṃ sadāśivam

p1.23

śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ bālendughṛtamaulinam /
pañcavaktrayutaṃ saumyaṃ daśabāhuṃ trilocanam

p1.24

sarvāyudhodyatakaraṃ sarvābharaṇabhūṣitam /
umārdhadehaṃ varadaṃ sarvakāraṇakāraṇam

p1.25

manasā cintayanattu muhūrtamapi dhārayet /
sa eva mukta ityuktastāntrikeṣu suśikṣitaiḥ

p1.26

etaduktaṃ bhavatyatra gārgi brahmavidāṃ vare /
brahmādikāryarūpāṇi sve sve samhṛtya kāraṇe

p1.27

tasminsadāśive prāṇaṃ cittaṃ cānīya kāraṇe /
yuktacittastadātmānaṃ yojayetparameśvare

p1.28

asminnarthe vadantyanye yogino vrahmavidvarāḥ /
praṇavenaiva kāryāṇi sve sve saṃhṛtya kāraṇe

p1.29

praṇavasya tu nādānte paramānandavigraham /
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

p1.30

cetasā samprapaśyanti santaḥ saṃsārabheṣajaṃ
tvaṃ tasmāt praṇavenaiva prāṇāyāmaistribhistribhiḥ

p1.31

brahmādi kāryarūpāṇi sve sve samhṛtya kāraṇe /
viśuddhacetasā paśya nādānte parameśvaram

p1.32

asminnarthe vadantyanye yogino brahmavidvarāḥ /
bhiṣagvarā varārohe yogeṣu pariniṣṭhitāḥ

p1.33

śarīraṃ tāvadevaṃ tu pañcabhūtātmakaṃ khalu /
tadetattu varārohe vātapittakaphātmakam

p1.34

vātātmakānāṃ sarveṣāṃ yogeṣvabhiratātmanām /
prāṇasaṃyamanenaiva śoṣaṃ yāti kalevaram

p1.35

pittātmakānāṃ tvacirānna śuṣyati kalevaram /
kaphātmakānāṃ kāyaśca sampūrṇastvacirādbhavet

p1.36

dhāraṇaṃ kurvatastvāgnau sarve naśyanti vātajāḥ /
pārthivāṃśe jalāṃśe ca dhāraṇaṃ kurvataḥ sadā

p1.37

naśyanti śleṣmajā rogā vātajāścācirāttathā /
vyomāṃśe mārutāṃśe ca dhāraṇaṃ kurvataḥ sadā

p1.38

tridoṣajanitā rogā vinaśyanti na saṃśayaḥ /
asminnarthe tathā brūtāmaśvinau ca bhiṣagvarau

p1.39

prāṇasaṃyamanenaiva tridoṣaśamanaṃ nṛṇām /
tasmāttvaṃ ca varārohe nityaṃ karma samācara

p1.40

yamādibhiśca samyuktā vidhivaddhāraṇāṃ kuru

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye aṣṭamo'dhyāyaḥ //
// atha navamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
atha dhyānaṃ pravakṣyāmi śa‍ṛṇu gārgi varānane /
dhyānameva hi jantūnāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

p1.2

dhyānamātmasvarūpasya vedanaṃ manasā khalu /
saguṇaṃ nirguṇaṃ tacca saguṇaṃ bahuśaḥ smṛtam

p1.3

pañcottamāni teṣvāhurvaidikāni dvijottamāḥ /
trīṇi mukhyatamānyeṣāmekameva hi nirguṇam

p1.4

marmasthānāni nāḍīnāṃ saṃsthānaṃ ca pṛthakpṛthak /
vāyūnāṃ sthānakarmāṇi jñātvā kurvātmavedanam

p1.5

ekaṃ jyotirmayaṃ śuddhaṃ sarvagaṃ vyomavaludam /
avyaktamacalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam

p1.6

sthūlaṃ sūkṣmamanākāramasaṃspṛśyamacākṣuṣam /
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanaupamam

p1.7

ānandamajaraṃ nityaṃ sadasatsarvakāraṇam /
sarvādhāraṃ jagadrūpamamūrtamajamavyayam

p1.8

adṛśyaṃ dṛśyamantaḥsthaṃ bahirsthaṃ sarvatomukham /
sarvadṛksarvataḥpādaṃ sarvaspṛk sarvataḥśiraḥ

p1.9

brahma brahmamayo'haṃ syāmiti yadvedanaṃ bhavet//
tadetannirguṇaṃ dhyānamiti brahmavido viduḥ

p1.10

athavā paramātmānaṃ paramānandavigraham /
gurūpadeśādvijñāya puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

p1.11

brahma brahmapure cāsmindaharāmbujamadhyame//
abhyāsātsamprapaśyanti santaṃ saṃsārabheṣajam

p1.12

hrṛtpadme'ṣṭadalopete kandamadhyātsamutthite /
dvādaśāṅgulanāle'smiścaturaṅgulamunmukhe

p1.13

prāṇāyāmairvikāsite kesarānvitakarṇike /
vāsudevaṃ jagannāthaṃ nārāyaṇamajaṃ harim

p1.14

caturbhujamudārāṅgaṃ śaṅkhacakragadādharam /
kirīṭakeyūradharaṃ padmapatranibhekṣaṇam

p1.15

śrīvatsavakṣasaṃ viṣṇuṃ pūrṇacandranibhānanam /
padmodaradalābhoṣṭhaṃ suprasannaṃ śucismitam

p1.16

śuddhasphaṭikasaṅakāśaṃ pītavāsasamacyutam /
padmacchavipadadvandvaṃ paramātmānamavyayam

p1.17

prabhābhirbhāsayadrūpaṃ paritaḥ puruṣottamam /
manasālokya deveśaṃ sarvabhūtahṛdi sthitam

p1.18

so'hamātmeti vijñānaṃ saguṇaṃ dhyānamucyate /
hṛtsaroruhamadhye'sminprakṛtyātmakakarṇike

p1.19

aṣṭaiśvaryadalopete vidyākesarasaṃyute /
jñānanāle bṛhatkande prāṇāyāmaprabodhite

p1.20

viśvārciṣaṃ mahāvahniṃ jvalantaṃ viśvatomukham /
vaiśvānaraṃ jagadyoniṃ śikhātanvinamīśvaram

p1.21

tāpayantaṃ svakaṃ dehamāpādatalamastakam /
nirvātadīpavattasmindīpitaṃ havyavāhanam

p1.22

dṛṣṭvā tasya śikhāmadhye paramātmānamakṣaram /
nīlatoyadamadhyasthavidyullekheva bhāsvaram

p1.23

nīvāraśūkavadrūpaṃ pītābhaṃ sarvakāraṇam /
jñātvā vaiśvānaraṃ devaṃ so'hamātmeti yā matiḥ

p1.24

saguṇeṣūttamaṃ hyetaddhyānaṃ yogavido viduḥ /
vaiśvānaratvaṃ samprāpya muktiṃ tenaiva gacchati

p1.25

athavā maṇḍale paśyedādityasya mahādyuteḥ /
ātmānaṃ sarvajagataḥ puruṣaṃ hemarūpiṇam

p1.26

hiraṇyaśmaśrukeśaṃ ca hiraṇyamayanakhaṃ harim /
kanakāmbujavadvaktraṃ sṛṣṭhisthityantakāraṇam

p1.27

padmāsanasthitaṃ saumyaṃ prabuddhābjanibhānanam /
padmodaradalābhākṣaṃ sarvalokābhayapradam

p1.28

jānantaṃ sarvadā sarvamunnayantaṃ ca dhārmikān /
bhāsayantaṃ jagatsarvaṃ dṛṣṭvā lokaikasākṣiṇam

p1.29

so'hamasmīti yā buddhiḥ sa ca dhyāneṣu śasyate /
eṣa eva tu mokṣasya mahāmārgastapodhane

p1.30

dhyānenānena saureṇa muktiṃ yāsyanti sūrayaḥ /
bhrūvormadhye'ntarātmānaṃ bhārūpaṃ sarvakāraṇam

p1.31

sthāṇuvanmūrdhaparyantaṃ madhyadehātmasamutthitam /
jagatkāraṇamavyaktaṃ jvalantamamitaujasam

p1.32

manasālokya so'haṃ syāmityetadhyānamuttamam /
athavā baddhaparyaṅke śitilīkṛtavigrahe

p1.33

śiva eva svayaṃ bhūtvā nāsāgrāropitekṣaṇaḥ /
nirvikāraṃ paraṃ śāntaṃ paramātmānamīśvaram

p1.34

bhārūpamamṛtaṃ dhyāyedbhruvormadhye varānane /
so'hameveti yā buddhiḥ sā ca dhyāneṣu śasyate

p1.35

athavāṣṭadalopete karṇikākesarānvite /
unnidrahṛdayāmbhoje somamaṇḍalamadhyame

p1.36

svātmānamarbhakākaraṃ bhoktṛrūpiṇamavyayam /
sudhārasaṃ vimuñcadbhiḥ śaśiraśmibhirāvṛtam

p1.37

ṣoḍaśacchadasaṃyuktāśiraḥ padmādadhomukhāt /
nirgatāmṛtadhārābhiḥ sahasrābhiḥ samantataḥ

p1.38

plāvitaṃ puruṣaṃ tatra cintayitvā samāhitaḥ /
tenāmṛtarasenaiva sāṅgopāṅgakalevare

p1.39

ahameva paraṃ brahma paramātmāhamavyayaḥ /
evaṃ yadvedanaṃ tacca saguṇaṃ dhyānamucyate

p1.40

evaṃ dhyānāmṛtaṃ kurvan ṣaṇmāsānmṛtyujidbhavet /
vatsarānmukta eva syājjīvanneva na saṃśayaḥ

p1.41

jīvanmuktasya na kvāpi duḥkhāvāptiḥ kathañcana /
kiṃ punarnityamuktasya muktireva hi durlabhā

p1.42

tasmāttvaṃ ca varārohe phalaṃ tyaktveva nityaśaḥ /
vidhivatkarma kurvāṇā dhyānameva sadā kuru

p1.43

anyānapi bahūnyāhurdhyānāni munisattamāḥ /
mukhyānyuktāni caitebhyo jaghanyānītarāṇi tu

p1.44

saguṇaṃ guṇahīnaṃ vā vijñāyātmānamātmani /
santaḥ samādhiṃ kurvanti tvamapyevaṃ sadā kuru

p1.1

// iti śrīyogayājñavalkye navamo'dhyāyaḥ //
// atha daśamo'dhyāyaḥ //
yājñavalkya uvāca -
samādhimadhunā vakṣye bhavapāśavināśanam /
bhavapāśanibaddhasya yathāvacchrotumarhasi

p1.2

samādhiḥ samatāvasthā jīvātmaparamātmanoḥ /
brahmaṇyeva sthitiryā sā samādhiḥ pratyagātmanaḥ

p1.3

dhyāyedyathā yathātmānaṃ tatsamādhistathā tathā /
dhyāyaivātmani saṃsthāpyo nānyathātmā yathā bhavet

p1.4

evameva tu sarvatra yatprapannastu yo naraḥ /
tadātmā so'pi tatraiva samādhiṃ samavāpnuyāt

p1.5

sāritpatau niviṣṭāmbu yathābhinnatayānviyāt /
tathātmābhinna evātra samādhiṃ samavāpnuyāt

p1.6

etaduktaṃ bhavatyatra gārgi brahmavidāṃ vare /
karmaiva vidhivatkurvankāmasaṅkalpavarjitam

p1.7

vedānteṣvarthaśāstreṣu suśikṣitamanāḥ sadā /
guruṇā tūpadiṣṭārthaṃ yuktyupetaṃ varānane

p1.8

vidvadbhirdharmaśāstrajñairvicārya ca punaḥ punaḥ /
tasmin suniścitārtheṣu suśikṣitamanāḥ sadā

p1.9

yogamevābhyasennityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ /
tatastvābhyantaraiscihnairbāhyairvā kālasūcakaiḥ

p1.10

viniścityātmanaḥ kālamanyairvā paramārthavit /
nirbhayaḥ suprasannātmā martyastu vijitendriyaḥ

p1.11

svakarmanirataḥ śāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ /
pradāya vidyāṃ putrasya mantraṃ ca vidhipūrvakam

p1.12

saṃskāramātmanaḥ sarvamupadiśya tadānaghe /
puṇyakṣetre śucau deśe vidvadbhiśca samāvṛte

p1.13

bhūmau kuśānsamāstīrya kṛṣṇājinamathāpi vā /
tasminsubaddhaparyaṅko mantrairbaddhakalevaraḥ

p1.14

āsane nānyadhīrāste prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ /
navadvārāṇi saṃyamya gārgyasminbrahmaṇaḥ pure

p1.15

unnidrahṛdayāmbhoje prāṇāyāmaiḥ prabodhite /
vyomni tasminprabhārūpe svarūpe sarvakāraṇe

p1.16

manovṛttiṃ susaṃyamya paramātmani paṇḍitaḥ /
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇaṃ bhruvormadhye'thavānadhe

p1.17

kāraṇe paramānande āsthito yogadhāraṇām /
omityekākṣaraṃ buddhyā vyāharansusamāhitaḥ

p1.18

śarīraṃ santyajedvidvānātmaivābhūnnarottamaḥ /
yasminsamabhyasedvidvānyogenaivātmadarśanam

p1.19

tadeva saṃsmarañcidvāṃstyajedante kalevaram /
yaṃ yaṃ samyaksmaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram

p1.20

taṃ tamevaityasau bhāvamiti yogavido viduḥ /
tvaṃ caivaṃ yogamāsthāya dhyāyansvātmānamātmani

p1.21

svadharmaniratā śāntā tyajānte dehamātmanaḥ /
jñānenaiva sahaitena nityakarmāṇi kurvataḥ

p1.22

nivṛttaphalasaṅgasya muktirgārgi kare sthitā /
yaduktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ karmayogasamuccayam

p1.23

tadetatkīrtitaṃ sarvaṃ sāṅgopāṅgaṃ vidhānataḥ /
tvaṃ caiva yogamabhyasya yamādyaṣṭāṅgasaṃyutam

p1.1

nirvāṇaṃ padamāsādya prapañcaṃ samparityaja /
// iti śrīyogayājñavalkye daśamo'dhyāyaḥ //
// atha ekādaśo'dhyāyaḥ //
ityevamuktā muninā yājñavalkyena dhīmatā /
ṛṣimadhye varārohā vākyametadabhāṣata

p1.2

gārgyuvāca -
yogayukto naraḥ svāminsandhyayorvāthavā sadā /
vaidhaṃ karma kathaṃ kuryānniṣkṛtiḥ kā tvakurvataḥ

p1.3

ityukto brahmavādinyā brahmavidbrāhmaṇastadā /
tāṃ samālokya bhagavānidamāha narottamaḥ

p1.4

yājñavalkya uvāca -
yogayuktamanuṣyasya sandhyayorvāthavā niśi /
yatkartavyaṃ varārohe yogena khalu tatkṛtam

p1.5

ātmāgnihotravahnau tu prāṇāyāmairvivardhite /
viśuddhacittahaviṣā vidhyuktaṃ karma juhvataḥ

p1.6

niṣkṛtistasya kiṃ bāle kṛtakṛtyastadā khalu /
viyoge sati samprāpte jīvātmaparamātmanoḥ

p1.7

vidhyuktaṃ karma kartavyaṃ brahmavidbhiśca nityaśaḥ /
viyogakāle yogī ca duḥkhamityeva yastyajet

p1.8

karmāṇi tasya nilayaḥ nirayaḥ parikīrtitaḥ /
na dehināṃ yataḥ śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ

p1.9

tasmādāmaraṇādvaidhaṃ kartavyaṃ yogibhiḥ sadā /
tvaṃ caiva mātyayā gārgi vaidhaṃ karma samācara

p1.10

yogena paramātmānaṃ yajaṃstyaja kalevaram /
ityevamuktvā bhagavān yājñavalkyastaponidhiḥ

p1.11

ṛṣīnālokya netrābhyāṃ vākyametadabhāṣata /
sandhyāmupāsya vidhivatpaścimāṃ susamāhitāḥ

p1.12

gacchantu sāmprataṃ sarve ṛṣayaḥ svāśramaṃ prati /
ityevamuktā muninā munayaḥ saṃśritavratāḥ

p1.13

viśvāmitro vasiṣṭhaśca gautamaścāṅgirāstathā /
agastyo nāradaścaiva vālmīkirbādarāyaṇaḥ

p1.14

paiṅgirdīrghatamā vyāsaḥ śaunakaśca tapodhanaḥ /
bhārgavaḥ kāśyapaścaiva bharadvājastathaiva ca

p1.15

tapasvinastathā cānye vedavedāṅgavedinaḥ /
yājñavalkyaṃ susampūjya gīrbhirāśīrmiṃruttamaiḥ

p1.16

te yānti munayaḥ sarve svāśrameṣu yathāgatam /
gateṣu svāśrameṣveṣu tāpaseṣu tapodhanā

p1.17

praṇamya daṇḍavadbhūmau vākyametadabhāṣata /
gārgyuvāca -
bhagavansarvaśāstrajña sarvabhūtahite rata

p1.18

bhavamokṣāya yogīndra bhavadbhirbhāṣitaṃ tu yat /
yamādyaṣṭāṅgasahito yogo muktestu sādhanam

p1.19

tadetadvismṛtaṃ sarvaṃ sarvajña tava sannidhau /
yogaṃ mamopadiśyādya sāṅgaṃ saṅkṣeparūpataḥ

p1.20

trātumarhasi sarvajña janmasaṃsārasāgarāt /
ityukto brahmavādinyā brahmavidbrāhmaṇastadā

p1.21

ālokya kṛpayā dīnāṃ smitapṛrvamabhāṣata /
uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhūmau gārgi varānane

p1.1

vakṣyāmi te samāsena yogaṃ samprati taṃ śa‍ṛṇu//
// iti śrīyogayājñavalkye ekādaśo'dhyāyaḥ //
// atha dvādaśo'dhyāyaḥ //
savyena gulphena gudaṃ nipīḍya savyetareṇaiva nipīḍya sandhim /
savyetaraṃ nyasya karetare'smiṃśikhāṃ samālokya pāvakasya

p1.2

āyurvighātakṛtprāṇo niruddhastvāsanena vai /
yāti gārgi tadāpānātkulaṃ vahneḥ śanaiḥ śanaiḥ

p1.3

vāyunā vātito vahnirapānena śanaiḥ śanaiḥ
tato jvalati sarveṣāṃ svakule dehamadhyame

p1.4

prātaḥkāle pradoṣe ca niśīthe ca samāhitaḥ
muhūrtamabhyasedevaṃ yāvat pañcadinadvayam

p1.5

tatasvātmani viprende pratyayāśca pṛthakpṛthak /
sambhavanti tadā tasya jito yena samīraṇaḥ

p1.6

śarīralaghutā dīptirvahnerjaṭharavartinaḥ /
nādābhivyaktirityete cihnānyādau bhavanti hi

p1.7

alpamūtrapurīṣaḥ syātṣaṇmāse vatsare'pi vā /
āsane vāhane paścānna bhetavyaṃ trivatsarāt

p1.8

tato'nilaṃ vāyusakhena sārdhaṃ dhiyā samāropya nirodhayettam /
dhyāyansadā cakriṇamaprabuddhaṃ nābhau sadā kuṇḍalinīniviṣṭam

p1.9

śirāṃ samāveṣṭya mukhena madhyāmanyāśca bhogena śirāstathaiva /
svapucchamāsyena nigṛhya samyakpathaśca saṃyamya marudgaṇānām

p1.10

prasuptanāgendravaducchvasantī sadā prabuddhā prabhayā jvalantī /
nābhau sadā tiṣṭhati kuṇḍalī sā tiryakṣu deheṣu tathetareṣu

p1.11

vāyunā vihṛtavahniśikhābhiḥ kandamadhyagatanāḍīṣu saṃsthām /
kuṇḍalīṃ dahati yastvahirūpāṃ saṃsmarannaravarastu sa eva

p1.12

santaptā vahninā tatra vāyunā ca pracālitā /
prasārya phaṇabhṛdbhogaṃ prabodhaṃ yāti sā tadā

p1.13

bodhaṃ gate cakriṇi nābhimadhye prāṇāḥ susambhūya kalevare'smin /
caranti sarve saha vahninaiva yathā paṭe tantugatistathaiva

p1.14

jitvaivaṃ cakriṇaḥ sthānaṃ sadā dhyānaparāyaṇaḥ /
tato nayedapānaṃ tu nābherūrdhvamidaṃ smaran

p1.15

vāyuryathā vāyusakhena sārdhaṃ nābhiṃ tvatikramya gataḥ śarīre /
rogāśca naśyanti balābhivṛddhiḥ kāntistadānīmabhavatprabuddhe

p1.16

brahmarandhramukhamatra vāyavaḥ pāvakena saha yānti samūhya /
kenacidiha vadāmi tavāhaṃ vīkṣaṇād hṛdi sudīpaśikhāyāḥ

p1.17

nirodhitaḥ syād hṛdi tena vāyuḥ madhye yadā vāyusakhena sārdham /
sahasrapatrasya mukhaṃ praviśya kuryātpunastūrdhvamukhaṃ dvijendre

p1.18

prabuddhahṛdayāmbhoje gārgyasminbrahmaṇaḥ pure /
bālākāśreṇivadvyomni virarāja samīraṇaḥ

p1.19

hṛnmadhyāttu suṣumnāyāṃ saṃsthito hutabhuktadā /
sajalāmbudamālāsu vidyullekheva rājate

p1.20

prabuddhahṛtpadmani saṃsthite'gnau prāṇe ca tasminviniveśite ca /
cihnāni bāhyāni tathāntarāṇi dīpādi dṛśyāṇi bhavanti tasya

p1.21

vāyumunnaya tatastu savahniṃ vyāharanpraṇavamatra sabindum /
bālacandrasadṛśe tu lalāṭe bālacandramavalokaya buddhyā

p1.22

savahniṃ bāyumāropya bhruvormadhye dhiyā tadā /
dhyāyedananyadhīḥ paścādantarātmānamantare

p1.23

madhyame'pi hṛdaye ca lalāṭe sthāṇuvajvalati liṅgamadṛśyam /
asti gārgi paramārthamidaṃ tvaṃ paśya paśya manasā rucirūpam

p1.24

lalāṭamadhye hṛdayāmbuje ca yaḥ paśyati jñāmayīṃ prabhāṃ tu /
śaktiṃ sadā dīpavadujjvalantīṃ sa paśyati brahmavidekadṛṣṭyā

p1.25

manolayaṃ yadā yāti bhrūmadhye yogināṃ nṛṇām /
jihvāmūle'mṛtasrāvo bhrūmadhye cātmadarśanam

p1.26

kampanaṃ ca tathā mūrdhnaḥ manasaivātmadarśanam /
devodyānāni ramyāṇi nakṣatrāṇi ca candramāḥ /
ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ prakāśaṃ yānti yoginām

p1.27

bhruvo'ntare viṣṇupade ṛcau tu manolayaṃ yāvadiyātprabuddhe /
tāvatsamabhyaspa punaḥ khamadhye sukhaṃ sadā saṃsmara pūrṇarūpam

p1.28

samīraṇe viṣṇupade niviṣṭe jīve ca tasminnamṛte ca saṃsthe /
tasminstadā yāti manolayaṃ cenmukteḥ samīpaṃ taditi bruvanti

p1.29

samīraṇe viṣṇupade niviṣṭe viśuddhabuddhau ca tadātmaniṣṭhe /
ānandamatyadbhutamasti satyaṃ tvaṃ gārgi paśyādya viśuddhabuddhyā

p1.30

evaṃ samabhyasya sūdīrghakālaṃ yamādibhiryuktatanurmitāśī /
ātmānamāsādya guhāṃ praviṣṭāṃ muktiṃ vraja brahmapure punastvam

p1.31

bhūtāni yasmātprabhavanti gārgi yenaiva jīvanti carācarāṇi /
jātāni yasmin vilayaṃ prayānti tadbrahma viddhīti vadanti sarve

p1.32

hṛtpaṅkaje vyomni yadekarūpaṃ satyaṃ sadānandamayaṃ susūkṣmam /
tadbrahma nirbhāsamayaṃ guhāyāmiti śrutiśceti samāmananti

p1.33

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ /
tamakratuṃ paśya viśuddhabuddhyā prayāṇakāle ca vihīnaśokāḥ

p1.34

prabhañjanaṃ mūrdhnigataṃ savahniṃ dhiyā samāsādya gurūpadeśāt /
mūrdhānamudbhidya punaḥ khamadhye prāṇāstyajoṅkāramanusmaraṃstvam

p1.35

īpsayā yadi śarīravisargaṃ jñātumicchasi sakhe tava vakṣye /
vyāharanpraṇavamunnaya mūrdhni bhidya yojaya tamātmani kāyam

p1.36

etatpavitraṃ paramaṃ yogamaṣṭāṅgasaṃyutam /
jñānaṃ guhyatamaṃ puṇyaṃ kīrtitaṃ te varānane

p1.37

ya idaṃ śraṇuyānnityaṃ yogākhyānaṃ narottamaḥ /
sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānī bhaviṣyati

p1.38

yastvetacchrāvayedvidvānnityaṃ bhaktisamanvitaḥ /
ekajanmakṛtaṃ pāpaṃ dinenaikena naśyati

p1.39

śa‍ṛṇuyādyaḥ sakṛdvāpi yogākhyānamidaṃ naraḥ /
ajñānajanitaṃ pāpaṃ sarvaṃ tasya praṇaśyati

p1.40

anutiṣṭhanti ye nityamātmajñānasamanvitam /
nityakarmāṇi tāndṛṣṭvā devāśca praṇamanti hi

p1.41

tasmājjñānena dehāntaṃ nityaṃ karma yathāvidhi /
kartavyaṃ dehibhirgārgi yogaśca bhavabhīrubhiḥ

p1.42

ityevamuktvā bhagavānrahasye rahasyajaṃ muktikaraṃ tu tasyāḥ /
yogāmṛtaṃ bandhavināśahetuṃ samādhimāste rahasi dvijendraḥ

p1.43

sā taṃ tu sampūjya muniṃ bruvantaṃ vidyānidhiṃ brahmavidāṃ vāṃreṣṭham /
gīrbhīḥ praṇāmaiśca satāṃ variṣṭhaṃ sadā mudaṃ prāpa varāṃ viśuddhām

p1.44

yogaṃ susaṅgrṛhya tadā rahasye rahasyajaṃ muktikaraṃ ca jantoḥ /
saṃsāramutsṛjya sadā mudānvitā vane rahasyāvasathe viveśa

p1.45

yena prapañcaṃ paripūrṇametadyenaiva viśvaṃ pratibhāti sarvam /
taṃ vāsudevaṃ śrutimūrdhni jātaṃ paśyansadāste hṛdi mūrdhni cānvaham

p1.46

yadekamavyaktamanantamacyutaṃ prapañcajanmādikṛdaprameyam /
taṃ vāsudevaṃ śrutimūrdhnijātaṃ paśyansadāste hṛdi mūrdhni cānvaham

// iti śrīyogayājñavalkye dvādaśo'dhyāyaḥ //
// samāptamidaṃ yogaśāstram //

Original text: yogayājñavalkya · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc