યોગયાજ્ઞવલ્ક્ય · અધ્યાય p1

શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્ય
॥ અથ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યં મુનિશ્રેષ્ઠં સર્વજ્ઞં જ્ઞાનનિર્મલમ્ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞં સદા ધ્યાનપરાયણમ્

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞં યોગેષુ પરિનિષ્ઠિતમ્ ।
જિતેન્દ્રિયં જિતક્રોધં જિતાહારં જિતામયમ્

તપસ્વિનં જિતામિત્રં બ્રહ્મણ્યં બ્રાહ્મણપ્રિયમ્ ।
તપોવનગતં સૌમ્યં સન્ધ્યોપાસનતત્પરમ્

બ્રહ્મવિદ્ભિર્મહાભાગૈર્બ્રાહ્મણૈશ્ચ સમાવૃતમ્ ।
સર્વભૂતસમં શાન્તં સત્યસન્ધં ગતક્લમમ્

ગુણજ્ઞં સર્વભૂતેષુ પરાર્થૈકપ્રયોજનમ્ ।
બ્રુવન્તં પરમાત્માનમૃષીણામુગ્રતેજસામ્

તમેવં ગુણસમ્પન્નં નારીણામુત્તમા વધૂઃ ।
મૈત્રેયી ચ મહાભાગા ગાર્ગી ચ બ્રહ્મવિદ્વરા

સભામધ્યગતા ચેયમૃષીણામુગ્રતેજસામ્ ।
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ ગાર્ગ્યેતદ્વાક્યમબ્રવીત્

(ગર્ગી તદ્)
ગાર્ગ્યુવાચ -
ભગવન્સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ સર્વભૂતહિતે રત ।
યોગતત્ત્વં મમ બ્રૂહિ સાઙ્ગોપાઙ્ગં વિધાનતઃ

એવં પૃષ્ટઃ સ ભગવાન્સભામધ્યે સ્ત્રિયા તયા ।
ઋષીનાલોક્ય નેત્રાભ્યાં વાક્યમેતદભાષત

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે ગાર્ગિ બ્રહ્મવિદાં વરે ।
વક્ષ્યામિ યોગસર્વસ્વં બ્રહ્મણા કીર્તિતં પુરા

સમાહિતમના ગાર્ગિ શૄણુ ત્વં ગદતો મમ ।
ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તપોનિધિઃ

નારાયણં જગન્નાથં સર્વભૂતહૃદિ સ્થિતમ્ ।
વાસુદેવં જગદ્યોનિં યોગિધ્યેયં નિરઞ્જનમ્

આનન્દમમૃતં નિત્યં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ।
ધ્યાયન્હૃદિ હૃષીકેશં મનસા સુસમાહિતઃ

નેત્રાભ્યાં તાં સમાલોક્ય કૃપયા વાક્યમબ્રવીત્ ।
એહ્યેહિ ગાર્ગિ સર્વજ્ઞે સર્વશાસ્ત્રવિશારદે

યોગં વક્ષ્યામિ વિધિવદ્ધાત્રોક્તં પરમેષ્ઠિના ।
મુનયઃ શ્રૂયતામત્ર ગાર્ગ્યા સહ સમાહિતાઃ

પદ્માસને સમાસીનં ચતુરાનનમવ્યયમ્ ।
ચરાચરાણાં સ્રષ્ટારં બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્

કદાચિત્તત્ર ગત્વાહં સ્તુત્વા સ્તોત્રૈઃ પ્રણમ્ય ચ ।
પૃષ્ટવાનિમમેવાર્થં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

દેવદેવ જગન્નાથ ચતુર્મુખ પિતામહ ।
યેનાહં યામિ નિર્વાણં કર્મણા મોક્ષમવ્યયમ્

જ્ઞાનં ચ પરમં ગુહ્યં યથાવદ્બ્રૂહિ મે પ્રભો ।
મયૈવમુક્તો દ્રુહિણઃ સ્વયમ્ભૂર્લોકનાયકઃ

મામાલોક્ય પ્રસન્નાત્મા જ્ઞાનકર્માણ્યભાષત ।
જ્ઞાનસ્ય દ્વિવિધૌ જ્ઞેયૌ પન્થાનૌ વેદચોદિતૌ

અનુષ્ઠિતૌ તૌ વિદ્વદ્ભિઃ પ્રવર્તકનિવર્તકૌ ।
વર્ણાશ્રમોક્તં યત્કર્મ કામસઙ્કલ્પપૂર્વકમ્

પ્રવર્તકં ભવેદેતત્પુનરાવૃત્તિહેતુકમ્ ।
કર્તવ્યમિતિ વિધ્યુક્તં કર્મ કામવિવર્જિતમ્

યેન યત્ક્રિયતે સમ્યક્ જ્ઞાનયુક્તં નિવર્તકમ્ ।
નિવર્તકં હિ પુરુષં નિવર્તયતિ જન્મનઃ

પ્રવર્તકં હિ સર્વત્ર પુનરાવૃત્તિહેતુકમ્ ।
વર્ણાશ્રમોક્તં કર્મૈવ વિધ્યુક્તં કામવર્જિતમ્

વિધિવત્કુર્વતસ્તસ્ય મુક્તિર્ગાર્ગિ કરે સ્થિતા ।
વર્ણાશ્રમોક્તં કર્મૈવ વિધિવત્કામપૂર્વકમ્

યેન યત્ક્રિયતે તસ્ય ગર્ભવાસઃ કરે સ્થિતઃ ।
સંસારભીરુભિસ્તસ્માત્વિધ્યુક્તં કામવર્જિતમ્

વિધિવત્ કર્મ કર્તવ્યં જ્ઞાનેન સહ સર્વદા ।
જાતાશ્ચ ત્રિષુ લોકેષુ આનુલોમ્યેન માનવાઃ

તે દેવાનામૃષીણાં ચ પિતૄણામૃણિનસ્તથા ।
ઋષિભ્યો બ્રહ્મચર્યેણ પિતૃભ્યશ્ચ સુતૈસ્તથા

કુર્યાદ્યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ સ્વાશ્રમં ધર્મમાચરન્ ।
ચત્વારો બ્રાહ્મણસ્યોક્તા આશ્રમાઃ શ્રુતિચોદિતાઃ

ક્ષત્રિયસ્ય ત્રયઃ પ્રોક્તા દ્વાવેકૌ વૈશ્યશૂદ્રયોઃ ।
અધીત્ય વેદં વેદાર્થં સાઙ્ગોપાઙ્ગં વિધાનતઃ

સ્નાયાદ્વિધ્યુક્તમાર્ગેણ બ્રહ્મચર્યવ્રતં ચરન્ ।
સંસ્કૃતાયાં સવર્ણાયાં પુત્રમુત્પાદયેત્તતઃ

યજેદગ્નૌ તુ વિધિવત્ભાર્યયા સહ વા વિના ।
કાન્તારે વિજને દેશે ફલમૂલોદકાન્વિતે

તપશ્ચરન્વસેન્નિત્યં સાગ્નિહોત્રઃ સમાહિતઃ ।
આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય સન્ન્યસેદ્વિધિના તતઃ

સંન્યાસાશ્રમસંયુક્તો નિત્યં કર્મ સમાચરન્ ।
યાવત્ક્ષેત્રી ભવેત્તાવત્ યજેદાત્માનમાત્મનિ

ક્ષત્રિયશ્ચ ચરેદેવમાસંન્યાસાશ્રમાત્સદા ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમાદેવં ચરેદ્વૈશ્યઃ સમાહિતઃ

શૂદ્રઃ શુશ્રૂષયા નિત્યં ગૃહસ્થાશ્રમં આચરેત્ ।
શૂદ્રસ્ય બ્રહ્મચર્યં ચ મુનિભિઃ કૈશ્ચિદિષ્યતે

આનુલોમ્યપ્રસૂતાનાં ત્રયાણામાશ્રમાસ્ત્રયઃ ।
શૂદ્રવચ્છૂદ્રજાતાનં આચારઃ કીર્તિતો બુધૈઃ

ચતુર્ણામાશ્રમસ્થાનામહન્યહનિ નિત્યશઃ ।
વિધ્યુક્તં કર્મ કર્તવ્યં કામસઙ્કલ્પવર્જિતમ્

તસ્માત્ત્વમપિ યોગીન્દ્ર સ્વાશ્રમં ધર્માચરન્ ।
શ્રદ્ધયા વિધિવત્સમ્યક્ જ્ઞાનકર્મ સમાચર

ઇતિ મે કર્મસર્વસ્વં યોગરૂપં ચ તત્ત્વતઃ ।
ઉપદિશ્ય તતો બ્રહ્મા યોગનિષ્ઠોઽભવત્સ્વયમ્

શ્રુત્વૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્યોક્તં વાક્યં ગાર્ગી મુદાન્વિતા ।
પુનઃ પ્રાહ મુનિશ્રેષ્ઠમૃષીમધ્યે વરાનના

ગાર્ગ્યુવાચ -
જ્ઞાનેન સહ યોગીન્દ્ર વિધ્યુક્તં કર્મ કુર્વતઃ ।
ત્વયોક્તં મુક્તિરસ્તીતિ તયોર્જ્ઞાનં વદ પ્રભો

ભાર્યયા ત્વેવમુક્તસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તપોનિધિઃ ।
તાં સમાલોક્ય કૃપયા જ્ઞાનરૂપમભાષત

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
જ્ઞાનં યોગાત્મકં વિદ્ધિ યોગશ્ચાષ્ટાઙ્ગસંયુતઃ ।
સંયોગો યોગ ઇત્યુક્તો જીવાત્મપરમત્મનોઃ

વક્ષ્યામ્યઙ્ગાનિ તે સમ્યગ્યથા પૂર્વં મયા શ્રુતમ્ ।
સમાહિતમના ગાર્ગી ઋષિભિઃ સહ સંશ‍ઋણુ

યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ આસનં ચ તથૈવ ચ ।
પ્રાણાયામસ્તથા ગાર્ગિ પ્રત્યહારશ્ચ ધારણા

ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યોગાઙ્ગાનિ વરાનને ।
યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ દશધા સમ્પ્રકીર્તિતઃ

આસનાન્યુત્તમાન્યષ્ટૌ ત્રયં તેષૂત્તમોત્તમમ્ ।
પ્રણાયામસ્ત્રિધા પ્રોક્તઃ પ્રત્યાહારશ્ચ પઞ્ચધા

ધારણા પઞ્ચધા પ્રોક્તા ધ્યાનં ષોઢા પ્રકીર્તિતમ્ ।
ત્રયં તેષૂત્તમં પ્રોક્તં સમાધિસ્ત્વેકરૂપકઃ

બહુધા કેચિદિચ્છન્તિ વિસ્તરેણ પૄથક્ શ‍ઋણુ ।
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં દયાર્જવમ્

ક્ષમાધૃતિર્મિતાહારઃ શૌચં ત્વેતે યમા દશ ।
કર્મણા મનસા વાચા સર્વભૂતેષુ સર્વદા

અક્લેશજનનં પ્રોક્તમહિંસાસાત્વેન યોગિભિઃ ।
વિધ્યુક્તં ચેદહિંસા સ્યાત્ક્લેશજન્મૈવ જન્તુષુ

વેદેનોક્તેઽપિ હિંસાસ્યાદભિચારાદિ કર્મ યત્ ।
સત્યં ભૂતહિતં પ્રોક્તં નિયતાર્થાભિભાષણમ્

કર્મણા મનસા વાચા પરદ્રવ્યેષુ નિઃસ્પૃહા ।
અસ્તેયમિતિ સા પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।
સર્વત્ર મૈથુનત્યગો બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે

બ્રહ્મચર્યાશ્રમસ્થાનાં યતીનાં નૈષ્ઠિકસ્ય ચ ।
બ્રહ્મચર્યં તુ તત્પ્રોક્તં તથૈવા રણ્યવાસિનામ્

ઋતાવૃતૌ સ્વદારેષુ સઙ્ગતિર્યા વિધાનતઃ ।
બ્રહ્મચર્યં તુ તત્પ્રોક્તં ગૃહસ્થાશ્રમવાસિનમ્

રાજ્ઞશ્ચૈવ ગૄહસ્થસ્ય બ્રહ્મચર્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
વિશાં વૃત્તવતાં ચૈવ કેચિદિચ્છન્તિ પણ્ડિતાઃ

શુશ્રૂષૈવ તુ શૂદ્રસ્ય બ્રહ્મચર્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
શુશ્રૂષા વા ગુરોર્નિત્યં બ્રહ્મચર્યમુદાહૃતમ્

ગુરવઃ પઞ્ચ સર્વેષાં ચતુર્ણાં શ્રુતિચોદિતાઃ ।
માતા પિતા તથાચાર્યો માતુલઃ શ્વશુરસ્તથા

એષુ મુખ્યાસ્ત્ર્યઃ પ્રોક્તા આચાર્યઃ પિતરૌ તથા ।
એષુ મુખ્યતમસ્ત્વેક આચાર્યઃ પરમાર્થવિત્

તમેવં બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠં નિત્યકર્મપરાયણમ્ ।
શુશ્રૂષયાર્ચયેન્નિત્યં તુષ્ટોઽભૂદ્યેન વા ગુરુઃ

દયા ચ સર્વભૂતેષુ સર્વત્રાનુગ્રહઃ સ્મૃતઃ ।
વિહિતેષુ તદન્યેષુ મનોવાક્કાયકર્મણામ્

પ્રવૃતૌ વા નિવૃતૌ વા એકરૂપત્વમાર્જવમ્ ।
પ્રિયાપ્રિયેષુ સર્વેષુ સમત્વં યચ્છરીરિણામ્

ક્ષમા સૈવેતિ વિદ્વદ્ભિર્ગદિતા વેદવાદિભિઃ ।
અર્થહાનૌ ચ બન્ધૂનાં વિયોગેષ્વપિ સમ્પદામ્

તયોઃ પ્રાપ્તો ચ સર્વત્ર ચિત્તસ્ય સ્થાપનં ધૃતિઃ ।
અષ્ટૌ ગ્રાસા મુનેર્ભક્ષ્યાઃ ષોડશારણ્યવાસિનમ્

દ્વાત્રિંશચ્ચ ગૃહસ્થાનાં યથેષ્ટં બ્રહ્મચારિણામ્ ।
એષામયં મિતાહારો હ્યન્યેષામલ્પભોજનમ્

શૌચં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ।
મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં મનઃશુદ્ધિસ્તથાન્તરમ્

મનઃશુદ્ધિશ્ચ વિજ્ઞેયા ધર્મેણાધ્યાત્મવિધ્યયા ।
આત્મવિદ્યા ચ ધર્મશ્ચ પિત્રાચાર્યેણ વાનઘે

તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ સર્વૈર્નિઃશ્રેયસાર્થિભિઃ ।
ગુરવઃ શ્રુતસમ્પન્ના માન્યા વાઙ્ગ્મનસાદિભિઃ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
તપઃ સન્તોષ આસ્તિક્યં દાનમીશ્વરપૂજનમ્ ।
સિદ્ધાન્તશ્રવણં ચૈવ હ્રીર્મતિશ્ચ જપો વ્રતમ્

એતે તુ નિયમાઃ પ્રોક્તાસ્તાંશ્ચ સર્વાન્પૃથક્ શ‍ઋણુ ।
વિધિનોક્તેન માર્ગેણ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ

શરીરશોષણં પ્રાહુસ્તાપસાસ્તપ ઉત્તમમ્ ।
યદૃચ્છા લાભતો નિત્યમલં પુંસો ભવેદિતિ

યા ધીસ્તામૃષયઃ પ્રાહુઃ સન્તોષં સુખલક્ષણમ્ ।
ધર્માધર્મેષુ વિશ્વાસો યસ્તદાસ્તિક્યમુચ્યતે

ન્યાયાર્જિતં ધનં ચાન્નમન્યદ્વા યત્પ્રદીયતે ।
અર્થિભ્યઃ શ્રદ્ધયા યુક્તં દાનમેતદુદાહૃતમ્

યત્પ્રસન્નત્વભાવેન વિષ્ણું વાઽપ્યન્યમેવ વા ।
યથાશક્ત્યર્ચનં ભક્ત્યા હ્યેતદીશ્વરપૂજનમ્

રાગાદ્યપેતં હૃદયં વાગદુષ્ટાનૃતાદિના ।
હિંસાદિરહિતઃ કાય એતદીશ્વરપૂજનમ્

સિદ્ધાન્તશ્રવણં પ્રોક્તં વેદાન્તશ્રવણં બુધૈઃ ।
દ્વિજવત્ક્ષત્રિયસ્યોક્તં સિદ્ધાન્તશ્રવણં બુધૈઃ

વિશાં ચ કેચિદિચ્છન્તિ શીલવૃત્તવતાં સતામ્ ।
શૂદ્રાણાં ચ સ્ત્રિયૈશ્ચૈવ સ્વધર્મસ્થતપસ્વિનામ્

સિદ્ધાન્તશ્રવણં પ્રોક્તં પુરાણશ્રવણં બુધૈઃ ।
વેદલૌકિકમાર્ગેષુ કુત્સિતં કર્મ યદ્ભવેત્

તસ્મિન્ભવતિ યા લજ્જા હ્રીસ્તુ સૈવેતિ કીર્તિતા ।
વિહિતેષુ ચ સર્વેષુ શ્રદ્ધા યા સા મતિર્ભવેત્

ગુરુણા ચોપદિષ્ટોઽપિ વેદબાહ્યવિવર્જિતઃ ।
વિધિનોક્તેન માર્ગેણ મન્ત્રાભ્યાસો જપઃ સ્મૃતઃ

અધીત્ય વેદં સૂત્રં વા પુરાણં સેતિહાસિકમ્ ।
એતેષ્વભ્યસનં યચ્ચ તદભ્યાસો જપઃ સ્મૃતઃ

જપશ્ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો વાચિકો માનસસ્તથા ।
વાચિક ઉપાંશુરુચ્ચૈશ્ચ દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ

માનસો મનનધ્યાનભેદાદ્ દ્વૈવિધ્યમાસ્થિતઃ ।
ઉચ્ચૈર્જપાદુપાંશુશ્ચ સહસ્રગુણ ઉચ્યતે

માનસસ્તુ તથોપાંશોઃ સહસ્રગુણ ઉચ્યતે ।
માનસાચ્ચ તથા ધ્યાનં સહસ્રગુણમુચ્યતે

ઉચ્ચૈર્જપસ્તુ સર્વેષાં યથોક્તફલદો ભવેત્ ।
નીચૈઃ શ્રુતો ન ચેત્સોઽપિ શ્રુતશ્ચેન્નિષ્ફલો ભવેત્

ઋષિં છન્દોઽધિદૈવં ધ્યાયન્મન્ત્રં ચ સર્વદા ।
યસ્તુ મન્ત્રજપો ગાર્ગિ સ એવ હિ ફલપ્રદઃ

પ્રસન્નગુરુણા પૂર્વમુપદિષ્ટં ત્વનુજ્ઞયા ।
ધર્માર્થમાત્મસિદ્ધ્યર્થમુપાયગ્રહણં વ્રતમ્

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
આસનાન્યધુના વક્ષ્યે શ‍ઋણુ ગાર્ગિ તપોધને ।
સ્વસ્તિકં ગોમુખં પદ્મં વીરં સિંહાસનં તથા

ભદ્રં મુક્તાસનં ચૈવ મયૂરાસનમેવ ચ ।
તથૈતેષાં વરારોહે પૃથગ્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

જાનોર્વોરન્તરે સમ્યક્કૃત્વા પાદતલે ઉભે ।
ઋજુકાયઃ સુખાસીનઃ સ્વસ્તિકં તત્પ્રચક્ષતે

સીવન્યાસ્ત્વાત્મનઃ પાર્શ્વે ગુલ્ફૌ નિક્ષિપ્ય પાદયોઃ ।
સવ્યે દક્ષિણગુલ્ફં તુ દક્ષિણે દક્ષિણેતરમ્

એતચ્ચ સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
સવ્યે દક્ષિણગુલ્ફં તુ પૃષ્ઠપાર્શ્વે નિવેશયેત્

દક્ષિણેઽપિ તથા સવ્યં ગોમુખં ગોમુખં યથા ।
અઙ્ગુષ્ઠૌ ચ નિબધ્નીયાદ્ધસ્તાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ તુ

ઊર્વોરુપરિ વિપ્રેન્દ્રે કૃત્વા પાદતલે ઉભે ।
પદ્માસનં ભવેદેતત્સર્વેષામપિ પૂજિતમ્

એકં પાદમથૈકસ્મિન્વિન્યસ્યોરુણિ સંસ્થિતમ્ ।
ઇતરસ્મિંસ્તથા ચોરું વીરાસનમુદાહૃતમ્

ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
દક્ષિણં સવ્યગુલ્ફેન દક્ષિણેન તથેતરમ્

હસ્તૌ ચ જાન્વોઃ સંસ્થાપ્ય સ્વાઙ્ગુલીશ્ચ પ્રસાર્ય ચ ।
વ્યાત્તવક્ત્રો નિરીક્ષેત નાસાગ્રં સુસમાહિતઃ

સિંહાસનં ભવેદેતત્પૂજિતં યોગિભિઃ સદા ।
ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્

પાર્શ્વપાદૌ ચ પાણિભ્યાં દૃઢં બદ્ધ્વા સુનિશ્ચલમ્ ।
ભદ્રાસનં ભવેદેતત્સર્વવ્યાધિવિષાપહમ્

સમ્પીડ્ય સીવનીં સૂક્ષ્માં ગુલ્ફેનૈવ તુ સવ્યતઃ ।
સવ્યં દક્ષિણગુલ્ફેન મુક્તાસનમિતીરિતમ્

મેઢ્રાદુપરિ નિક્ષિપ્ય સવ્યં ગુલ્ફં તથોપરિ ।
ગુલ્ફાન્તરં ચ નિક્ષિપ્ય મુક્તાસનમિદં તુ વા

અવષ્ટભ્ય ધરાં સમ્યક્ તલાભ્યાં તુ કરદ્વયોઃ ।
હસ્તયોઃ કૂર્પરૌ ચાપિ સ્થાપયન્નાભિપાર્શ્વયોઃ

સમુન્નતશિરઃપાદો દણ્ડવદ્વ્યોમ્નિસંસ્થિતઃ ।
મયૂરાસનમેતત્તુ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

સર્વે ચાભ્યન્તરા રોગા વિનશ્યન્તિ વિષાણિ ચ ।
યમૈશ્ચ નિયમૈશ્ચૈવ આસનૈશ્ચ સુસંયુતા

નાડીશુદ્ધિં ચ કૃત્વા તુ પ્રાણાયામં તતઃ કુરુ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
શ્રુત્વૈતદ્ભાષિતં વાક્યં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ધીમતઃ ।
પુનઃ પ્રાહ મહાભાગા સભામધ્યે તપસ્વિની

ગાર્ગ્યુવાચ -
ભગવન્બ્રૂહિ મે સ્વામિન્નાડીશુદ્ધિં વિધાનતઃ ।
કેનોપાયેન શુદ્ધાઃ સ્યુર્નાડયઃ સર્વદેહિનામ્

ઉત્પત્તિં ચાપિ નાડીનાં ચારણં ચ યથાવિધિ ।
કન્દં ચ કીદૃશં પ્રોક્તં કતિ તિષ્ઠન્તિ વાયવઃ

સ્થાનાનિ ચૈવ વાયૂનાં કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્ ।
વિજ્ઞાતવ્યાનિ યાન્યસ્મિન્દેહે દેહભૃતાં વર

વક્તુમર્હસિ તત્સર્વં ત્વત્તો વેત્તા ન વિદ્યતે ।
ઇત્યુક્તો ભાર્યયા તત્ર સમ્યક્ તદ્ગતમાનસઃ

ગાર્ગીં તાં સુસમાલોક્ય તત્સર્વં સમભાષત ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
શરીરં તાવદેવં હિ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાત્મકમ્

વિધ્યેતત્સર્વજન્તૂનાં સ્વાઙ્ગુલીભિરિતિ પ્રિયે ।
શરીરાદધિકઃ પ્રાણો દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ

ચતુર્દશાઙ્ગુલં કેચિદ્વદન્તિ મુનિસત્તમાઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલ એવેતિ વદન્તિ જ્ઞાનિનો નરાઃ

આત્મસ્થમનિલં વિદ્વાનાત્મસ્થેનૈવ વહ્નિના ।
યોગાભ્યાસેન યઃ કુર્યાત્સમં વા ન્યૂનમેવ વા

સ એવ બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠઃ સ સમ્પૂજ્યો નરોત્તમઃ ।
આત્મસ્થવહ્નિનૈવ ત્વં યોગજેન દ્વિજોત્તમે

આત્મસ્થં માતરિશ્વાનં યોગાભ્યાસેન નિર્જય ।
દેહમધ્યે શિખિસ્થાનં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્

ત્રિકોણં મનુજાનાં ચ ચતુરસ્રં ચતુષ્પદામ્ ।
મણ્ડલં તત્પતઙ્ગાનાં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે

તન્મધ્યે તુ શિખા તન્વી સદા તિષ્ઠતિ પાવકી ।
દેહમધ્યં ચ કુત્રેતિ શ્રોતુમિચ્છસિ ચેચ્છૃણુ

ગુદાત્તુ દ્વ્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમધો મેઢ્રાચ્ચ દ્વ્યઙ્ગુલાત્ ।
દેહમધ્યં તયોર્મધ્યં મનુષ્યાણામિતીરિતમ્

ચતુષ્પદાં તુ હૃન્મધ્યં તિરશ્ચાં તુન્દમધ્યમમ્ ।
દ્વિજાનાં તુ વરારોહે તુન્દમધ્યમિતીરિતમ્

કન્દસ્થાનં મનુષ્યાણાં દેહમધ્યાન્નવાઙ્ગુલમ્
ચતુરઙ્ગુલમુત્સેધમાયામશ્ચ તથાવિધઃ

અણ્ડાકૃતિવદાકારં ભૂષિતં તત્ત્વગાદિભિઃ ।
ચતુષ્પદાં તિરશ્ચાં ચ દ્વિજાનાં તુન્દમધ્યમે

તન્મધ્યં નાભિરિત્યુક્તં નાભૌ ચક્રસમુદ્ભવઃ ।
દ્વાદશારયુતં તચ્ચ તેન દેહઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

ચક્રેઽસ્મિન્ભ્રમતે જીવઃ પાપપુણ્યપ્રચોદિતઃ ।
તન્તુપઞ્જરમધ્યસ્થા યથા ભ્રમતિ લૂતિકા

જીવસ્ય મૂલચક્રેઽસ્મિન્નધઃ પ્રાણશ્ચરત્યસૌ ।
પ્રાણારૂઢો ભવેજ્જીવઃ સર્વભૂતેષુ સર્વદા

તસ્યોર્ધ્વં કુણ્ડલીસ્થાનં નાભેસ્તિર્યગથોર્ધ્વતઃ ।
અષ્ટપ્રકૃતિરૂપા સા અષ્ટધા કુણ્ડલીકૃતા

યથાવદ્વાયુસઞ્ચારં જલાન્નાદીનિ નિત્યશઃ ।
પરિતઃ કન્દપાર્શ્વેષુ નિરુદ્ધ્યૈવ સદા સ્થિતા

મુખેનૈવ સમાવેષ્ટ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રમુખં તથા ।
યોગકાલે ત્વપાનેન પ્રબોધં યાતિ સાગ્નિના

સ્ફુરન્તી હૃદયાકાશે નાગરૂપા મહોજ્જ્વલા ।
વાયુર્વાયુસખેનૈવ તતો યાતિ સુષુમ્ણયા

કન્દમધ્યે સ્થિતા નાડી સુષુમ્ણેતિ પ્રકીર્તિતા ।
તિષ્ઠન્તિ પરિતઃ સર્વાશ્ચક્રેઽસ્મિન્નાડીસઞ્જ્ઞકાઃ

નાડીનામપિ સર્વાસાં મુખ્યાસ્ત્વેતાશ્ચતુર્દશ ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ણા ચ સરસ્વતી

વારુણી ચૈવ પૂષા ચ હસ્તિજિહ્વા યશસ્વિની ।
વિશ્વોદરા કુહૂશ્ચૈવ શઙ્ખિની ચ પયસ્વિની

અલમ્બુષા ચ ગાન્ધારી મુખ્યાશ્ચૈતાશ્ચતુર્દશ ।
આસાં મુખ્યતમાસ્તિસ્ત્રસ્તિસૃષ્વેકોત્તમોત્તમા

મુક્તિમાર્ગેતિ સા પ્રોક્તા વિશ્વધારિણી ।
કન્દસ્ય મધ્યમે ગાર્ગિ સુષુમ્ણા સુપ્રતિષ્ઠિતા

પૃષ્ઠમધ્યે સ્થિતા નાડી સા હિ મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતા॥
મુક્તિમાર્ગં સુષુમ્ણા સા બ્રહ્મરન્ધ્રેતિ કીર્તિતા

અવ્યક્તા સૈવ વિજ્ઞેયા સૂક્ષ્મા વૈષ્ણવી સ્મૃતા ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ તસ્યાઃ સવ્યે ચ દક્ષિણે

ઇડા તસ્યાઃ સ્થિતા સવ્યે દક્ષિણે પિઙ્ગલા સ્થિતા ।
ઇડાયાં પિઙ્ગલાયાં ચ ચરતશ્ચન્દ્રભાસ્કરૌ

ઇડાયાં ચન્દ્રમા જ્ઞેયઃ પિઙ્ગલાયાં રવિઃ સ્મૃતઃ ।
ચન્દ્રસ્તામસ ઇત્યુક્તઃ સૂર્યો રાજસ ઉચ્યતે

વિષભાગો રવેર્ભાગઃ સોમભાગોઽમૃતં સ્મૃતમ્ ।
તાવેવ ધત્તઃ સકલં કાલં રાત્રિદિવાત્મકમ્

ભોક્ત્રી સુષુમ્ણા કાલસ્ય ગુહ્યમેતદુદાહૃતમ્ ।
સરસ્વતી કુહૂશ્ચૈવ સુષુમ્ણાપાર્શ્વયોઃ સ્થિતે

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ ઇડાયાઃ પૃષ્ઠપાર્શ્વયોઃ ।
કુહોશ્ચ હસ્તિજિહ્વાયા મધ્યે વિશ્વોદરા સ્થિતા

યશસ્વિન્યાઃ કુહોર્મધ્યે વારુણી ચ પ્રતિષ્ઠિતા ।
પૂષાયાશ્ચ સરસ્વત્યાઃ સ્થિતા મધ્યે પયસ્વિની

ગાન્ધાર્યાશ્ચ સરસ્વત્યાઃસ્થિતા મધ્યે ચ શઙ્ખિની ।
અલમ્બુષા ચ વિપ્રેન્દ્રે કન્દમધ્યાદધઃ સ્થિતા

પૂર્વભાગે સુષુમ્ણાયા આમેઢ્રાન્તે કુહૂઃ સ્થિતા ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ કુણ્ડલ્યા વારુણી સર્વગામિની

યશસ્વિની ચ યામ્યસ્થા પાદાઙ્ખષ્ઠાન્તમિષ્યતે ।
પિઙ્ગલા ચોર્ધ્વગા યામ્યે નાસાન્તં વિદ્ધિ મે પ્રિયે

યામ્યે પૂષા ચ નેત્રાન્તં પિઙ્ગલાયાસ્તુ પૃષ્ઠતઃ ।
પયસ્વિની તથા ગાર્ગિ યામ્યકર્ણાન્તમિષ્યતે

સરસ્વતી તથા ચોર્ધ્વમાજિહ્વાયાઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।
આસવ્યકર્ણાદ્વિપ્રેન્દ્રે શઙ્ખિની ચોર્ધ્વગા મતા

ગાન્ધારી સવ્યનેત્રાન્તમિડાયાઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતા ।
ઇડા ચ સવ્યનાસાન્તં સવ્યભાગે વ્યવસ્થિતા

હસ્તિજિહ્વા તથા સવ્યપાદાઙ્ગુષ્ઠાન્તમિષ્યતે ।
વિષ્વોદરા તુ યા નાડી તુન્દમધ્યે વ્યવસ્થિતા

અલમ્બુષા મહાભાગે પાયુમૂલાદધોગતા ।
એતાસ્ત્વન્યાઃ સમુત્પન્નાઃ શિરાશ્ચાન્યાશ્ચ તાસ્વપિ

યથાશ્વત્થદલે તદ્વદબ્જપત્રેષુ વા શિરાઃ ।
નાડીષ્વેતાસુ સર્વાસુ વિજ્ઞાતવ્યાસ્તપોધને

પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
નાગઃ ક્રૂર્મોઽથ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ

એતે નાડીષુ સર્વાસુ ચરન્તિ દશ વાયવઃ ।
એતેષુ વાયવઃ પઞ્ચ મુખ્યાઃ પ્રાણાદયઃ સ્મૃતાઃ

તેષુ મુખ્યતમાવેતૌ પ્રાણાપાનૌ નરોત્તમે ।
પ્રાણ એવૈતયોર્મુખ્યઃ સર્વપ્રાણભૃતાં સદા

આસ્યનાસિકયોર્મધ્યે હૃન્મધ્યે નાભિમધ્યમે ।
પ્રાણાલય ઇતિ પ્રાહુઃ પાદાઙ્ગુષ્ટેઽપિ કેચન

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ કુણ્ડલ્યાઃ પરીતઃ પ્રાણસઞ્જ્ઞકઃ ।
તિષ્ઠન્નેતેષુ સર્વેષુ પ્રકાશયતિ દીપવત્

અપાનનિલયં કેચિદ્ ગુદમેઢ્રોરુજાનુષુ ।
ઉદરે વૃષણે કટ્યાં જઙ્ઘે નાભૌ વદન્તિ હિ

ગુદાગ્ન્યાગારયોસ્તિષ્ઠન્મધ્યેઽપાનઃ પ્રભઞ્જનઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ કુણ્ડલ્યાઃ પ્રકાશયતિ દીપવત્

વ્યાનઃ શ્રોત્રાક્ષિમધ્યે ચ કૃકટ્યાં ગુલ્ફયોરપિ ।
ઘ્રાણે ગલે સ્ફિજોર્દેશે તિષ્ઠત્યત્ર ન સંશયઃ

ઉદાનઃ સર્વસન્ધિસ્થઃ પાદયોર્હસ્તયોરપિ ।
સમાનઃ સર્વગાત્રેષુ સર્વં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ

ભુક્તં સર્વરસં ગાત્રે વ્યાપયન્વહ્નિના સહ ।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રેષુ નાડીમાર્ગેષુ સઞ્ચરેત્

સમાનવાયુરેવૈકઃ સાગ્નિર્વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ ।
અગ્નિભિઃ સહ સર્વત્ર સાઙ્ગોપાઙ્ગકલેવરે

નાગાદિવાયવઃ પઞ્ચ ત્વગસ્થ્યાદિષુ સંસ્થિતાઃ ।
તુન્દસ્થે જલમન્નં ચ રસાનિ ચ સમીકૃતમ્

તુન્દમધ્યગતઃ પ્રાણસ્તાનિ કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્ ।
પુનરગ્નૌ જલં સ્થાપ્ય ત્વન્નાદીનિ જલોપરિ

સ્વયં હ્યપાનં સમ્પ્રાપ્ય તેનૈવ સહ મારુતઃ ।
પ્રવાતિ જ્વલનં તત્ર દેહમધ્યગતં પુનઃ

વાયુના વાતિતો વહ્નિરપાનેન શનૈઃ શનૈઃ ।
તદા જ્વલતિ વિપ્રેન્દ્રે સ્વકુલે દેહમધ્યમે

જ્વાલાભિર્જ્વલનસ્તત્ર પ્રાણેન પ્રેરિતસ્તતઃ ।
જલમત્યુષ્ણમકરોત્કોષ્ટમધ્યગતં તદા

અન્નં વ્યઞ્જનસંયુક્તં જલોપરિ સમર્પિતમ્
તતઃ સુપક્વમકરોદ્વહ્નિઃ સન્તપ્તવારિણા

સ્વેદમૂત્રે જલં સ્યાતાં વીર્યરૂપં રસો ભવેત્ ।
પૂરીષમન્નં સ્યાદ્ગાર્ગિ પ્રાણઃ કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્

સમાનવાયુના સાર્ધં રસં સર્વાસુ નાડીષુ ।
વ્યાપયઞ્ચછ્વાસરૂપેણ દેહે ચરતિ મારુતઃ

વ્યોમરન્ધ્રૈશ્ચ નવભિઃ વિણ્મૂત્રાદિવિસર્જનમ્
કુર્વન્તિ વાયવઃ સર્વે શરીરેષુ નિરન્તરમ્

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસકાસાશ્ચ પ્રાણકર્મેતિ કીર્ત્યતે ।
અપાનવાયોઃ કર્મૈતદ્વિણ્મૂત્રાદિવિસર્જનમ્

હાનોપાદાનચેષ્ટાદિ વ્યાનકર્મેતિ ચેષ્યતે ।
ઉદાનકર્મ તત્પ્રોક્તં દેહસ્યોન્નયનાદિ યત્

પોષણાદિ સમાનસ્ય શરીરે કર્મ કીર્તિતમ્ ।
ઉદ્ગારાદિ ગુણો યસ્તુ નાગકર્મેતિ કીર્ત્યતે

નિમીલનાદિ કૂર્મસ્ય ક્ષુતં વૈ કૃકરસ્ય ચ ।
દેવદત્તસ્ય વિપ્રેન્દ્રે તન્દ્રીકર્મેતિ કીર્તિતમ્

ધનઞ્જયસ્ય શોફાદિ સર્વં કર્મ પ્રકીર્તિતમ્
જ્ઞાત્વૈવં નાડીસંસ્થાનં વાયૂનાં સ્થાનકર્મણી

વિધિનોક્તેન માર્ગેણ નાડીસંશોધનં કુરુ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
ગાર્ગ્યુવાચ -
ભગવન્બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
કેનોપાયેન શુદ્ધાઃ સ્યુર્નાડ્યો મે ત્વં વદ પ્રભો

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મવાદિન્યા બ્રહ્મવિદ્બ્રાહ્મણસ્તદા ।
તાં સમાલોક્ય કૃપયા નાડીશુદ્ધિમભાષત

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
વિધ્યુક્તકર્મસંયુક્તઃ કામસઙ્કલ્પવર્જિતઃ ।
યમૈશ્ચ નિયમૈર્યુક્તઃ સર્વસઙ્ગવિવર્જિતઃ

કૃતવિદ્યો જિતક્રોધઃ સત્યધર્મપરાયણઃ ।
ગુરુશુશ્રૂષણરતઃ પિતૃમાતૃપરાયણઃ

સ્વાશ્રમસ્થઃ સદાચારઃ વિદ્વદ્ભિશ્ચ સુશિક્ષિતઃ ।
તપોવનં સુસમ્પ્રાપ્ય ફલમૂલોદકાન્વિતમ્

તત્ર રમ્યે શુચૌ દેશે બ્રહ્મઘોષસમન્વિતે ।
સ્વધર્મનિરતૈઃ શાન્તૈર્બ્રહ્મવિદ્ભિઃ સમાવૃતે

વારિભિશ્ચ સુસમ્પૂર્ણે પુષ્પૈર્નાનાવિધૈર્યુતે ।
ફલમૂલૈશ્ચ સમ્પૂર્ણે સર્વકામફલપ્રદે

દેવાલયે વા નદ્યાં વા ગ્રામે વા નગરેઽથવા ।
સુશોભનં મઠં કૃત્વા સર્વરક્ષાસમન્વિતમ્

ત્રિકાલસ્નાનસંયુક્તઃ સ્વધર્મનિરતઃ સદા ।
વેદાન્તશ્રવણં કુર્વંસ્તસ્મિન્યોગં સમભ્યસેત્

કેચિદ્વદન્તિ મુનયસ્તપઃસ્વાધ્યાયસંયુતાઃ ।
સ્વધર્મનિરતાઃ શાન્તાસ્તન્ત્રેષુ ચ સદા રતાઃ

નિર્જને નિલયે રમ્યે વાતાતપવિવર્જિતે ।
વિધ્યુક્તકર્મસંયુક્તઃ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ

મન્ત્રૈર્ન્યસ્તતનુર્ધીરઃ સિતભસ્મધરઃ સદા ।
મૃદ્વાસનોપરિ કુશાન્સમાસ્તીર્ય તતોઽજિનમ્

વિનાયકં સુસમ્પૂજ્ય ફલમૂલોદકાદિભિઃ ।
ઇષ્ટદેવં ગુરું નત્વા તત આરુહ્ય ચાસનમ્

પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાપિ જિતાસનગતઃ સ્વયમ્ ।
સમગ્રીવશિરઃકાયઃ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ

નાસાગ્રદૃક્ સદા સમ્યક્ સવ્યે ન્યસ્યેતરં કરમ્ ।
નાસાગ્રે શશભૃદ્બિમ્બં જ્યોત્સ્નાજાલવિતાનિતમ્

સપ્તમસ્ય તુ વર્ગસ્ય ચતુર્થં બિન્દુસંયુતમ્ ।
સ્રવન્તમમૃતં પશ્યન્નેત્રાભ્યાં સુસમાહિતઃ

ઇડયા વાયુમારોપ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
તતોઽગ્નિં દેહમધ્યસ્થં ધ્યાયઞ્જ્વાલાવલીયુતમ્

રેફં ચ બિન્દુસંયુક્તમગ્નિમણ્ડલસંસ્થિતમ્ ।
ધ્યાયન્વિરેચયેત્પશ્ચાન્મન્દં પિઙ્ગલયા પુનઃ

પુનઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય પ્રાણં દક્ષિણતઃ સુધીઃ ।
પુનર્વિરેચયેદ્ધીમાનિડયા તુ શનૈઃ શનૈઃ

ત્રિચતુર્વત્સરં વાથ ત્રિચતુર્માસમેવ વા ।
ષટ્કૃત્વ આચરેન્નિત્યં રહસ્યેવં ત્રિસન્ધિષુ

નાડીશુદ્ધિમવાપ્નોતિ પૃથક્ ચિહ્નોપલક્ષિતામ્ ।
શરીરલઘુતા દીપ્તિર્વહ્નેર્જઠરવર્તિનઃ

નાદાભિવ્યક્તિરિત્યેતે ચિહ્નં તત્સિદ્ધિસૂચકમ્ ।
યાવદેતાનિ સમ્પશ્યેત્તાવદેવ સમાચરેત્

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
પ્રાણાયામમથાદીનાં પ્રવક્ષ્યામિ વિધાનતઃ ।
સમાહિતમનાસ્ત્વં ચ શ‍ઋણુ ગાર્ગિ વરાનને

પ્રાણાપાનસમાયોગઃ ``પ્રાણાયામઃ
ઇતીરિતઃ ।
``પ્રાણાયામઃ
ઇતિ પ્રોક્તો રેચકપૂરકકુમ્ભકૈઃ

વર્ણત્રયાત્મકા હ્યેતે રેચકપૂરકકુમ્ભકાઃ ।
સ એષ પ્રણવઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામશ્ચ તન્મયઃ

ઇડયા વાયુમારોપ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
શનૈઃ ષોડશભિર્માત્રૈર્કારં તત્ર સંસ્મરેત્

ધારયેત્પૂરિતં પશ્ચાચ્ચતુઃષષ્ઠ્યા તુ માત્રયા ।
ઉકારમૂર્તિમત્રાપિ સંસ્મરન્પ્રણવં જપેત્

યાવદ્વા શક્યતે તાવદ્ધારણં જપસંયુતમ્ ।
પૂરિતં રેચયેત્ પશ્ચાત્પ્રાણં બાહ્યાનિલાન્વિતમ્

શનૈઃ પિઙ્ગલયા ગાર્ગિ દ્વાત્રિંશન્માત્રયા પુનઃ ।
મકારમૂર્તિમત્રાપિ સંસ્મરન્પ્રણવં જપેત્

પ્રાણાયામો ભવેદેષઃ પુનશ્ચૈવં સમભ્યસેત્ ।
તતઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય માત્રૈઃ ષોડશભિસ્તથા

ઉકારમૂર્તિમત્રાપિ સંસ્મરન્સુસમાહિતઃ ।
પૂરિતં ધારયેત્પ્રાણં પ્રણવં વિંશતિદ્વયમ્

જપેદત્ર સ્મરન્મૂર્તિં મકારાખ્યં મહેશ્વરમ્ ।
યાવદ્વા શક્યતે પશ્ચાદ્રેચયેતિડયાનિલમ્

એવમેવ પુનઃ કુર્યાદિડયાપૂર્ય પૂર્વવત્ ।
નાડ્યા પ્રાણં સમારોપ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્

પ્રણવેન સુસંયુક્તાં વ્યાહૃતીભિશ્ચ સંયુતામ્ ।
ગાયત્રીં ચ જપેદ્વિપ્રઃ પ્રાણસમ્યમને ત્રયઃ

પુનશ્ચૈવં ત્રિભિઃ કુર્યાત્પુનશ્ચૈવ ત્રિસન્ધિષુ ।
યદ્વા સમભ્યસેન્નિત્યં વૈદિકં લૌકિકં તુ વા

પ્રાણસંયમને વિદ્વાન્જપેત્તદ્વિંશતિદ્વયમ્ ।
બ્રાહ્મણઃ શ્રુતસમ્પન્નઃ સ્વધર્મનિરતઃ સદા

સ વૈદિકં જપેન્મન્ત્રં લૌકિકં ન કદાચન ।
કેચિદ્ભૂતહિતાર્થાય જપમિચ્છન્તિ લૌકિકમ્

દ્વિજવત્ક્ષાત્રસ્યોક્તશ્ચ પ્રાણસંયમને જપઃ ।
વૈશ્યાનાં ધર્મયુક્તાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં તપસ્વિનામ્

પ્રાણસંયમને ગાર્ગિ મન્ત્રં પ્રણવવર્જિતમ્ ।
નમોન્તં શિવમન્ત્રં વા વૈષ્ણવં વેષ્યતે બુધૈઃ

યદ્વા સમભ્યસેચ્છૂદ્રો લૌકિકં વિધિપૂર્વકમ્ ।
પ્રાણસંયમને સ્ત્રી ચ જપેત્તદ્વિંશતિદ્વયમ્

ન વૈદિકં જપેચ્છૂદ્રઃ સ્ત્રિયશ્ચ ન કદાચન ।
સ્વાશ્રમસ્થસ્ય વૈશ્યસ્ય કેચિદિચ્છન્તિ વૈદિકમ્

સન્ધ્યયોરુભયોર્નિત્યં ગાયત્ર્યા પ્રણવેન વા ।
પ્રાણસંયમનં કુર્યાત્ બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ

નિત્યમેવ પ્રકુર્વીત પ્રાણાયામાંસ્તુ ષોડશ ।
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનન્ત્યહરહઃ કૃતાઃ

ઋતુત્રયાત્પુનન્ત્યેનં જન્માન્તરકૃતાદઘાત્ ।
વત્સરાદ્બ્રહ્મહા શુદ્ધ્યેત્તસ્માન્નિત્યં સમભ્યસેત્

યોગાભ્યાસરતાસ્ત્વેવં સ્વધર્મનિરતાશ્ચ યે ।
પ્રાણસંયમનેનૈવ સર્વે મુક્તા ભવન્તિ હિ

બાહ્યાદાપૂરણં વાયોરુદરે પૂરકો હિ સઃ ।
સમ્પૂર્ણકુમ્ભવદ્વાયોર્ધારણં કુમ્ભકો ભવેત્

બહિર્યદ્રેચનં વાયોરુદરાદ્રેચકઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રસ્વેદજનકો યસ્તુ પ્રાણાયામેષુ સોઽધમઃ

કમ્પકો મધ્યમઃ પ્રોક્ત ઉત્થાનશ્ચોત્તમો ભવેત્ ।
પૂર્વં પૂર્વં પ્રકુર્વીત યાવદુત્તમસમ્ભવઃ

સમ્ભવત્યુત્તમે ગાર્ગિ પ્રાણાયામે સુખી ભવેત્ ।
પ્રાણો લયતિ તેનૈવ દેહસ્યાન્તસ્તતોઽધિકઃ

દેહશ્ચોત્તિષ્ઠતે તેન કૃતાસનપરિગ્રહા ।
નિઃર્શ્વાસોચ્છ્વાસકૌ તસ્ય ન વિદ્યેતે કથઞ્ચન

દેહે યદ્યપિ તૌ સ્યાતાં સ્વાભાવિકગુણાવુભૌ॥
તથાપિ નશ્યતસ્તેન પ્રાણાયામોત્તમેન હિ

તયોર્નાશે સમર્થઃ સ્યાત્કર્તું કેવલકુમ્ભકમ્ ।
રેચકં પૂરકં મુક્ત્ત્વા સુખં યદ્વાયુધારણમ્

પ્રાણાયામોઽયમિત્યુક્તઃ સ વૈ કેવલકુમ્ભકઃ ।
રેચ્ય ચાપૂર્ય યઃ કુર્યાત્સ વૈ સહિતકુમ્ભકઃ

સહિતં કેવલં ચાથ કુમ્ભકં નિત્યમભ્યસેત્ ।
યાવન્કેવલસિદ્ધિઃ સ્યાત્તાવત્સહિતમભ્યસેત્

કેવલે કુમ્ભકે સિદ્ધે રેચપૂરણવર્જિતે ।
ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

મનોજવત્વં લભતે પલિતાદિ ચ નશ્યતિ ।
મુક્તેરયં મહામાર્ગો મકરાખ્યાન્તરાત્મનઃ

નાદં ચોત્પાદયત્યેષઃ કુમ્ભકઃ પ્રાણસંયમઃ ।
પ્રાણસંયમનં નામ દેહે પ્રાણસ્ય ધારણમ્

એષઃ પ્રાણજયોપાયઃ સર્વમૃત્યૂપઘાતકઃ ।
કિઞ્ચિત્પ્રાણજયોપાયં તવ વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

બાહ્યાત્પ્રાણં સમાકૃષ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
નાભિમધ્યે ચ નાસાગ્રે પાદાઙ્ગુષ્ઠે ચ યત્નતઃ

ધારયેન્મનસા પ્રાણં સન્ધ્યાકાલેષુ સર્વદા ।
સર્વરોગવિનિર્મુક્તો જીવેદ્યોગી ગતક્લમઃ

નાસાગ્રે ધારણં ગાર્ગિ વાયોર્વિજયકારણમ્ ।
સર્વરોગવિનાશઃ સ્યાન્નાભિમધ્યે ચ ધારણાત્

શરીરં લઘુતાં યાતિ પાદાઙ્ગુષ્ઠે ચ ધારણાત્ ।
રસનાવાયુમાકૃષ્ય યઃપિબેત્સતતં નરઃ

શ્રમદાહૌ ન તસ્યાસ્તાં નશ્યન્તિ વ્યાધયસ્તથા॥
સન્ધ્યયોર્બ્રાહ્મકાલે વા વાયુમાકૃષ્ય યઃ પિબેત્

ત્રિમાસાત્તસ્ય કલ્યાણિ જગ્યતે વાક્સરસ્વતી ।
ષણ્માસાભ્યાસયોગેન મહારોગૈઃ પ્રભુચ્યતે

આત્મન્યાત્માનમારોપ્ય કુણ્ડલ્યાં યસ્તુ ધારયેત્ ।
ક્ષયરોગાદયસ્તસ્ય નશ્યન્તીત્યપરે વિદુઃ

જિહ્વયા વાયુમાનીય જિહ્વામૂલે નિરોધયન્ ।
યઃ પિબેદમૃતં વિદ્વાન્સકલં ભદ્રમશ્નુતે

આત્મન્યાત્માનમિડયા સમાનીય ભ્રુવોઽન્તરે । (ભ્રુવોઽન્તરાત્)
પિબેદ્યસ્ત્રિદશાહારં વ્યાધિભિઃ સ વિમુચ્યતે

નાડીભ્યાં વાયુમારોપ્ય નાભૌ વા તુન્દપાર્શ્વયોઃ ।
ઘટિકૈકાં વહેદ્યસ્તુ વ્યાધિભિઃ સોઽભિમુચ્યતે

માસમેકં ત્રિસન્ધ્યાયાં જિહ્વયારોપ્ય મારુતમ્ ।
પિબેદ્યસ્ત્રિદશાહારં ધારયેત્તુન્દમધ્યમે

ગુલ્માષ્ઠીલા પ્લીહા ચાન્યે ત્રિદ્રોષજનિતાસ્તથા ।
તુન્દમધ્યગતા રોગાઃ સર્વે નશ્યન્તિ તસ્ય વૈ

જ્વરાઃ સર્વે વિનશ્યન્તિ વિષાણિ વિવિધાનિ ચ ।
બહુનોક્તેન કિં ગાર્ગિ પલિતાદિ ચ નશ્યતિ

એવં વાયુજયોપાયઃ પ્રાણસ્ય તુ વરાનને ।
શક્યમાસનમાસ્થાય સમાહિતમનાસ્તથા

કરણાનિ વશીકૃત્ય વિષયેભ્યો બલાત્સુધીઃ । (વિષયેભ્યઃ)
અપાનમૂર્ધ્વમાકૃષ્ય પ્રણવેન સમાહિતઃ

હસ્તાભ્યાં બન્ધયેત્સમ્યક્કર્ણાદિ કરણાનિ ચ ।
અઙ્ગુષ્ટાભ્યામુમે શ્રોત્રે તર્જનીભ્યાં ચ ચક્ષુષી

નાસાપુટૌ મધ્યમાભ્યાં પ્રચ્છાદ્ય કરણાનિ વૈ ।
આનન્દાનુભવં યાવત્તાવન્મૂર્દ્ધનિ ધારયેત્

પ્રાણઃ પ્રયાત્યનેનૈવ તતસ્ત્વાયુર્વિઘાતકૃત્ ।
બ્રહ્મરન્ધ્રે સુષુમ્ણાયાં મૃણાલાન્તરસૂત્રવત્

નાદોત્પત્તિસ્ત્વનેનૈવ શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભા ।
આમૂર્ધ્નો વર્તતે નાદો વીણાદણ્ડવદુત્થિતઃ

શઙ્ખધ્વનિનિભસ્ત્વાદૌ મધ્યે મેઘધ્વનિર્યથા ।
વ્યોમરન્ધ્રગતે નાદે ગિરિપ્રસ્રવણં યથા

વ્યોમરન્ધ્રગતે વાયૌ ચિત્તે ચાત્મનિ સંસ્થિતે ।
તદાનન્દી ભવેદ્દેહી વાયુસ્તેન જિતો ભવેત્

યોગિનસ્ત્વપરે હ્યત્ર વદન્તિ સમચેતસઃ ।
પ્રાણાયામપરાઃ પૂતા રેચપૂરણવર્જિતાઃ

દક્ષિણેતરગુલ્ફેન સીવનીં પીડયેત્શિરામ્
અધસ્તાદ્દણ્ડયો સૂક્ષ્માં સવ્યોપરિ ચ દક્ષિણમ્

(દણ્ડવત્સૂક્ષ્માં)
જઙ્ઘોર્વોરન્તરં ગાર્ગિ નિશ્છિદ્રં બન્ધયેત્દૃઢમ્ ।
સમગ્રીવશિરસ્કન્ધઃ સમપૃષ્ઠઃ સમોદરઃ

નેત્રાભ્યાં દક્ષિણં ગુલ્ફં લોકયન્નુપરિસ્થિતમ્ ।
ધારયન્મનસા સાર્ધં વ્યાહરન્પ્રણવાક્ષરમ્

આસને નાન્યધીરાસ્તે દ્વિજો રહસિ નિત્યશઃ ।
ક્ષત્રિયશ્ચ વરારોહે વ્યાહરન્પ્રણવાક્ષરમ્

આસને નાન્યધીરસ્તે રહસ્યેવ જિતેન્દ્રિયઃ ।
વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સ્ત્રિયશ્ચાન્યે યોગાભ્યાસરતાઃ નરાઃ

શૈવં વા વૈષ્ણવં વાથ વ્યાહરન્નન્યમેવ વા ।
આસને નાન્યધીરસ્તે દીપં હસ્તે વિલોકયન્

આયુર્વિઘાતકૃત્પ્રાણસ્ત્વનેનાગ્નિકુલં ગતઃ ।
ધૂમધ્વજજયં યાવન્નાન્યધીરેવમભ્યસેત્

ધારણં કુર્વતસ્તસ્ય શક્તિં સ્યાદિષ્ટભોજને ।
દેહશ્ચ લઘુતાં યાતિ જઠરાગ્નિશ્ચ વર્ધતે

દૃષ્ટચિહ્નસ્તતસ્તસ્માન્મનસારોપ્ય મારુતમ્ ।
મન્ત્રમુચ્ચારયન્દીર્ઘં નાભિમધ્યે નિરોધયેત્

યાવન્મનોલયત્યસ્મિન્નાભૌ સવિતૃમણ્ડલે ।
તાવત્સમભ્યસેદ્વિદ્વાન્નિયતો નિયતાસનઃ

એતેન નાભિમધ્યસ્થધારણેનૈવ મારુતઃ ।
કુણ્ડલીં યાતિ વહ્નિશ્ચ દહત્યત્ર ન સંશયઃ

સન્તપ્તા વહ્નિના તત્ર વાયુના ચાલિતા સ્વયમ્ ।
પ્રસાર્ય ફણભૃદ્ભોગં પ્રબોધં યાતિ સા તદા

પ્રબુદ્ધે સંસરત્યસ્મિન્નાભિમૂલે તુ ચક્રિણિ ।
બ્રહ્મરન્ધ્રી સુષુમ્ણાયાં પ્રયાતિ પ્રાણસઞ્જ્ઞકઃ

સમ્પ્રાપ્તે મારુતે તસ્મિન્સુષુમ્ણાયાં વરાનને ।
મન્ત્રમુચ્ચાર્ય મનસા હૃન્મધ્યે ધારયેત્પુનઃ

હૃદયાત્કણ્ઠકૂપે ચ ભ્રુવોર્મધ્યે ચ ધારયેત્ ।
તસ્માદારોપ્ય મનસા સાગ્નિં પ્રાણમનન્યધીઃ

ધારયેદ્વ્યોમ્નિ વિપ્રેન્દ્રે વ્યાહરન્પ્રણવાક્ષરમ્ ।
વાયુના પૂરિતે વ્યોમ્નિ સાઙ્ગોપાઙ્ગે કલેવરે

તદાત્મા રાજતે તત્ર યથા વ્યોમ્નિ વિકર્તનઃ । (ભજતે)
શરીરં વિસિસૃક્ષુશ્ચેદેવં સમ્યક્ સમાચરન્

એકાક્ષરં પરં બ્રહ્મ ધ્યાયન્પ્રણવમીશ્વરમ્ ।
સમ્ભિદ્ય મનસા મૂર્ધ્નિ બ્રહ્મરન્ધ્રં સવાયુના

પ્રાણમુન્મોચયેત્પશ્ચાન્મહાપ્રાણે ખમધ્યમે॥
દેહાતીતે જગત્પ્રાણે શૂન્યે નિત્યે ધ્રુવે પદે

આકાશે પરમાનન્દે સ્વાત્માનં યોજયેદ્ધિયા ।
બ્રહ્મૈવાસૌ ભવેદ્ગાર્ગિ ન પુનર્જન્મભાગ્ભવેત્

તસ્માત્ત્વં ચ વરારોહે નિત્યં કર્મ સમાચાર ।
સન્ધ્યાકાલેષુ વા નિત્યં પ્રાણસંયમનં કુરુ

પ્રાણાયામપરાઃ સર્વે પ્રાણાયામપરાયણાઃ ।
પ્રાણાયામવિશુદ્ધા યે તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

પ્રાણાયામાદૃતે નાન્યત્તારકં નરકાદમિ ।
સંસારાર્ણવમગ્નાનાં તારકઃ પ્રાણસંયમઃ

તસ્માત્ ત્વં વિધિમાર્ગેણ નિત્યં કર્મ સમાચર ।
વિધિનોક્તેન માર્ગેણ પ્રાણસંયમનં કુરુ

નાસાગ્રે દૃક્ સદા સમ્યક્ સવ્યે ન્યસ્યેતરં કરમ્ ।
નાસાગ્રે શશભૃદ્બિમ્બે જ્યોત્સ્નાજાલવિતાનકે

અમ્બોમા સહિતં શુભ્રં સોમસૂર્યાગ્નિલોચનમ્ ।
પઞ્ચવક્રં મહાદેવં ચન્દ્રશેખરમીશ્વરમ્

નન્દિવાહનસંયુક્તં સર્વદેવસમન્વિતમ્ ।
પ્રસન્નં સર્વવરદં ધ્યાયેત્સર્વાયુધં શિવમ્

યો વેદાદૌ સ્વરઃ પ્રોક્તો વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અકારમૂર્તિરેતેષાં રક્તાઙ્ગી હંસવાહિની

દણ્ડહસ્તા સતી વાલા ગાયત્રીત્યવધાર્યતામ્ ।
ઉકારમૂર્તિરેતેષાં કૃષ્ણાઙ્ગી વૃષવાહની

ચક્રહસ્તા સતી ચૈવ સાવિત્રીત્યવધાર્યતામ્ ।
મકારમૂર્તિરેતેષાં શ્વેતાઙ્ગી તાર્ક્ષ્યવાહિની

શૂલાનન્દમયી વૃદ્ધા સરસ્વત્યવધાર્યતામ્ ।
માહેશ્વરીતિ સા પ્રાજ્ઞૈઃ પશ્ચિમા પરિકીર્તિતા

સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકાલાદ્યા મકારોઽપ્યન્તકાત્મકઃ ।
અક્ષરત્રયમેવૈતત્કારણત્રયમિષ્યતે

ત્રયાણાં કારણં બ્રહ્મ સદ્રૂપં સર્વકારણમ્ ।
એકાક્ષરં પરં જ્યોતિસ્તમાહુઃ પ્રણવં બુધાઃ

એવં જ્ઞાત્વા વિધાનેન પ્રણવેન સમન્વિતમ્ ।
પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાદ્રેચપૂરકકુમ્ભકૈઃ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
ઉક્તાન્યેતાનિ ચત્વારિ યોગાઙ્ગાનિ દ્વિજોત્તમે ।
પ્રત્યાહારાદિ ચત્વારિ શ‍ઋણુષ્વાભ્યન્તરાણિ ચ

ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ સ્વભાવતઃ ।
બલાદાહરણં તેષાં પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે

યદ્યત્પશ્યસિ તત્સર્વં પશ્યેદાત્મવદાત્મનિ ।
પ્રત્યાહારઃ સ ચ પ્રોક્તો યોગવિદ્ભિર્મહાત્મભિઃ

કર્માણિ યાનિ નિત્યાનિ વિહિતાનિ શરીરિણામ્ ।
તેષામાત્મન્યનુષ્ઠાનં મનસા યદ્બહિર્વિના

પ્રત્યાહારો ભવેત્સોઽપિ યોગસાધનમુત્તમમ્ ।
પ્રત્યાહારઃ પ્રશસ્તોઽયં સેવિતો યોગિભિઃ સદા

અષ્ટાદશસુ યદ્વાયોર્મર્મસ્થાનેષુ ધારણમ્ ।
સ્થાનાત્સ્થાનાત્સમાકૃષ્ય પ્રત્યાહારો નિગદ્યતે

અશ્વિનૌ ચ તથા બ્રૂતાં ગાર્ગિ દેવભિષગ્વરૌ ।
મર્મસ્થાનાનિ સિદ્ધ્યર્થં શરીરે યોગમોક્ષયોઃ

તાનિ સર્વાણિ વક્ષ્યામિ યથાવચ્છુણુ સુવ્રતે ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠૌ ચ ગુલ્ફૌ ચ જઙ્ઘામધ્યે તથૈવ ચ

ચિત્યોર્મૂલં ચ જાન્વોશ્ચ મધ્યે ચોરુદ્વયસ્ય ચ ।
પાયુમૂલં તતઃ પશ્ચાદ્દેહમધ્યં ચ મેઢ્રકમ્

નાભિશ્ચ હૃદયં ગાર્ગિ કણ્ઠકૂપસ્તથૈવ ચ ।
તાલુમૂલં ચ નાસાયા મૂલં ચાક્ષ્ણોશ્ચ મણ્ડલે

ભ્રુવોર્મધ્યં લલાટં ચ મૂર્ધા ચ મુનિસત્તમે ।
મર્મસ્થાનાનિ ચૈતાનિ માનં તેષાં પૃથક્ શ‍ઋણુ

પાદાન્માનં તુ ગુલ્ફસ્ય સાર્ધાઙ્ગુલચતુષ્ટયમ્ ।
ગુલ્ફાજ્જઙ્ઘસ્ય મધ્યં તુ વિજ્ઞેયં તદ્દશાઙ્ગુલમ્

જઙ્ઘમધ્યાચ્ચિત્યોર્મૂલં યત્તદેકાદશાઙ્ગુલમ્
ચિત્યોર્મૂલાદ્વરારોહે જાનુઃ સ્યાદઙ્ગુલિદ્વયમ્

જાન્વોર્નવાઙ્ગુલં પ્રાહુરૂરુમધ્યં મુનીશ્વરાઃ ।
ઊરુમધ્યાત્તથા ગાર્ગિ પાયુમૂલં નવાઙ્ગુલમ્

દેહમધ્યં તથા પાયોર્મૂલાદર્ધાઙ્ગુલદ્વયમ્ ।
દેહમધ્યાત્તથા મેઢ્ર તદ્વત્સાર્ધાઙ્ગુલદ્વયમ્

મેઢ્રાન્નભિશ્ચ વિજ્ઞેયા ગાર્ગિ સાર્ધદશાઙ્ગુલમ્ ।
ચતુર્દશાઙ્ગુલં નાભેર્હૃન્મધ્યં ચ વરાનને

ષડઙ્ગુલં તુ હૃન્મધ્યાત્કણ્ઠકૂપં તથૈવ ચ ।
કણ્ઠકૂપાચ્ચ જિહ્વાયા મૂલં સ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલમ્

નાસામૂલં તુ જિહ્વાયા મૂલાચ્ચ ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
નેત્રસ્થાનં તુ તન્મૂલાદર્ધાઙ્ગુલમિતીષ્યતે

તસ્માદર્ધાઙ્ગુલં વિદ્ધિ ભ્રુવોરન્તરમાત્મનઃ ।
લલાટાખ્યં ભ્રુવોર્મધ્યાદૂર્ધ્વં સ્યાદઙ્ગુલદ્વયમ્

લલાટાદ્વ્યોમસઞ્જ્ઞં સ્યાદઙ્ગુલિત્રયમેવ હિ ।
સ્થાનેષુ એતેષુ મનસા વાયુમારોપ્ય ધારયેત્

સ્થાનાત્સ્થાનાત્સમાકૃષ્ય પ્રત્યાહારં પ્રકુર્વતઃ ।
સર્વે રોગા વિનશ્યન્તિ યોગાઃ સિધ્યન્તિ તસ્ય વૈ

વદન્તિ યોગિનઃ કેચિદ્યોગેષુ કુશલા નરાઃ ।
પ્રત્યાહારં વરારોહે શ‍ઋણુ ત્વં તદ્વદામ્યહમ્

સમ્પૂર્ણકુમ્ભવદ્વાયુમઙ્ગુષ્ઠાન્મૂર્ધમધ્યતઃ ।
ધારયેદનિલં બુદ્ધ્યા પ્રાણાયામપ્રચોદિતઃ

વ્યોમરન્ધ્રાત્સમાકૃષ્ય લલાટે ધારયેત્પુનઃ ।
લલાટાદ્વાઉમાકૃષ્ય ભ્રુવોર્મધ્યે નિરોધયેત્

ભ્રુવોર્મધ્યાત્સમાકૃષ્ય નેત્રમધ્યે નિરોધયેત્ ।
નેત્રાત્પ્રાણં સમાકૃષ્ય નાસામૂલે નિરોધયેત્

નાસામૂલાત્તુ જિહ્વાયા મૂલે પ્રાણં નિરોધયેત્ ।
જિહ્વામૂલાત્સમાકૃષ્ય કણ્ઠમૂલે નિરોધયેત્

કણ્ઠમૂલાત્તુ હૃન્મધ્યે હૃદયાત્ નાભિમધ્યમે ।
નાભિમધ્યાત્પુનર્મેઢ્રે મેઢ્રાદ્વહ્ન્યાલયે તતઃ

દેહમધ્યાદ્ગુદે ગાર્ગિ ગુદાદેવોરુમૂલકે ।
ઊરુમૂલાત્તયોર્મધ્યે તસ્માજ્જાન્વોર્નિરોધયેત્

ચિતિમૂલે તતસ્તસ્માજ્જઙ્ઘયોર્મધ્યમે તથા ।
જઙ્ઘામધ્યાત્સમાકૃષ્ય વાયું ગુલ્ફે નિરોધયેત્

ગુલ્ફાદઙ્ગુષ્ઠયોર્ગાર્ગિ પાદયોસ્તન્નિરોધયેત્॥
સ્થાનાત્સ્થાનાત્સમાકૃષ્ય યસ્ત્વેવં ધારયેત્ સુધીઃ

સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા જીવેદાચન્દ્રતારકમ્ ।
એતત્તુ યોગસિદ્ધ્યર્થમગસ્ત્યેનાપિ કીર્તિતમ્

પ્રત્યાહારેષુ સર્વેષુ પ્રશસ્તમિતિ યોગિભિઃ ।
નાડીભ્યાં વાયુમાપૂર્ય કુણ્ડલ્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્

ધારયેદ્યુગપત્સોઽપિ ભવરોગાદ્વિમુચ્યતે ।
પૂર્વવદ્વાયુમારોપ્ય હૃદયવ્યોમ્નિ ધારયેત્

સોઽપિ યાતિ વરારોહે પરમાત્મપદં નરઃ ।
વ્યાધયઃ કિં પુનસ્તસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરવર્તિનઃ

નાસાભ્યાં વાયુમારોપ્ય પૂરયિત્વોદરસ્થિતમ્ ।
ભ્રુવોર્મધ્યાદૃશોઃ પશ્ચાત્સમારોપ્ય સમાહિતઃ

ધારયેત્ક્ષણમાત્રં વા સોઽપિ યાતિ પરાં ગતિમ્ ।
કિં પુનર્બહુનોક્તેન નિત્યં કર્મ સમાચરન્

આત્મનઃ પ્રાણમારોપ્ય ભ્રુવોર્મધ્યે સુષુમ્ણયા ।
યાવન્મનોલયત્યસ્મિન્સ્તાવત્સંયમનં કુરુ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ ધારણા પઞ્ચ તત્ત્વતઃ ।
સમાહિતમનાસ્ત્વં ચ શ‍ઋણુ ગાર્ગિ તપોધને

યમાદિગુણયુક્તસ્ય મનસઃ સ્થિતિરાત્મનિ ।
ધારણેત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ શાસ્ત્રતાત્પર્યવેદિભિઃ

અસ્મિન્બ્રહ્મપુરે ગાર્ગિ યદિદં હૃદયામ્બુજમ્ ।
તસ્મિન્નેવાન્તરાકાશે યદ્બાહ્યાકાશધારણમ્

એષા ચ ધારણેત્યુક્તા યોગશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।
તાન્ત્રિકૈર્યોગશાસ્ત્રજ્ઞૈર્વિદ્વદ્ભિશ્ચ સુશિક્ષિતૈઃ

ધારણાઃ પઞ્ચધા પ્રોક્તાસ્તાશ્ચ સર્વાઃ પૃથક્ શ‍ઋણુ॥
ભૂમિરાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ

એતેષુ પઞ્ચદેવાનાં ધારણં પઞ્ચધોચ્યતે ।
પાદાદિજાનુપર્યન્તં પૃથિવીસ્થાનમુચ્યતે

આજાનોઃ પાયુપર્યન્તમપાં સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
આપાયોર્હૃદયાન્તં યદ્વહ્નિસ્થાનં તદુચ્યતે

આહૃન્મધ્યાદ્ભ્રુવોર્મધ્યં યાવદ્વાયુકુલં સ્મૃતમ્ ।
આભ્રૂમધ્યાત્તુ મૂર્ધાન્તમાકાશમિતિ ચોચ્યતે

અત્ર કેચિદ્વદન્ત્યન્યે યોગપણ્ડિતમાનિનઃ ।
આજાનોર્નાભિપર્યન્તમપાંસ્થાનમિતિ દ્વિજાઃ

નાભિમધ્યાદ્ગલાન્તં યદ્વહ્નિસ્થાનં તદુચ્યતે ।
આગલાત્તુ લલાટાન્તં વાયુસ્થાનમિતીરિતમ્

લલાટાદ્રન્ધ્રપર્યન્તમાકાશસ્થાનમુચ્યતે॥
અયુક્તમેતદિત્યુક્તં શાસ્ત્રતાત્પર્યવેદિભિઃ

યદિ સ્યાજ્જ્વલનસ્થાનં દેહમધ્યે વરાનને ।
અયુક્તા કારણે વહ્નૌ કાર્યરૂપસ્ય સંસ્થિતિઃ

કાર્યકારણસંયોગે કાર્યહાનિઃ કથં ભવેત્ ।
દૃષ્ટં તત્કાર્યરૂપેષુ મૃદાત્મકઘટાદિષુ

પૃથિવ્યાં ધારયેદ્ગાર્ગિ બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
વિષ્ણુમપ્સ્વનલે રુદ્રમીશ્વરં વાયુમણ્ડલે

સદાશિવં તથા વ્યોમ્નિ ધારયેત્સુસમાહિતઃ ।
પૃથિવ્યાં વાયુમાસ્થાય લકારેણ સમન્વિતમ્

ધ્યાયન્ ચતુર્ભુજાકારં બ્રહ્માણં સૃષ્ટિકારણમ્ ।
ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકાઃ પૃથિવીજયમાપ્નુયાત્

વારુણે વાયુમારોપ્ય વકારેણ સમન્વિતમ્ ।
સ્મરન્નારાયણં સૌમ્યં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકાઃ સર્વરોગૈઃ પ્રમુચ્યતે

વહૌ ચાનિલમારોપ્ય રેફાક્ષરસમન્વિતમ્ ।
ત્ર્યક્ષં વરપ્રદં રુદ્રં તરુણાદિત્યસન્નિભમ્

ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગં સુપ્રસન્નમનુસ્મરન્ ।
ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકાઃ વહ્નિનાસૌ ન દહ્યતે

મારુતં મારુતસ્થાને યકારેણ સમન્વિતમ્ ।
ધારયેત્પઞ્ચ ઘટિકાઃ વાયુવદ્વ્યોમગો ભવેત્

આકાશે વાયુમારોપ્ય હકારોપરિ શકરમ્ ।
બિન્દુરૂપં મહાદેવં વ્યોમાકારં સદાશિવમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં બાલેન્દુઘૃતમૌલિનમ્ ।
પઞ્ચવક્ત્રયુતં સૌમ્યં દશબાહું ત્રિલોચનમ્

સર્વાયુધોદ્યતકરં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
ઉમાર્ધદેહં વરદં સર્વકારણકારણમ્

મનસા ચિન્તયનત્તુ મુહૂર્તમપિ ધારયેત્ ।
સ એવ મુક્ત ઇત્યુક્તસ્તાન્ત્રિકેષુ સુશિક્ષિતૈઃ

એતદુક્તં ભવત્યત્ર ગાર્ગિ બ્રહ્મવિદાં વરે ।
બ્રહ્માદિકાર્યરૂપાણિ સ્વે સ્વે સમ્હૃત્ય કારણે

તસ્મિન્સદાશિવે પ્રાણં ચિત્તં ચાનીય કારણે ।
યુક્તચિત્તસ્તદાત્માનં યોજયેત્પરમેશ્વરે

અસ્મિન્નર્થે વદન્ત્યન્યે યોગિનો વ્રહ્મવિદ્વરાઃ ।
પ્રણવેનૈવ કાર્યાણિ સ્વે સ્વે સંહૃત્ય કારણે

પ્રણવસ્ય તુ નાદાન્તે પરમાનન્દવિગ્રહમ્ ।
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્

ચેતસા સમ્પ્રપશ્યન્તિ સન્તઃ સંસારભેષજં
ત્વં તસ્માત્ પ્રણવેનૈવ પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ

બ્રહ્માદિ કાર્યરૂપાણિ સ્વે સ્વે સમ્હૃત્ય કારણે ।
વિશુદ્ધચેતસા પશ્ય નાદાન્તે પરમેશ્વરમ્

અસ્મિન્નર્થે વદન્ત્યન્યે યોગિનો બ્રહ્મવિદ્વરાઃ ।
ભિષગ્વરા વરારોહે યોગેષુ પરિનિષ્ઠિતાઃ

શરીરં તાવદેવં તુ પઞ્ચભૂતાત્મકં ખલુ ।
તદેતત્તુ વરારોહે વાતપિત્તકફાત્મકમ્

વાતાત્મકાનાં સર્વેષાં યોગેષ્વભિરતાત્મનામ્ ।
પ્રાણસંયમનેનૈવ શોષં યાતિ કલેવરમ્

પિત્તાત્મકાનાં ત્વચિરાન્ન શુષ્યતિ કલેવરમ્ ।
કફાત્મકાનાં કાયશ્ચ સમ્પૂર્ણસ્ત્વચિરાદ્ભવેત્

ધારણં કુર્વતસ્ત્વાગ્નૌ સર્વે નશ્યન્તિ વાતજાઃ ।
પાર્થિવાંશે જલાંશે ચ ધારણં કુર્વતઃ સદા

નશ્યન્તિ શ્લેષ્મજા રોગા વાતજાશ્ચાચિરાત્તથા ।
વ્યોમાંશે મારુતાંશે ચ ધારણં કુર્વતઃ સદા

ત્રિદોષજનિતા રોગા વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ ।
અસ્મિન્નર્થે તથા બ્રૂતામશ્વિનૌ ચ ભિષગ્વરૌ

પ્રાણસંયમનેનૈવ ત્રિદોષશમનં નૃણામ્ ।
તસ્માત્ત્વં ચ વરારોહે નિત્યં કર્મ સમાચર

યમાદિભિશ્ચ સમ્યુક્તા વિધિવદ્ધારણાં કુરુ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ નવમોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
અથ ધ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ શ‍ઋણુ ગાર્ગિ વરાનને ।
ધ્યાનમેવ હિ જન્તૂનાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ

ધ્યાનમાત્મસ્વરૂપસ્ય વેદનં મનસા ખલુ ।
સગુણં નિર્ગુણં તચ્ચ સગુણં બહુશઃ સ્મૃતમ્

પઞ્ચોત્તમાનિ તેષ્વાહુર્વૈદિકાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
ત્રીણિ મુખ્યતમાન્યેષામેકમેવ હિ નિર્ગુણમ્

મર્મસ્થાનાનિ નાડીનાં સંસ્થાનં ચ પૃથક્પૃથક્ ।
વાયૂનાં સ્થાનકર્માણિ જ્ઞાત્વા કુર્વાત્મવેદનમ્

એકં જ્યોતિર્મયં શુદ્ધં સર્વગં વ્યોમવલુદમ્ ।
અવ્યક્તમચલં નિત્યમાદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્

સ્થૂલં સૂક્ષ્મમનાકારમસંસ્પૃશ્યમચાક્ષુષમ્ ।
ન રસં ન ચ ગન્ધાખ્યમપ્રમેયમનૌપમમ્

આનન્દમજરં નિત્યં સદસત્સર્વકારણમ્ ।
સર્વાધારં જગદ્રૂપમમૂર્તમજમવ્યયમ્

અદૃશ્યં દૃશ્યમન્તઃસ્થં બહિર્સ્થં સર્વતોમુખમ્ ।
સર્વદૃક્સર્વતઃપાદં સર્વસ્પૃક્ સર્વતઃશિરઃ

બ્રહ્મ બ્રહ્મમયોઽહં સ્યામિતિ યદ્વેદનં ભવેત્॥
તદેતન્નિર્ગુણં ધ્યાનમિતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ

અથવા પરમાત્માનં પરમાનન્દવિગ્રહમ્ ।
ગુરૂપદેશાદ્વિજ્ઞાય પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્

બ્રહ્મ બ્રહ્મપુરે ચાસ્મિન્દહરામ્બુજમધ્યમે॥
અભ્યાસાત્સમ્પ્રપશ્યન્તિ સન્તં સંસારભેષજમ્

હ્રૃત્પદ્મેઽષ્ટદલોપેતે કન્દમધ્યાત્સમુત્થિતે ।
દ્વાદશાઙ્ગુલનાલેઽસ્મિશ્ચતુરઙ્ગુલમુન્મુખે

પ્રાણાયામૈર્વિકાસિતે કેસરાન્વિતકર્ણિકે ।
વાસુદેવં જગન્નાથં નારાયણમજં હરિમ્

ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
કિરીટકેયૂરધરં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્

શ્રીવત્સવક્ષસં વિષ્ણું પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનમ્ ।
પદ્મોદરદલાભોષ્ઠં સુપ્રસન્નં શુચિસ્મિતમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙકાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
પદ્મચ્છવિપદદ્વન્દ્વં પરમાત્માનમવ્યયમ્

પ્રભાભિર્ભાસયદ્રૂપં પરિતઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
મનસાલોક્ય દેવેશં સર્વભૂતહૃદિ સ્થિતમ્

સોઽહમાત્મેતિ વિજ્ઞાનં સગુણં ધ્યાનમુચ્યતે ।
હૃત્સરોરુહમધ્યેઽસ્મિન્પ્રકૃત્યાત્મકકર્ણિકે

અષ્ટૈશ્વર્યદલોપેતે વિદ્યાકેસરસંયુતે ।
જ્ઞાનનાલે બૃહત્કન્દે પ્રાણાયામપ્રબોધિતે

વિશ્વાર્ચિષં મહાવહ્નિં જ્વલન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ।
વૈશ્વાનરં જગદ્યોનિં શિખાતન્વિનમીશ્વરમ્

તાપયન્તં સ્વકં દેહમાપાદતલમસ્તકમ્ ।
નિર્વાતદીપવત્તસ્મિન્દીપિતં હવ્યવાહનમ્

દૃષ્ટ્વા તસ્ય શિખામધ્યે પરમાત્માનમક્ષરમ્ ।
નીલતોયદમધ્યસ્થવિદ્યુલ્લેખેવ ભાસ્વરમ્

નીવારશૂકવદ્રૂપં પીતાભં સર્વકારણમ્ ।
જ્ઞાત્વા વૈશ્વાનરં દેવં સોઽહમાત્મેતિ યા મતિઃ

સગુણેષૂત્તમં હ્યેતદ્ધ્યાનં યોગવિદો વિદુઃ ।
વૈશ્વાનરત્વં સમ્પ્રાપ્ય મુક્તિં તેનૈવ ગચ્છતિ

અથવા મણ્ડલે પશ્યેદાદિત્યસ્ય મહાદ્યુતેઃ ।
આત્માનં સર્વજગતઃ પુરુષં હેમરૂપિણમ્

હિરણ્યશ્મશ્રુકેશં ચ હિરણ્યમયનખં હરિમ્ ।
કનકામ્બુજવદ્વક્ત્રં સૃષ્ઠિસ્થિત્યન્તકારણમ્

પદ્માસનસ્થિતં સૌમ્યં પ્રબુદ્ધાબ્જનિભાનનમ્ ।
પદ્મોદરદલાભાક્ષં સર્વલોકાભયપ્રદમ્

જાનન્તં સર્વદા સર્વમુન્નયન્તં ચ ધાર્મિકાન્ ।
ભાસયન્તં જગત્સર્વં દૃષ્ટ્વા લોકૈકસાક્ષિણમ્

સોઽહમસ્મીતિ યા બુદ્ધિઃ સ ચ ધ્યાનેષુ શસ્યતે ।
એષ એવ તુ મોક્ષસ્ય મહામાર્ગસ્તપોધને

ધ્યાનેનાનેન સૌરેણ મુક્તિં યાસ્યન્તિ સૂરયઃ ।
ભ્રૂવોર્મધ્યેઽન્તરાત્માનં ભારૂપં સર્વકારણમ્

સ્થાણુવન્મૂર્ધપર્યન્તં મધ્યદેહાત્મસમુત્થિતમ્ ।
જગત્કારણમવ્યક્તં જ્વલન્તમમિતૌજસમ્

મનસાલોક્ય સોઽહં સ્યામિત્યેતધ્યાનમુત્તમમ્ ।
અથવા બદ્ધપર્યઙ્કે શિતિલીકૃતવિગ્રહે

શિવ એવ સ્વયં ભૂત્વા નાસાગ્રારોપિતેક્ષણઃ ।
નિર્વિકારં પરં શાન્તં પરમાત્માનમીશ્વરમ્

ભારૂપમમૃતં ધ્યાયેદ્ભ્રુવોર્મધ્યે વરાનને ।
સોઽહમેવેતિ યા બુદ્ધિઃ સા ચ ધ્યાનેષુ શસ્યતે

અથવાષ્ટદલોપેતે કર્ણિકાકેસરાન્વિતે ।
ઉન્નિદ્રહૃદયામ્ભોજે સોમમણ્ડલમધ્યમે

સ્વાત્માનમર્ભકાકરં ભોક્તૃરૂપિણમવ્યયમ્ ।
સુધારસં વિમુઞ્ચદ્ભિઃ શશિરશ્મિભિરાવૃતમ્

ષોડશચ્છદસંયુક્તાશિરઃ પદ્માદધોમુખાત્ ।
નિર્ગતામૃતધારાભિઃ સહસ્રાભિઃ સમન્તતઃ

પ્લાવિતં પુરુષં તત્ર ચિન્તયિત્વા સમાહિતઃ ।
તેનામૃતરસેનૈવ સાઙ્ગોપાઙ્ગકલેવરે

અહમેવ પરં બ્રહ્મ પરમાત્માહમવ્યયઃ ।
એવં યદ્વેદનં તચ્ચ સગુણં ધ્યાનમુચ્યતે

એવં ધ્યાનામૃતં કુર્વન્ ષણ્માસાન્મૃત્યુજિદ્ભવેત્ ।
વત્સરાન્મુક્ત એવ સ્યાજ્જીવન્નેવ ન સંશયઃ

જીવન્મુક્તસ્ય ન ક્વાપિ દુઃખાવાપ્તિઃ કથઞ્ચન ।
કિં પુનર્નિત્યમુક્તસ્ય મુક્તિરેવ હિ દુર્લભા

તસ્માત્ત્વં ચ વરારોહે ફલં ત્યક્ત્વેવ નિત્યશઃ ।
વિધિવત્કર્મ કુર્વાણા ધ્યાનમેવ સદા કુરુ

અન્યાનપિ બહૂન્યાહુર્ધ્યાનાનિ મુનિસત્તમાઃ ।
મુખ્યાન્યુક્તાનિ ચૈતેભ્યો જઘન્યાનીતરાણિ તુ

સગુણં ગુણહીનં વા વિજ્ઞાયાત્માનમાત્મનિ ।
સન્તઃ સમાધિં કુર્વન્તિ ત્વમપ્યેવં સદા કુરુ

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે નવમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ દશમોઽધ્યાયઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
સમાધિમધુના વક્ષ્યે ભવપાશવિનાશનમ્ ।
ભવપાશનિબદ્ધસ્ય યથાવચ્છ્રોતુમર્હસિ

સમાધિઃ સમતાવસ્થા જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
બ્રહ્મણ્યેવ સ્થિતિર્યા સા સમાધિઃ પ્રત્યગાત્મનઃ

ધ્યાયેદ્યથા યથાત્માનં તત્સમાધિસ્તથા તથા ।
ધ્યાયૈવાત્મનિ સંસ્થાપ્યો નાન્યથાત્મા યથા ભવેત્

એવમેવ તુ સર્વત્ર યત્પ્રપન્નસ્તુ યો નરઃ ।
તદાત્મા સોઽપિ તત્રૈવ સમાધિં સમવાપ્નુયાત્

સારિત્પતૌ નિવિષ્ટામ્બુ યથાભિન્નતયાન્વિયાત્ ।
તથાત્માભિન્ન એવાત્ર સમાધિં સમવાપ્નુયાત્

એતદુક્તં ભવત્યત્ર ગાર્ગિ બ્રહ્મવિદાં વરે ।
કર્મૈવ વિધિવત્કુર્વન્કામસઙ્કલ્પવર્જિતમ્

વેદાન્તેષ્વર્થશાસ્ત્રેષુ સુશિક્ષિતમનાઃ સદા ।
ગુરુણા તૂપદિષ્ટાર્થં યુક્ત્યુપેતં વરાનને

વિદ્વદ્ભિર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈર્વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
તસ્મિન્ સુનિશ્ચિતાર્થેષુ સુશિક્ષિતમનાઃ સદા

યોગમેવાભ્યસેન્નિત્યં જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
તતસ્ત્વાભ્યન્તરૈસ્ચિહ્નૈર્બાહ્યૈર્વા કાલસૂચકૈઃ

વિનિશ્ચિત્યાત્મનઃ કાલમન્યૈર્વા પરમાર્થવિત્ ।
નિર્ભયઃ સુપ્રસન્નાત્મા મર્ત્યસ્તુ વિજિતેન્દ્રિયઃ

સ્વકર્મનિરતઃ શાન્તઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
પ્રદાય વિદ્યાં પુત્રસ્ય મન્ત્રં ચ વિધિપૂર્વકમ્

સંસ્કારમાત્મનઃ સર્વમુપદિશ્ય તદાનઘે ।
પુણ્યક્ષેત્રે શુચૌ દેશે વિદ્વદ્ભિશ્ચ સમાવૃતે

ભૂમૌ કુશાન્સમાસ્તીર્ય કૃષ્ણાજિનમથાપિ વા ।
તસ્મિન્સુબદ્ધપર્યઙ્કો મન્ત્રૈર્બદ્ધકલેવરઃ

આસને નાન્યધીરાસ્તે પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ ।
નવદ્વારાણિ સંયમ્ય ગાર્ગ્યસ્મિન્બ્રહ્મણઃ પુરે

ઉન્નિદ્રહૃદયામ્ભોજે પ્રાણાયામૈઃ પ્રબોધિતે ।
વ્યોમ્નિ તસ્મિન્પ્રભારૂપે સ્વરૂપે સર્વકારણે

મનોવૃત્તિં સુસંયમ્ય પરમાત્મનિ પણ્ડિતઃ ।
મૂર્ધ્ન્યાધાયાત્મનઃ પ્રાણં ભ્રુવોર્મધ્યેઽથવાનધે

કારણે પરમાનન્દે આસ્થિતો યોગધારણામ્ ।
ઓમિત્યેકાક્ષરં બુદ્ધ્યા વ્યાહરન્સુસમાહિતઃ

શરીરં સન્ત્યજેદ્વિદ્વાનાત્મૈવાભૂન્નરોત્તમઃ ।
યસ્મિન્સમભ્યસેદ્વિદ્વાન્યોગેનૈવાત્મદર્શનમ્

તદેવ સંસ્મરઞ્ચિદ્વાંસ્ત્યજેદન્તે કલેવરમ્ ।
યં યં સમ્યક્સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્

તં તમેવૈત્યસૌ ભાવમિતિ યોગવિદો વિદુઃ ।
ત્વં ચૈવં યોગમાસ્થાય ધ્યાયન્સ્વાત્માનમાત્મનિ

સ્વધર્મનિરતા શાન્તા ત્યજાન્તે દેહમાત્મનઃ ।
જ્ઞાનેનૈવ સહૈતેન નિત્યકર્માણિ કુર્વતઃ

નિવૃત્તફલસઙ્ગસ્ય મુક્તિર્ગાર્ગિ કરે સ્થિતા ।
યદુક્તં બ્રહ્મણા પૂર્વં કર્મયોગસમુચ્ચયમ્

તદેતત્કીર્તિતં સર્વં સાઙ્ગોપાઙ્ગં વિધાનતઃ ।
ત્વં ચૈવ યોગમભ્યસ્ય યમાદ્યષ્ટાઙ્ગસંયુતમ્

નિર્વાણં પદમાસાદ્ય પ્રપઞ્ચં સમ્પરિત્યજ ।
॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે દશમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥
ઇત્યેવમુક્તા મુનિના યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ।
ઋષિમધ્યે વરારોહા વાક્યમેતદભાષત

ગાર્ગ્યુવાચ -
યોગયુક્તો નરઃ સ્વામિન્સન્ધ્યયોર્વાથવા સદા ।
વૈધં કર્મ કથં કુર્યાન્નિષ્કૃતિઃ કા ત્વકુર્વતઃ

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મવાદિન્યા બ્રહ્મવિદ્બ્રાહ્મણસ્તદા ।
તાં સમાલોક્ય ભગવાનિદમાહ નરોત્તમઃ

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
યોગયુક્તમનુષ્યસ્ય સન્ધ્યયોર્વાથવા નિશિ ।
યત્કર્તવ્યં વરારોહે યોગેન ખલુ તત્કૃતમ્

આત્માગ્નિહોત્રવહ્નૌ તુ પ્રાણાયામૈર્વિવર્ધિતે ।
વિશુદ્ધચિત્તહવિષા વિધ્યુક્તં કર્મ જુહ્વતઃ

નિષ્કૃતિસ્તસ્ય કિં બાલે કૃતકૃત્યસ્તદા ખલુ ।
વિયોગે સતિ સમ્પ્રાપ્તે જીવાત્મપરમાત્મનોઃ

વિધ્યુક્તં કર્મ કર્તવ્યં બ્રહ્મવિદ્ભિશ્ચ નિત્યશઃ ।
વિયોગકાલે યોગી ચ દુઃખમિત્યેવ યસ્ત્યજેત્

કર્માણિ તસ્ય નિલયઃ નિરયઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ન દેહિનાં યતઃ શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ

તસ્માદામરણાદ્વૈધં કર્તવ્યં યોગિભિઃ સદા ।
ત્વં ચૈવ માત્યયા ગાર્ગિ વૈધં કર્મ સમાચર

યોગેન પરમાત્માનં યજંસ્ત્યજ કલેવરમ્ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તપોનિધિઃ

ઋષીનાલોક્ય નેત્રાભ્યાં વાક્યમેતદભાષત ।
સન્ધ્યામુપાસ્ય વિધિવત્પશ્ચિમાં સુસમાહિતાઃ

ગચ્છન્તુ સામ્પ્રતં સર્વે ઋષયઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ ।
ઇત્યેવમુક્તા મુનિના મુનયઃ સંશ્રિતવ્રતાઃ

વિશ્વામિત્રો વસિષ્ઠશ્ચ ગૌતમશ્ચાઙ્ગિરાસ્તથા ।
અગસ્ત્યો નારદશ્ચૈવ વાલ્મીકિર્બાદરાયણઃ

પૈઙ્ગિર્દીર્ઘતમા વ્યાસઃ શૌનકશ્ચ તપોધનઃ ।
ભાર્ગવઃ કાશ્યપશ્ચૈવ ભરદ્વાજસ્તથૈવ ચ

તપસ્વિનસ્તથા ચાન્યે વેદવેદાઙ્ગવેદિનઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યં સુસમ્પૂજ્ય ગીર્ભિરાશીર્મિંરુત્તમૈઃ

તે યાન્તિ મુનયઃ સર્વે સ્વાશ્રમેષુ યથાગતમ્ ।
ગતેષુ સ્વાશ્રમેષ્વેષુ તાપસેષુ તપોધના

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ વાક્યમેતદભાષત ।
ગાર્ગ્યુવાચ -
ભગવન્સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ સર્વભૂતહિતે રત

ભવમોક્ષાય યોગીન્દ્ર ભવદ્ભિર્ભાષિતં તુ યત્ ।
યમાદ્યષ્ટાઙ્ગસહિતો યોગો મુક્તેસ્તુ સાધનમ્

તદેતદ્વિસ્મૃતં સર્વં સર્વજ્ઞ તવ સન્નિધૌ ।
યોગં મમોપદિશ્યાદ્ય સાઙ્ગં સઙ્ક્ષેપરૂપતઃ

ત્રાતુમર્હસિ સર્વજ્ઞ જન્મસંસારસાગરાત્ ।
ઇત્યુક્તો બ્રહ્મવાદિન્યા બ્રહ્મવિદ્બ્રાહ્મણસ્તદા

આલોક્ય કૃપયા દીનાં સ્મિતપૃર્વમભાષત ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે ભૂમૌ ગાર્ગિ વરાનને

વક્ષ્યામિ તે સમાસેન યોગં સમ્પ્રતિ તં શ‍ઋણુ॥
॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અથ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥
સવ્યેન ગુલ્ફેન ગુદં નિપીડ્ય સવ્યેતરેણૈવ નિપીડ્ય સન્ધિમ્ ।
સવ્યેતરં ન્યસ્ય કરેતરેઽસ્મિંશિખાં સમાલોક્ય પાવકસ્ય

આયુર્વિઘાતકૃત્પ્રાણો નિરુદ્ધસ્ત્વાસનેન વૈ ।
યાતિ ગાર્ગિ તદાપાનાત્કુલં વહ્નેઃ શનૈઃ શનૈઃ

વાયુના વાતિતો વહ્નિરપાનેન શનૈઃ શનૈઃ
તતો જ્વલતિ સર્વેષાં સ્વકુલે દેહમધ્યમે

પ્રાતઃકાલે પ્રદોષે ચ નિશીથે ચ સમાહિતઃ
મુહૂર્તમભ્યસેદેવં યાવત્ પઞ્ચદિનદ્વયમ્

તતસ્વાત્મનિ વિપ્રેન્દે પ્રત્યયાશ્ચ પૃથક્પૃથક્ ।
સમ્ભવન્તિ તદા તસ્ય જિતો યેન સમીરણઃ

શરીરલઘુતા દીપ્તિર્વહ્નેર્જઠરવર્તિનઃ ।
નાદાભિવ્યક્તિરિત્યેતે ચિહ્નાન્યાદૌ ભવન્તિ હિ

અલ્પમૂત્રપુરીષઃ સ્યાત્ષણ્માસે વત્સરેઽપિ વા ।
આસને વાહને પશ્ચાન્ન ભેતવ્યં ત્રિવત્સરાત્

તતોઽનિલં વાયુસખેન સાર્ધં ધિયા સમારોપ્ય નિરોધયેત્તમ્ ।
ધ્યાયન્સદા ચક્રિણમપ્રબુદ્ધં નાભૌ સદા કુણ્ડલિનીનિવિષ્ટમ્

શિરાં સમાવેષ્ટ્ય મુખેન મધ્યામન્યાશ્ચ ભોગેન શિરાસ્તથૈવ ।
સ્વપુચ્છમાસ્યેન નિગૃહ્ય સમ્યક્પથશ્ચ સંયમ્ય મરુદ્ગણાનામ્

પ્રસુપ્તનાગેન્દ્રવદુચ્છ્વસન્તી સદા પ્રબુદ્ધા પ્રભયા જ્વલન્તી ।
નાભૌ સદા તિષ્ઠતિ કુણ્ડલી સા તિર્યક્ષુ દેહેષુ તથેતરેષુ

વાયુના વિહૃતવહ્નિશિખાભિઃ કન્દમધ્યગતનાડીષુ સંસ્થામ્ ।
કુણ્ડલીં દહતિ યસ્ત્વહિરૂપાં સંસ્મરન્નરવરસ્તુ સ એવ

સન્તપ્તા વહ્નિના તત્ર વાયુના ચ પ્રચાલિતા ।
પ્રસાર્ય ફણભૃદ્ભોગં પ્રબોધં યાતિ સા તદા

બોધં ગતે ચક્રિણિ નાભિમધ્યે પ્રાણાઃ સુસમ્ભૂય કલેવરેઽસ્મિન્ ।
ચરન્તિ સર્વે સહ વહ્નિનૈવ યથા પટે તન્તુગતિસ્તથૈવ

જિત્વૈવં ચક્રિણઃ સ્થાનં સદા ધ્યાનપરાયણઃ ।
તતો નયેદપાનં તુ નાભેરૂર્ધ્વમિદં સ્મરન્

વાયુર્યથા વાયુસખેન સાર્ધં નાભિં ત્વતિક્રમ્ય ગતઃ શરીરે ।
રોગાશ્ચ નશ્યન્તિ બલાભિવૃદ્ધિઃ કાન્તિસ્તદાનીમભવત્પ્રબુદ્ધે

બ્રહ્મરન્ધ્રમુખમત્ર વાયવઃ પાવકેન સહ યાન્તિ સમૂહ્ય ।
કેનચિદિહ વદામિ તવાહં વીક્ષણાદ્ હૃદિ સુદીપશિખાયાઃ

નિરોધિતઃ સ્યાદ્ હૃદિ તેન વાયુઃ મધ્યે યદા વાયુસખેન સાર્ધમ્ ।
સહસ્રપત્રસ્ય મુખં પ્રવિશ્ય કુર્યાત્પુનસ્તૂર્ધ્વમુખં દ્વિજેન્દ્રે

પ્રબુદ્ધહૃદયામ્ભોજે ગાર્ગ્યસ્મિન્બ્રહ્મણઃ પુરે ।
બાલાકાશ્રેણિવદ્વ્યોમ્નિ વિરરાજ સમીરણઃ

હૃન્મધ્યાત્તુ સુષુમ્નાયાં સંસ્થિતો હુતભુક્તદા ।
સજલામ્બુદમાલાસુ વિદ્યુલ્લેખેવ રાજતે

પ્રબુદ્ધહૃત્પદ્મનિ સંસ્થિતેઽગ્નૌ પ્રાણે ચ તસ્મિન્વિનિવેશિતે ચ ।
ચિહ્નાનિ બાહ્યાનિ તથાન્તરાણિ દીપાદિ દૃશ્યાણિ ભવન્તિ તસ્ય

વાયુમુન્નય તતસ્તુ સવહ્નિં વ્યાહરન્પ્રણવમત્ર સબિન્દુમ્ ।
બાલચન્દ્રસદૃશે તુ લલાટે બાલચન્દ્રમવલોકય બુદ્ધ્યા

સવહ્નિં બાયુમારોપ્ય ભ્રુવોર્મધ્યે ધિયા તદા ।
ધ્યાયેદનન્યધીઃ પશ્ચાદન્તરાત્માનમન્તરે

મધ્યમેઽપિ હૃદયે ચ લલાટે સ્થાણુવજ્વલતિ લિઙ્ગમદૃશ્યમ્ ।
અસ્તિ ગાર્ગિ પરમાર્થમિદં ત્વં પશ્ય પશ્ય મનસા રુચિરૂપમ્

લલાટમધ્યે હૃદયામ્બુજે ચ યઃ પશ્યતિ જ્ઞામયીં પ્રભાં તુ ।
શક્તિં સદા દીપવદુજ્જ્વલન્તીં સ પશ્યતિ બ્રહ્મવિદેકદૃષ્ટ્યા

મનોલયં યદા યાતિ ભ્રૂમધ્યે યોગિનાં નૃણામ્ ।
જિહ્વામૂલેઽમૃતસ્રાવો ભ્રૂમધ્યે ચાત્મદર્શનમ્

કમ્પનં ચ તથા મૂર્ધ્નઃ મનસૈવાત્મદર્શનમ્ ।
દેવોદ્યાનાનિ રમ્યાણિ નક્ષત્રાણિ ચ ચન્દ્રમાઃ ।
ઋષયઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ પ્રકાશં યાન્તિ યોગિનામ્

ભ્રુવોઽન્તરે વિષ્ણુપદે ઋચૌ તુ મનોલયં યાવદિયાત્પ્રબુદ્ધે ।
તાવત્સમભ્યસ્પ પુનઃ ખમધ્યે સુખં સદા સંસ્મર પૂર્ણરૂપમ્

સમીરણે વિષ્ણુપદે નિવિષ્ટે જીવે ચ તસ્મિન્નમૃતે ચ સંસ્થે ।
તસ્મિન્સ્તદા યાતિ મનોલયં ચેન્મુક્તેઃ સમીપં તદિતિ બ્રુવન્તિ

સમીરણે વિષ્ણુપદે નિવિષ્ટે વિશુદ્ધબુદ્ધૌ ચ તદાત્મનિષ્ઠે ।
આનન્દમત્યદ્ભુતમસ્તિ સત્યં ત્વં ગાર્ગિ પશ્યાદ્ય વિશુદ્ધબુદ્ધ્યા

એવં સમભ્યસ્ય સૂદીર્ઘકાલં યમાદિભિર્યુક્તતનુર્મિતાશી ।
આત્માનમાસાદ્ય ગુહાં પ્રવિષ્ટાં મુક્તિં વ્રજ બ્રહ્મપુરે પુનસ્ત્વમ્

ભૂતાનિ યસ્માત્પ્રભવન્તિ ગાર્ગિ યેનૈવ જીવન્તિ ચરાચરાણિ ।
જાતાનિ યસ્મિન્ વિલયં પ્રયાન્તિ તદ્બ્રહ્મ વિદ્ધીતિ વદન્તિ સર્વે

હૃત્પઙ્કજે વ્યોમ્નિ યદેકરૂપં સત્યં સદાનન્દમયં સુસૂક્ષ્મમ્ ।
તદ્બ્રહ્મ નિર્ભાસમયં ગુહાયામિતિ શ્રુતિશ્ચેતિ સમામનન્તિ

અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનાત્મા ગુહાયાં નિહિતોઽસ્ય જન્તોઃ ।
તમક્રતું પશ્ય વિશુદ્ધબુદ્ધ્યા પ્રયાણકાલે ચ વિહીનશોકાઃ

પ્રભઞ્જનં મૂર્ધ્નિગતં સવહ્નિં ધિયા સમાસાદ્ય ગુરૂપદેશાત્ ।
મૂર્ધાનમુદ્ભિદ્ય પુનઃ ખમધ્યે પ્રાણાસ્ત્યજોઙ્કારમનુસ્મરંસ્ત્વમ્

ઈપ્સયા યદિ શરીરવિસર્ગં જ્ઞાતુમિચ્છસિ સખે તવ વક્ષ્યે ।
વ્યાહરન્પ્રણવમુન્નય મૂર્ધ્નિ ભિદ્ય યોજય તમાત્મનિ કાયમ્

એતત્પવિત્રં પરમં યોગમષ્ટાઙ્ગસંયુતમ્ ।
જ્ઞાનં ગુહ્યતમં પુણ્યં કીર્તિતં તે વરાનને

ય ઇદં શ્રણુયાન્નિત્યં યોગાખ્યાનં નરોત્તમઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સમ્યગ્જ્ઞાની ભવિષ્યતિ

યસ્ત્વેતચ્છ્રાવયેદ્વિદ્વાન્નિત્યં ભક્તિસમન્વિતઃ ।
એકજન્મકૃતં પાપં દિનેનૈકેન નશ્યતિ

શ‍ઋણુયાદ્યઃ સકૃદ્વાપિ યોગાખ્યાનમિદં નરઃ ।
અજ્ઞાનજનિતં પાપં સર્વં તસ્ય પ્રણશ્યતિ

અનુતિષ્ઠન્તિ યે નિત્યમાત્મજ્ઞાનસમન્વિતમ્ ।
નિત્યકર્માણિ તાન્દૃષ્ટ્વા દેવાશ્ચ પ્રણમન્તિ હિ

તસ્માજ્જ્ઞાનેન દેહાન્તં નિત્યં કર્મ યથાવિધિ ।
કર્તવ્યં દેહિભિર્ગાર્ગિ યોગશ્ચ ભવભીરુભિઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્રહસ્યે રહસ્યજં મુક્તિકરં તુ તસ્યાઃ ।
યોગામૃતં બન્ધવિનાશહેતું સમાધિમાસ્તે રહસિ દ્વિજેન્દ્રઃ

સા તં તુ સમ્પૂજ્ય મુનિં બ્રુવન્તં વિદ્યાનિધિં બ્રહ્મવિદાં વાંરેષ્ઠમ્ ।
ગીર્ભીઃ પ્રણામૈશ્ચ સતાં વરિષ્ઠં સદા મુદં પ્રાપ વરાં વિશુદ્ધામ્

યોગં સુસઙ્ગ્રૃહ્ય તદા રહસ્યે રહસ્યજં મુક્તિકરં ચ જન્તોઃ ।
સંસારમુત્સૃજ્ય સદા મુદાન્વિતા વને રહસ્યાવસથે વિવેશ

યેન પ્રપઞ્ચં પરિપૂર્ણમેતદ્યેનૈવ વિશ્વં પ્રતિભાતિ સર્વમ્ ।
તં વાસુદેવં શ્રુતિમૂર્ધ્નિ જાતં પશ્યન્સદાસ્તે હૃદિ મૂર્ધ્નિ ચાન્વહમ્

યદેકમવ્યક્તમનન્તમચ્યુતં પ્રપઞ્ચજન્માદિકૃદપ્રમેયમ્ ।
તં વાસુદેવં શ્રુતિમૂર્ધ્નિજાતં પશ્યન્સદાસ્તે હૃદિ મૂર્ધ્નિ ચાન્વહમ્

॥ ઇતિ શ્રીયોગયાજ્ઞવલ્ક્યે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥
॥ સમાપ્તમિદં યોગશાસ્ત્રમ્ ॥